1 CO 16/61

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes Izby Cywilnej Z. Resich. Sędziowie: M. Lisiewski, S. Kałamajski (sprawozdawca), Z. Wiszniewski, H. Dąbrowski, K. Lipiński, A. Meszorer, J. Majorowicz, L. Konic, M. Kenigsberg, J. Pietrzykowski, F. Szczepański (uzasadnienie), E. Brzeziński, J. Tyszka.SentencjaSąd Najwyższy w obecności Prokuratora Generalnej Prokuratury rozpoznawał wniosek Ministra Sprawiedliwości z dnia 10 maja 1961 r. NS. I. 128/61 o wyjaśnienie treści przepisów art. 58 § 1 i 85 k.r. w związku z art. 53 p.o.p.c. w zakresie zagadnienia objętego następującym pytaniem prawnym."Czy czynność prawna dotycząca majątku małoletniego, przekraczająca zakres zwykłego zarządu, dokonana przez przedstawiciela ustawowego (względnie dokonana przez małoletniego w wieku ponad 13 lat za zgodą przedstawiciela ustawowego) bez zezwolenia władzy opiekuńczej, wymaganego zgadnie z przepisem art. 58 § 1 wzgl. art. 85 k.r. uzyskuje prawną skuteczność:a) przez następne zatwierdzenie przez władzę opiekuńczą,b) przez zatwierdzenie przez samego małoletniego po dojściu do pełnoletności?"Sąd Najwyższy w składzie Całej Izby powziął następującą uchwałę:"1) Czynność prawna dotycząca majątku małoletniego, dokonana przez przedstawiciela ustawowego bez uprzedniego zezwolenia władzy opiekuńczej, wymaganego przez przepisy art. 58 § 1 i 85 k.r. jest nieważna (art. 41 p.o.p.c.) i nie może być konwalidowana.2) Czynność prawna dwustronna dokonana przez małoletniego, ograniczonego w zdolności do czynności prawnych bez wymaganej prawem zgody przedstawiciela ustawowego może być konwalidowana przez potwierdzenie czynności bądź przez przedstawiciela ustawowego (art. 53 § 1 p.o.p.c.), gdy chodzi o czynność objętą dyspozycją art. 58 § 1 i 85 k.r. za uprzednim zezwoleniem władzy opiekuńczej na takie potwierdzenie bądź przez małoletniego po uzyskaniu przez niego pełnej zdolności do czynności prawnych (art. 53 § 2 p.o.p.c.)".Uzasadnienie faktyczneJeśli chodzi o przepisy art. 68 § 1 kod. rodz., to co do omawianego zagadnienia postanawiają one, że rodzice bez zezwolenia władzy opiekuńczej nie mogą dokonywać czynności, które przekraczają zakres zwykłego zarządu, ani wyrażać zgody na dokonywanie takich czynności przez dziecko. Według zaś art. 85 k.r. opiekun powinien uzyskiwać zezwolenie władzy opiekuńczej we wszystkich ważniejszych sprawach, które dotyczą osoby lub majątku małoletniego. W omawianym zaś pytaniu prawnym chodzi o to, czy zezwolenie władzy opiekuńczej może nastąpić po dokonaniu tych czynności, czy też jest ono możliwe jedynie przed dokonaniem tych czynności.Przy udzieleniu odpowiedzi na pytanie oznaczone lit. a) należy mieć na uwadze, że sens cytowanych przepisów polega na tym, iż bez kontroli władzy opiekuńczej i jej zezwolenia nie można tych czynności dokonywać. Istnieje więc zakaz dokonywania ich bez zezwolenia władzy opiekuńczej. Wykładnia zatem gramatyczna niewątpliwie wiedzie prostą drogą do konieczności rozmieszczenia w czasie zezwolenia władzy opiekuńczej i tych czynności w ten sposób, że zezwolenie powinno wyprzedzać dokonywanie przez rodziców i opiekunów czynności wymienionych w tych przepisach.Także interpretacja logiczna i teleologiczna również uzasadnia konieczność wcześniejszego uzyskania zezwolenia władzy opiekuńczej na dokonanie tych czynności. Nie można przecież pomijać tego, że późniejsze (ex post) udzielanie zezwolenia przez władzę opiekuńczą na takie czynności mogłoby doprowadzić do udaremnienia w znacznym stopniu ingerencji władzy opiekuńczej w tego rodzaju sprawach, mającej na celu ochronę interesów małoletniego. Istnieje bowiem obawa, że przedstawiciele ustawowi będą dokonywać tych czynności bez zezwolenia władzy opiekuńczej, licząc na to, że w przyszłości będzie można łatwiej wyjednać wymagane zezwolenie. Stanie się to zwłaszcza wtedy, gdy starania o udzielenie zezwolenia nastąpią po upływie dłuższego czasu od dokonania danej czynności prawnej, przenoszącej prawo własności do nieruchomości z małoletniego na inne osoby, które wzniosły na nieruchomości nawet budynki albo dokonały dalszej sprzedaży. Władza opiekuńcza stanęłaby wtedy wobec faktów dokonanych, a więc niejednokrotnie znalazłaby się w pewnej przymusowej sytuacji, przemawiającej za uwzględnieniem także interesów osób trzecich, które jednak mogą kolidować z interesami osób małoletnich. W tych zatem warunkach przepisy art. 58 § 1 i 85 kod. rodz., które powinny być realizowane w interesie małoletnich i pod kątem widzenia ich dobra, stałyby się przepisami w pewnym stopniu martwymi, nie spełniającymi wyznaczonych im doniosłych zadań społecznych.Za słusznością powyższych wywodów przemawiają również inne, podobne przepisy, także odnoszące się do zezwolenia na dokonanie czynności prawnej. Przepisy takie zawiera art. 7 i 8 pkt 1 dekretu z dnia 18.I.1956 r. o ograniczeniu dopuszczalności rozwiązania umów o pracę bez wypowiedzenia oraz o zabezpieczeniu ciągłości pracy (Dz. U. Nr 2, poz. 11), stosownie do których zgoda rady zakładowej na rozwiązanie umowy o pracę bez wypowiedzenia z powodu ciężkiego naruszenia przez pracownika podstawowych obowiązków pracowniczych (art. 2 ust. 1 pkt 2) powinna wyprzedzać rozwiązanie umowy o pracę i nie może być wyrażona dopiero po zwolnieniu (por. orzecz. Sądu Najwyższego z dnia 19.IV.1961 r. II CR 372/61 - OSN IV/62/136).W podobny sposób regulowały omawiane zagadnienie przepisy Kodeksu cywilnego Królestwa Polskiego, obowiązujące do dnia 1.VII.1946 r. Przepisy bowiem art. 434 i 435 tego kodeksu stanowią, że żaden opiekun, a więc także ojciec lub matka (w razie śmierci jednego z rodziców opieka nad małoletnimi dziećmi należała - stosownie do art. 349 k.c. Król. Pol. - do pozostałego przy życiu rodzica) sprawujący opiekę, nie może bez upoważnienia rady familijnej potwierdzonego przez sąd dokonywać takich czynności, jak zaciąganie długu na rzecz małoletniego, sprzedaż lub obciążenie jego nieruchomości. Według zaś orzeczenia zamieszczonego pod art. 435 k.c. Król. Pol. (orzecz. S.C. 53 z 1887 r. - Prawo cywilne Jana Litauera z 1929 r.) "umowy, takie jak pożyczka, zastaw, sprzedaż nieruchomości, zawarte bez zachowania przepisów art. 434, 435 i 475 k.c. Król. Pol., chociażby za zgodą opiekuna, są bezwarunkowo nieważne".Z przepisów więc art. 434 i 435 k.c. Król Pol. wyraźnie wynika, że opiekunowi nie wolno było dokonywać określonych wyżej czynności bez kontroli i zezwolenia sądu, musiał zatem uzyskać uprzednio zezwolenie sądu na te czynności. Jeżeli zaś dokonał on powyższych czynności prawnych, przekraczających zakres zwykłego zarządu majątkiem małoletniego, bez takiego zezwolenia, to były one, jako sprzeczne z bezwzględnie obowiązującymi przepisami, bezwarunkowo nieważne. Celem tych przepisów była już wówczas, z górą sto lat temu, troska o zapewnienie skutecznej ochrony interesów osób małoletnich. Twórcom zaś kodeksu rodzinnego, opracowanego według bardziej nowoczesnych zasad, zgodnie z którymi interesy małoletnich dzieci powinny doznawać lepszego zabezpieczenia niż dawniej, tym bardziej chodziło o skuteczną ingerencję władzy opiekuńczej w celu ochrony interesów osób małoletnich i dlatego tym bardziej nie mogli oni godzić się na konwalidację czynności dokonanych - wbrew zakazowi ustawodawcy - przed uzyskaniem zezwolenia władzy opiekuńczej na ich załatwienie.Jak z powyższych rozważań wynika, przepisy art. 58 § 1 k.r. wymagają uprzedniego uzyskania zezwolenia władzy opiekuńczej na dokonanie przez rodziców bądź opiekunów czynności prawnych, o których w tych przepisach jest mowa. Nie ulega zaś wątpliwości, że przepisy o władzy rodzicielskiej i o opiece, a więc i przepisy art. 58 § 1 i 85 k.r., są prawem bezwzględnie obowiązującym, jeśli się zważy, że osoby zainteresowane nie mogą swych spraw uregulować inaczej, niż prawo to przewiduje. Dokonanie zatem czynności przewidzianych w art. 58 § 1 i 85 k.r. bez uzyskania uprzedniego na nie zezwolenia jest sprzeczne z tymi przepisami, wobec czego stosownie do art. 41 p.o.p.c. czynności takie są bezwzględnie nieważne. Pogląd przy tym, że czynność prawna niezgodna z przepisem iuris cogentis jest bezwzględnie nieważna, a więc że jest taka, która nigdy nie istniała, znajduje oparcie w ogólnie przyjętych zasadach w nauce prawa (por. Longchamps de Berier: Zobowiązania, wydanie z 1939 r., str. 154 i A. Wolter: Prawo cywilne, wydanie z 1955 r., str. 297-298).Jeśli zaś chodzi o przepisy art. 48 p.o.p.c., to nie uzasadniają one konwalidacji czynności prawnych objętych wnioskiem, gdyż nie mają zastosowania do tych czynności. Dotyczą one bowiem zgody osoby trzeciej, potrzebnej do dokonania czynności prawnej, a przecież jest oczywiste, że sądu jako władzy opiekuńczej nie można traktować jako osoby trzeciej w znaczeniu cywilistycznym. Sąd jest organem państwowym powołanym do spełnienia wyznaczonych mu zadań, przy czym przedmiotem ich jest wymiar sprawiedliwości, a nie czynności prawne powodujące powstanie, zmianę lub wygaśnięcie stosunku prawnego (art. 40 p.o.p.c.), przy których zawarciu ktoś nie brał udziału i dlatego nazywa się on osobą trzecią w stosunku do osób, które czynności dokonały. W takim więc znaczeniu sąd nie może być uznany za osobę trzecią. Poza tym przepisy art. 46 (zd. pierwsze) p.o.p.c. nie odnoszą się do czynności bezwzględnie nieważnych, lecz jedynie do względnie nieważnych, niezupełnych, które z mocy tych przepisów podlegają konwalidacji z chwilą wyrażenia przez osobę trzecią zgody potrzebnej do ich dokonania. A zatem ani przepisy art. 46 p.o.p.c., ani przepisy art. 58 § 1 i 85 k.r. nie przewidują możności konwalidacji czynności prawnych określonych w tychże przepisach, a dokonanych bez zezwolenia władzy opiekuńczej przez rodziców bądź opiekunów.Zauważyć jeszcze należy, że kodeks rodzinny określa w art. 58 § 1 i 85 dość ogólnikowo zakres czynności, których dokonanie wymaga zezwolenia władzy opiekuńczej, stanowiąc, że rodzice nie mogą dokonywać bez takiego zezwolenia czynności przekraczających zakres zwykłego zarządu, a opiekunowie nie mogą dokonywać ważniejszych czynności dotyczących osoby lub majątku małoletniego. Niewątpliwie będzie tu chodziło o czynności majątkowe szczegółowo opisane w art. 29 poprzednio obowiązującego prawa rodzinnego z 22.I.1946 r. (Dz. U. Nr 6, poz. 52), które wymagały zezwolenia władzy opiekuńczej na dokonanie ich przez rodziców, oraz o czynności wymienione w art. 27 prawa opiekuńczego z 14.V.1946 r. (Dz. U. Nr 20, poz. 130), które także wymagały zezwolenia władzy opiekuńczej na ich dokonanie przez opiekuna.Natomiast jeżeli osoba ograniczona w zdolności do czynności prawnych dokonała - bez wymaganej zgody przedstawiciela ustawowego - czynności dwustronnej, to niewątpliwie będzie to czynność niezupełna, względnie nieważna, która jednak stanie się zgodnie z przepisami art. 53 § 1 i 2 p.o.p.c. czynnością ważną z chwilą potwierdzenia jej bądź przez osobę ograniczoną w zdolności do czynności prawnych po uzyskaniu przez nią pełnej zdolności do czynności prawnych (art. 53 § 2 p.o.p.c.), bądź przez przedstawiciela ustawowego (art. 53 § 1 p.o.p.c.). Jednakże gdy chodzi o czynności dwustronne objęte dyspozycją art. 58 § 1 i 85 kod. rodz., to takie potwierdzenie wymaga ponadto uprzedniego zezwolenia na nie władzy opiekuńczej. W razie zaś odmowy jej potwierdzenia czynność ta stanie się bezwzględnie nieważna.Zasady powyższe dotyczące - zgodnie z wyraźnymi przepisami art. 53 § 1 i 2 p.o.p.c. - tylko dwustronnych czynności prawnych dokonanych bez wymaganej zgody przedstawiciela ustawowego (co do których możliwa jest konwalidacja) bynajmniej nie dają podstawy do konwalidacji czynności oznaczonych w przepisach art. 58 § 1 i 85 k.r., dokonanych przez przedstawicieli ustawowych bez uprzedniego uzyskania wymaganego zezwolenia władzy opiekuńczej, z wyraźnych bowiem przepisów art. 53 § 1 i 2 p.o.p.c. taka podstawa wcale nie wynika.Natomiast jeśli chodzi o czynności jednostronne, dokonane przez osoby ograniczone w zdolności do czynności prawnych, do których potrzebna jest zgoda przedstawiciela ustawowego, to zgodnie z przepisem art. 54 p.o.p.c. są one nieważne, a więc nie istniejące, i dlatego nie mogą być konwalidowane.Wszystkie powyższe rozważania uzasadniają udzielenie odpowiedzi jak na wstępie.