I PR 2/90

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN S. Perestaj.Sędziowie SN: B. Błachowska (spr.), A. Józefowicz.Protokolant: K. Kowalska.SentencjaSąd Najwyższy - Izba Administracyjna, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych po rozpoznaniu w dniu 18 stycznia 1990 r. sprawy z powództwa Huty Szkła "Jarosław" w Jarosławiu przeciwko Marianowi M. o zapłatę na skutek rewizji strony powodowej od wyroku Sądu Wojewódzkiego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Rzeszowie z dnia 9 listopada 1989 r. sygn. akt IV Pm 52/89zmienia zaskarżony wyrok w części dotyczącej odsetek (pkt I i III), zasądzając je od kwoty 552.090 zł w następującej wysokości:-od dnia 10 marca 1989 r. - 8%-od dnia 22 marca 1989 r. - 55%-od dnia 16 lipca 1989 r. - 99%-od dnia 1 listopada 1989 r. - 120%oraz zasądza od pozwanego na rzecz powoda kwotę 18.088 zł (osiemnaście tysięcy osiemdziesiąt osiem zł) kosztów postępowania rewizyjnego.Uzasadnienie faktycznePowód Huta Szkła "Jarosław" w Jarosławiu domagała się w pozwie zasądzenia od pozwanego Mariana M. kwoty 605.190 zł z odsetkami w wysokości 55% od dnia 10 marca 1989 r. do dnia zapłaty, a nadto zasądzenia kosztów procesu według norm przepisanych.Na uzasadnienie tego żądania powód podał, że w listopadzie 1988 r. na podstawie zawartej umowy udzielił pozwanemu jako swemu pracownikowi pożyczki z zakładowego funduszu mieszkaniowego w kwocie 470.000 zł na uzupełnienie wkładu do spółdzielni mieszkaniowej oraz w kwocie 150.000 zł na modernizacje, mieszkania. Łącznie dług wraz z odsetkami 1% w stosunku rocznym wyniósł 637.050 zł. Po otrzymaniu tej pożyczki pozwany wypowiedział umowę o pracę, i stosunek pracy uległ rozwiązaniu z dniem 28 lutego 1989 r. Przyznana pożyczka podlegała spłacie w ratach miesięcznych, ale zgodnie z § 4 umowy pożyczki, z chwilą rozwiązania umowy o pracę niespłacona kwota pożyczki wraz z odsetkami staje się natychmiast wymagalna. Pozwany był wzywany do zapłaty całej pożyczki, ale się do tego nie zastosował i do daty wezwania wpłacił 5 rat pożyczki po 10.620 zł, tak że do zapłaty pozostała kwota dochodzona pozwem. Odsetek za zwłokę powód dochodzi od dnia wezwania do dobrowolnej zapłaty.Na rozprawie w dniu 9 listopada 1989 r. strona powodowa ograniczyła żądanie pozwu do kwoty 552.090 zł, ponieważ pozwany już po wniesieniu pozwu wpłacił następne raty po 10.620 zł na poczet zaciągniętej pożyczki. Zarazem powód podtrzymał żądanie zapłaty odsetek w wysokości 55% od kwoty dochodzonej pozwem z uwagi na to, że częściowa spłata należności nastąpiła już po wniesieniu pozwu.Pozwany Marian M. uznał roszczenie strony powodowej i przyznał fakty przez nią przytoczone z wyjątkiem odsetek, których wysokość w umowie pożyczki określona została na 1% w stosunku rocznym, gdy tymczasem strona powodowa domaga się odsetek w wysokości 55%.W tej kwestii Sąd ustalił, że udzielona przez powodową Hutę Szkła w Jarosławiu pożyczka pozwanemu Marianowi M. na uzupełnienie wkładu do Spółdzielni Mieszkaniowej i na modernizację mieszkania została oprocentowana w wysokości 1% w stosunku rocznym (§ 1 umowy). Stosownie do § 7 umowy pożyczki zmiana warunków tej umowy wymaga formy pisemnej pod rygorem nieważności. Strony nie zmieniły w formie pisemnej warunków umowy pożyczki, a w szczególności nie określiły wyższego oprocentowania ustalonego w umowie na 1% w stosunku rocznym.Mając na uwadze powyższe ustalenia, Sąd uznał roszczenie strony powodowej ograniczone do kwoty 552.090 zł wraz z odsetkami w wysokości 1% i kosztami procesu jako zasługujące na uwzględnienie i tak zasądził w pkt I sentencji zaskarżonego wyroku.Natomiast żądanie zasądzenia odsetek w wysokości 55% Sąd uznał za nieuzasadnione. Z załączonej do pozwu umowy pożyczki wynika bowiem, że strony w tejże umowie określiły oprocentowanie pożyczki w wysokości 1% w stosunku rocznym. Skoro wysokość odsetek określona została w umowie, a warunki oprocentowania nie uległy zmianie w sposób przewidziany w § 7 umowy, to w takiej sytuacji zgodnie z art. 481 k.c. w zw. z art. 359 k.c. brak jest podstaw do zasądzenia odsetek ustawowych w wysokości 55%. Dlatego w części dotyczącej odsetek Sąd oddalił żądanie strony powodowej.Wyrok powyższy w części dotyczącej odsetek zaskarżyła strona powodowa. Skarżąca zarzuca naruszenie prawa materialnego, tj. art. 481 k.c. w zw. z art. 359 k.c., i wnosi o przyznanie odsetek w wysokości ustawowej, przy uwzględnieniu kosztów postępowania rewizyjnego.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Trafnie w rewizji zarzucono naruszenie art. 481 k.c. i art. 359 k.c. W myśl art. 359 § 1 k.c. odsetki od sumy pieniężnej należą się m.in. wtedy, gdy wynika to z czynności prawnej. Jeżeli więc dłużnik zobowiązał się do świadczenia odsetek, to ich źródłem prawnym powstania jest umowne zobowiązanie dłużnika.Taka sytuacja wynika z § 1 umów zawartych między stronami z dnia 14.11.1988 r. i z dnia 29.11.1988 r., w których strony ustaliły, że za używanie przez pozwanego sum pieniężnych określonych w tych umowach (pożyczki mieszkaniowej) będzie on zwracał nie tylko dług główny, ale również odsetki w wysokości 1% w stosunku rocznym. Są to tzw. odsetki kredytowe płacone przez dłużnika za to, te może korzystać z cudzych sum pieniężnych, niestanowiących jego własności. Stanowią więc rodzaj wynagrodzenia za korzystanie z należących do innej osoby sum pieniężnych. Możliwość korzystania przez pracownika z pożyczki z zakładowego funduszu mieszkaniowego jest więc dla niego bardzo korzystna, gdyż zwraca dług główny (pożyczkę) w ratach, plus bardzo niskie odsetki kredytowe. Gdyby pozwany zaciągnął pożyczkę w 1988 r. np. w banku, wówczas odsetki kredytowe musiałby płacić dużo wyższe.Te korzystne warunki pomocy kredytowej z zakładowych funduszów mieszkaniowych dla pracowników mają m.in. na celu ściślejsze ich związanie z zakładem pracy, dlatego też umowy pożyczki przewidują sytuacje, gdy ten cel nie zostaje osiągnięty z przyczyn leżących po stronie pracowników.Strony w cyt. wyżej umowach w § 4 takie sytuacje przewidziały. W ust. 1 tego przepisu stwierdzono, że niespłacona kwota pożyczki wraz z odsetkami staje się natychmiast wymagalna m.in. w przypadku rozwiązania umowy o pracę przez pracownika za wypowiedzeniem. Pozwany wypowiadając umowę o pracę powinien był liczyć się z takim obowiązkiem. Sformułowanie § 4 w zw. z § 1 umowy wyraźnie wskazuje, że chodzi w nim o dług główny (pozostałą do spłacenia sumę pożyczki) i odsetki kredytowe określone w § 1. W cyt. § 4 ani w żadnym innym przepisie obu umów strony nic nie ustalały w przedmiocie odsetek za zwłokę.Sąd Wojewódzki niesłusznie utożsamia odsetki kredytowe z odsetkami za zwłokę, tj. za opóźnienie zapłaty całej wymagalnej sumy pożyczki wraz z odsetkami kredytowymi. Sąd przeoczył, że art. 481 § 1 k.c. przewiduje inny rodzaj odsetek (odsetki za zwłokę) niż art. 359 § 1 k.c. (odsetki kredytowe). W myśl art. 481 § 1 k.c., jeżeli dłużnik opóźnia się ze spełnieniem świadczenia pieniężnego, wierzyciel może żądać odsetek za czas opóźnienia, chociażby nie poniósł żadnej szkody i chociażby opóźnienie było następstwem okoliczności, za które dłużnik odpowiedzialności nie ponosi.Z tych względów Sąd Najwyższy uznał, że ustalone w umowie pożyczki z zakładowego funduszu mieszkaniowego bardzo niskie oprocentowanie pożyczki (1% w stosunku rocznym) dotyczy odsetek kredytowych za korzystanie przez pracownika z sum pieniężnych funduszu mieszkaniowego (art. 359 § 1 k.c.). Nie obejmuje natomiast odsetek za zwłokę (art. 481 § 1 k.c.). Jeżeli więc strony w takiej umowie pożyczki nie ustalą stopy odsetek za opóźnienie w spłaceniu pożyczki, gdy staje się ona natychmiast wymagalna z przyczyn leżących po stronie pracownika przewidzianych umową (wypowiedzenie przez niego umowy o pracę), należą się odsetki ustawowe (art. 481 § 2 k.c.).Zasadne więc było żądanie strony powodowej zasądzenia ustawowych odsetek za zwłokę. Ustawowe odsetki za zwłokę, a ściśle - stopa ich - ulegały zmianie w 1989 r. Przez kilka dni po wezwaniu pozwanego do zapłaty przez stronę powodową wynosiły 8% - § 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 23 grudnia 1964 r. w sprawie określenia wysokości odsetek ustawowych i maksymalnych (Dz. U. Nr 47, poz. 321).Od 22 marca 1989 r. obowiązywały odsetki ustawowe w wysokości 55% - rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 10 marca 1989 r. w sprawie określenia wysokości odsetek ustawowych i maksymalnych (Dz. U. Nr 16, poz. 84).Od 16 lipca 1989 r. obowiązywały odsetki ustawowe w wysokości 99% - rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 30 czerwca 1989 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie określenia odsetek ustawowych i maksymalnych (Dz. U. Nr 41, poz. 225).Od 1 listopada 1989 r. wysokość odsetek ustawowych od sumy pieniężnej wyrażonej w pieniądzu polskim ustalono na 120% w stosunku rocznym - rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 25 października 1989 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie określenia wysokości odsetek ustawowych i maksymalnych (Dz. U. Nr 57, poz. 338).Z tych względów Sąd Najwyższy zmienił zaskarżony wyrok (art. 390 § 1 k.p.c.) w części dotyczącej odsetek, zasądzając je wg wysokości ustawowej określonej w cyt. wyżej aktach prawnych.O kosztach postępowania rewizyjnego Sąd orzekł w oparciu o art. 98 k.p.c. w zw. z art. 393 § 1 k.p.c.