1 CO 18/61

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes Z. Resich. Sędziowie: C. Tabęcki, F. Błahuta, Z. Wiszniewski, Z. Masłowski (sprawozdawca), P. Stępień (współsprawozdawca) *) , A. Meszorer.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem Prokuratora Generalnego Prokuratury, L. Karłowskiego, rozpoznawał na posiedzeniu jawnym dnia 22 maja 1961 r. przedstawione składowi siedmiu sędziów do rozstrzygnięcia następujące pytanie prawne wynikłe z powództwa Antoniego W. przeciwko Antoninie S. o unieważnienie testamentu:"Czy ważny jest w rozumieniu art. 82 prawa spadkowego testament, którego projekt na piśmie bez poprzedniego oświadczenia woli testatora został sporządzony w obecności trzech świadków, a następnie po odczytaniu testatorowi został przez niego przyjęty jako jego wola w obecności tych świadków?"Sąd Najwyższy uchwalił i postanowił wpisać do księgi zasad prawnych następującą zasadę prawną:"Testament szczególny z art. 82 pr. spadk., którego projekt został sporządzony na piśmie bez poprzedniego oświadczenia woli testatora, a następnie po odczytaniu testatorowi w równoczesnej obecności trzech świadków został przyjęty przez niego jako jego wola, jest ważny tylko wówczas, jeżeli oświadczenie testatora wyklucza wszelkie wątpliwości co do zgodności testamentu z rzeczywistą wolą testatora."Uzasadnienie faktycznePraktyka sądowa wskazuje, że testament szczególny z art. 82 pr. spadk. jest zjawiskiem częstym i że mimo szeregu orzeczeń i uchwał Sądu Najwyższego co do wykładni art. 82 pr. spadk. nadal istnieją wątpliwości co do interpretacji tego przepisu. Pytanie prawne zmierza do wyjaśnienia jednej z tych wątpliwości co do sposobu podania woli przez spadkodawcę przy sporządzaniu testamentu w formie art. 82 pr. spadk..Wprawdzie przedstawione zagadnienie było przedmiotem szeregu orzeczeń Sądu Najwyższego, jednakże w orzeczeniach tych zarysowała się dość zasadnicza rozbieżność.I tak w orzeczeniu z dnia 9 lipca 1955 r. 1 CR 941/55 Sąd Najwyższy wskazał, że ustne podanie woli wymagane w przepisie art. 82 pr. spadk. polegać musi - tak jak w przepisie art. 80 § 1 pr. spadk. - na bezpośrednim ustnym wypowiedzeniu całej swej woli przez spadkodawcę, bez odwoływania się do treści dokumentu sporządzonego uprzednio przez inną osobę i przez tę osobę odczytanego. Potwierdzenie przez spadkodawcę spisanego i odczytanego przez inną osobę oświadczenia nie odpowiada przepisowi art. 82 pr. spadk., skoro pozbawia świadków ich właściwej roli kontroli woli spadkodawcy.Natomiast w sprawie 1 CR 516/57 w orzeczeniu z dnia 10.IX.1957 r. Sąd Najwyższy wyraził pogląd, że jeżeli spadkodawca po odczytaniu mu jego poprzedniego testamentu zaaprobował jego treść i oświadczył swą wolę w sposób niewątpliwy i jednoznaczny, to nie zachodziła potrzeba powtarzania przezeń odczytanej mu treści poprzedniego testamentu. Oświadczona aprobata tej treści dawnego testamentu była równoznaczna z takim powtórzeniem. Odmienny pogląd narusza prawo materialne, mianowicie przepis art. 82 pr. spadk.. Podobnie w orzeczeniu z dnia 19 kwietnia 1952 r. C. 1047/51 Sąd Najwyższy wypowiedział tezę, że ustnym testamentem w rozumieniu art. 82 pr. spadk. jest także ustne oświadczenie testatora, że zgadza się, jako na wyraz swej ostatniej woli, na odczytaną mu przy świadkach treść spisaną uprzednio zgodnie z jego życzeniem, nawet w nieobecności świadków, którą następnie ci świadkowie podpisali.Jak z przedstawionego składowi siedmiu sędziów pytania i przytoczonych orzeczeń wynika, istota zagadnienia leży w pytaniu, czy testator sporządzając testament w formie przewidzianej w art. 82 pr. spadk. podać musi swą wolę tylko ustnie i bezpośrednio, czy też może uczynić to w inny sposób, np. przy pomocy znaków lub gestów oraz czy może wyręczyć się w podaniu swej woli inną osobą, a własną czynność ograniczyć do potwierdzenia oświadczenia podanego za pośrednictwem innej osoby i czy tego rodzaju podanie woli nie jest sprzeczne z przepisem art. 82 pr. spadk.By rozstrzygać te pytania, trzeba przede wszystkim rozważyć, jakie są elementy formy testamentu sporządzonego w myśl art. 82 pr. spadk. i czy "ustne" podanie woli jest niezbędnym elementem formy.Otóż formę testamentu z art. 82 pr. spadk. stanowi: 1) podanie woli przez spadkodawcę, 2) do wiadomości trzech równocześnie obecnych świadków. Aby więc została dochowana forma z art. 82 pr. spadk., musi nastąpić oświadczenie woli, ale wobec trzech równocześnie obecnych świadków. Jeżeli nie byłoby oświadczenia woli bądź nastąpiło ono nie wobec równocześnie obecnych trzech świadków, to nie ma zachowanej formy testamentu z art. 82 pr. spadk.Przepis art. 82 pr. spadk., mówiąc o podaniu woli przez spadkodawcę, nie określa jednak, w jaki sposób, w jakiej "formie" powinno to nastąpić. Przepis art. 82 pr. spadk. w szczególności nie wymaga, by wola była wyrażona przez testatora tylko ustnie. Art. 82 pr. spadk. jedynie testament sporządzony w formie nim przewidzianej określa jako testament ustny, ale z tego nie można wyciągnąć wniosku, że ustność podania woli należy do formy testamentu z art. 82 pr. spadk.Zagadnienie, czy ustność należy do koniecznych warunków formy przy testamentach, które ustawa określa jako ustne, rozważał Sąd Najwyższy w orzeczeniu z dnia 13 grudnia 1955 r. 4 CR 1079/55, ogłoszonym w OSN 1957 r., poz. 73. Orzeczenie to dotyczy wprawdzie testamentu sporządzonego przed notariuszem, ale jego tezy mają pełne zastosowanie i do testamentu z art. 82 pr. spadk. Sąd Najwyższy wskazał w cytowanym orzeczeniu, że gest osoby niemej może być uznany za wyraz jej woli w myśl art. 81 § 1 pr. spadk.. To swoje stanowisko wyprowadza Sąd Najwyższy z faktu, że brak przepisu, który by zabraniał niemym czy nie mogącym pisać sporządzać testamentu do protokołu notarialnego. Zdaniem Sądu Najwyższego użyte w § 1 art. 81 pr. spadk. słowo "ustnie" może oznaczać tylko to, że przepis ten dotyczy odmiennego sposobu sporządzenia testamentu od przewidzianego w § 2 i nie może być podstawą do takiej interpretacji, iż spadkodawca może wyrazić swą wolę tylko przez posługiwanie się mową, to jest ustami, a nie za pomocą znaków i gestykulacji.Jeśli więc tego rodzaju interpretację uznał Sąd Najwyższy za słuszną (mimo że art. 81 § 1 pr. spadk. podaje konkretnie sposób wyrażania woli przy sporządzaniu testamentu przed notariuszem), mówiąc, że spadkodawca powinien podać swą wolę ustnie, to tym bardziej tego rodzaju wykładnię można przyjąć w świetle art. 82 prawa spadk., że spadkodawca sporządzający testament szczególny może wyrazić swą wolę za pomocą znaków i gestykulacji, skoro przepis ten nie określa sposobu podawania woli i nie wymaga, by była ona wyrażona "ustnie".Art. 80 § 2 pr. spadk. nie zezwala na sporządzenie testamentu przez osoby głuche albo nieme tylko wobec sędziego obywatelskiego, burmistrza albo przewodniczącego rady narodowej. Prawo spadkowe nie zabrania natomiast głuchym, niemym lub nie umiejącym pisać sporządzenia testamentu w innej formie. Skoro więc nie ma zakazu sporządzania przez niemych testamentu szczególnego w formie art. 82 pr. spadk., to osoby te muszą wolę swą wyrazić w inny sposób niż ustnie. Testator niemy wyrazi więc swą wolę przez znaki, gestykulacje czy inne zachowanie się.Przyjęcie ustności podania woli jako warunku ważności testamentu sporządzonego w formie art. 82 pr. spadk. pozbawiłoby osoby nieme, wbrew ustawie, możności sporządzenia testamentu w tej formie.Wywody powyższe prowadzą do wniosku, że określenie "testament ustny" jest istotnie oznaczeniem odmiennego sposobu sporządzenia testamentu, ale nie może prowadzić do wykładni, że testator powinien podawać swą wolę tylko za pomocą ust i mowy.Należy więc przyjąć, że przy sporządzeniu testamentu szczególnego z art. 82 pr. spadk. testator może wyrazić swą wolę przez jakiekolwiek zachowanie się ujawniające jego wolę w sposób dostateczny. Za trafne należy więc uznać orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 10.X.1957 r. 1 CR 516/57, że jeżeli spadkodawca po odczytaniu mu jego poprzedniego testamentu z dnia 18 marca 1949 r. zaaprobował jego treść i oświadczył swą wolę w sposób niewątpliwy i jednoznaczny, to nie zachodziła potrzeba powtarzania przezeń odczytanej treści poprzedniego testamentu, odmienny zaś pogląd narusza art. 82 pr. spadk.Dla poparcia powyższych tez można dodać, że art. 82 pr. spadk. odpowiada swą treścią § 585 k.c.a.Otóż orzecznictwo sądów oparte na treści § 585 k.c.a. nie przyjmowało ustności jako warunku zachowania formy.I tak orzeczenie z dnia 5.II.1874 r. Jbl 1874 nr 15, cytowane przez Wróblewskiego w Powszechnym Austriackim Kodeksie Cywilnym na str. 500 (wyd. z 1914 r.), przyjmuje za ważne ustne rozporządzenie ostatniej woli wtedy, gdy spadkodawca na zadawane sobie pytania dawał odpowiedzi już to za pomocą znaków, już też przez napisanie swej woli na tabliczce.Według orzeczenia 14415, podanego tamże na stronie 513, głuchoniemy, który nie uczył się mowy znakowej, ale mimo tego porozumiewa się dobrze z otoczeniem, może sporządzić testament ustny bez interwencji sądu lub notariusza.Prof. Wróblewski podaje nadto, że zgodna praktyka sądów przyjmowała nieudany testament pisemny za ważny testament ustny, jeżeli formalnościom dla testamentu ustnego przepisanym uczyniono zadość.Z cytowanych orzeczeń wynika jasno, że ustność nie była elementem formy, skoro testament można było podać przez napisanie swej woli na tabliczce lub przy pomocy innych znaków albo nieudany pisemny uznać za ustny.Wprawdzie orzeczenie 1600, cytowane na str. 514, przyjmuje, że nie ma ustnego rozporządzenia, skoro świadek pismo zredagowane przez siebie według wskazówek spadkodawcy odczytał temuż wobec dwóch świadków, a spadkodawca rzekł: "tak, to moja ostatnia wola", brak bowiem, oświadczenia, jednakże orzeczenie I 386 przyjmuje w podobnym wypadku ważne rozporządzenie ustne, skoro spadkodawca każdy szczegół z osobna po odczytaniu dotyczącego ustępu wyraźnie potwierdził, a ogół okoliczności towarzyszących wszelkie wątpliwości wyłącza. Orzeczenia te jednak wskazują, że w obu tych wypadkach nie rozważono ważności testamentu z punktu widzenia sposobu podania woli, rozważono zaś z punktu widzenia, czy zachowanie się testatora ujawniło jego wolę w sposób dostateczny. W orzeczeniu I 386 wyraźnie powołano się na ogół towarzyszących okoliczności jako na jeden z elementów wyrażania woli, umożliwiających ujawnienie woli w sposób dostateczny.Prawidłowa wykładnia art. 82 pr. spadk. nie daje zatem podstaw do przyjęcia, jak to czyni orzeczenie z dnia 6 lipca 1955 r., że podanie woli wymagane w art. 82 pr. spadk. polegać musi na ustnym wypowiedzeniu i bez odsyłania się do odczytywanej przez inną osobę treści projektu testamentu. Wyrok ten, opierając tego rodzaju wykładnię na analogii z art. 80 § 1 pr. spadk., nie uwzględnia w dostatecznej mierze odmienności sformułowania całości obu tych przepisów, jak również wyrażonych różnie w unormowaniu sposobu sporządzania testamentu. Nie bierze również pod uwagę treści § 2 art. 80 pr. spadk., który wyraźnie wyłącza możliwość sporządzenia testamentu w tej formie przez. osoby głuche lub nieme, co nie może pozostać bez wpływu na interpretację obu tych przepisów. Art. 82 pr. spadk. nie normuje w sposób podobnie formalistyczny, jak art. 80 § 1 pr. spadk. ani całości aktu, ani sposobu podawania woli przez testatora. Kładąc nacisk na obowiązek i konieczność podania woli do wiadomości obecnych równocześnie trzech świadków, nie nakazuje jakiegoś określonego trybu postępowania ani nie przewiduje żadnego porządku chronologicznego, który by ograniczał swobodę testatora w sposobie podawania swej woli do wiadomości świadków.Nie wolno zapominać, że testament w formie przewidzianej w art. 82 pr. spadk. jest zwykle sporządzany w wyjątkowych okolicznościach, co nakazuje zaniechać wszystkich zbędnych formalności nadmiernie komplikujących sposób sporządzania testamentu. Nadmierna bowiem formalistyka postawiłaby pod znakiem zapytania praktyczną przydatność omawianej formy.Należy jednak rozważyć, jak dalece może być posunięta swoboda w sposobie podawania woli przez spadkodawcę sporządzającego testament w formie art. 82 pr. spadk., by nie popaść w dowolność i nie przekreślić formy jako gwarantki pewnego testowania bez obawy późniejszego zniekształcenia woli i ewentualnych nadużyć.Otóż wydaje się, że w tym względzie jakichś ogólnych reguł nie da się podać i tylko okoliczności konkretnego wypadku będą zawsze decydowały, czy oświadczenie woli czyni zadość wymaganiom formalnym z art. 82 pr. spadk.Jak to wskazał Sąd Najwyższy w cytowanym już orzeczeniu z dnia 13 grudnia 1955 r. (4 CR 1079/55), przesłanek prawnych rozstrzygnięcia sąd powinien poszukiwać w przepisie art. 43 p.o.p.c. głoszącym, że zachowanie się osoby, która chce złożyć oświadczenie woli, musi ujawniać tą wolę w sposób dostateczny. Sąd musi więc ocenić, czy np. potwierdzenie odczytanego przez inną osobę projektu testamentu, czy znaki lub gesty ujawniają wolę spadkodawcy w sposób dostateczny, oceny zaś tej dokona na tle ogółu towarzyszących oświadczeniu okoliczności. O tym, czy zachowanie się spadkodawcy ujawnia jego wolę w sposób dostateczny, decydować będzie między innymi okoliczność, czy świadkowie, wobec których spadkodawca składa oświadczenie, nabrali przekonania w sposób wyłączający wszelką wątpliwość, iż czynność jest zgodna z wolą testatora. Jak słusznie bowiem podkreśla orzeczenie z dnia 6.VII.1955 r., rola świadków polega nie tylko na odebraniu oświadczenia i przekazaniu osobom uprawnionym i sądowi, ale i na kontroli, czy składane oświadczenie przez spadkodawcę w ich obecności jest zgodne z rzeczywistą wolą testatora.Dlatego też testament szczególny z art. 82 prawa spadkowego, przy sporządzeniu którego spadkodawca oświadczył swą wolę przez potwierdzenie sporządzonego na piśmie projektu, przez gesty, znaki lub w inny podobny sposób (jakimkolwiek zachowaniem się), będzie ważny tylko wówczas, gdy oświadczenie testatora na tle ogółu towarzyszących okoliczności wyłącza wszelkie wątpliwości co do zgodności testamentu z rzeczywistą wolą spadkodawcy.Oceny zaś, czy oświadczenie testatora wyłącza wszelkie wątpliwości, dokona sąd na podstawie materiału w konkretnej sprawie.Niewątpliwie w wypadkach podania woli przez spadkodawcę przez potwierdzenie jako swej woli uprzednio sporządzonego testamentu, który utracił ważność wskutek upływu czasu, a który został odczytany testatorowi w obecności trzech równocześnie obecnych świadków, nie będzie nastręczało poważniejszych trudności ustalenie zgodności testamentu z rzeczywistą wolą spadkodawcy.Tak samo, jeśli odczytany projekt testamentu został sporządzony w porozumieniu ze spadkodawcą, łatwo będzie dojść do wniosku o zgodności testamentu z rzeczywistą wolą testatora.Oświadczenie testatora nie może jednak ograniczyć się do przyjęcia cudzej propozycji. Dlatego też, jeśli testator nie uczestniczył w sporządzaniu projektu testamentu później mu odczytanego, będzie z reguły zachodziła wątpliwość co do zgodności testamentu z jego rzeczywistą wolą. Jednakże jeśli testator potwierdzi poszczególne szczegóły z osobna, czy też omówi je w sposób usuwający wątpliwości co do zgodności propozycji z jego wolą, nie jest wyłączone uznanie oświadczenia woli za skuteczne.Jak z powyższych przykładów wynika, spadkodawca sporządzając testament w formie z art. 82 pr. spadk., jeśli swym zachowaniem stanowiącym wyraz jego woli - jego oświadczenie - obejmuje całość rozporządzenia testamentowego i dokona go osobiście w takim zakresie, że usuwa ono wszelkie wątpliwości co do zgodności testamentu z rzeczywistą jego wolą, spełnia warunki formy wymagane przez przepis art. 82 pr. spadk., co nie przesądza oceny ważności testamentu w świetle innych przepisów pr. spadk. o testamentach.Jeśli wątpliwości, jakie by zachodziły co do zgodności testamentu z rzeczywistą wolą spadkodawcy, nie dałoby się usunąć przez ocenę towarzyszących oświadczeniu okoliczności, testamentu nie będzie można uznać za ważny.Z tych zasad Sąd Najwyższy na postawione pytanie prawne udzielił odpowiedzi wyrażonej w sentencji uchwały.*) Uzasadnienie redagował sędzia P. Stępień.