3 CR 299/62

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa M.H., W.K., J.K. i S.K. przeciwko I.R. o unieważnienie testamentu na skutek rewizji nadzwyczajnej Prokuratora Generalnego PRL od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Rzeszowie-Ośrodek w Przemyślu z dnia 13 października 1961 r. zaskarżony wyrok oraz wyrok Sądu Powiatowego w Nisku z dnia 30 marca 1961 r. uchylił i przekazał sprawę Sądowi Powiatowemu w Nisku do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktycznePowodowie domagają się ustalenia, że testament W.K., sporządzony w dniu 17 maja 1957 r. w Pruszkowie jest nieważny i pozbawiony skutków prawnych.Sąd Wojewódzki uchylił wyrok uwzględniający powództwo.Rozpoznając sprawę po raz wtóry Sąd Powiatowy ustalił, że wprawdzie treść testamentu została podyktowana przez spadkodawcę i spisana w obecności tylko dwóch świadków, pod nieobecność trzeciego świadka - G., to jednak G. następnie bądź testament sama odczytała, bądź testament odczytał jej spadkodawca, w każdym razie zapoznała się z treścią testamentu, zatem spadkodawca podał swą wolę do wiadomości trzem równocześnie obecnym świadkom. Sąd Powiatowy nadmienił dalej, że warunki w jakich spadkodawca znajdował się, co najmniej bardzo utrudniały mu sporządzenie testamentu zwykłego. W przytoczonej sytuacji, Sąd Powiatowy powództwo oddalił.Sąd Wojewódzki z ustaleń Sądu merytorycznego wysnuł wniosek, że spadkodawca nie podał ustnie swej woli trzem równocześnie obecnym świadkom, a tego wymaga art. 82 prawa spadkowego. Przeto Sąd Wojewódzki zmienił wyrok i powództwo uwzględnił.Prokurator Generalny PRL zaskarża wyrok Sądu Wojewódzkiego rewizją nadzwyczajną, złożoną przed upływem 6 miesięcy od jego zapadnięcia i domaga się zmiany wyroku Sądu Wojewódzkiego oraz oddalenia rewizji powodów od wyroku Sądu Powiatowego.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:W uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 3 czerwca 1955 r. 1 CO 9/55 (OSN z 1957 r. zeszyt III, poz. 63) zostało już wyjaśnione, że prawomocne orzeczenie podlega kontroli Sądu Najwyższego w trybie rewizji nadzwyczajnej tylko w części zaskarżonej, przy czym w tym zakresie Sąd Najwyższy nie jest związany podstawami wskazanymi w rewizji nadzwyczajnej.W sprawie, rewizja nadzwyczajna zaskarża w całości wyrok Sądu Wojewódzkiego. Tym samym Sąd Najwyższy władny jest rozpoznać w całości rewizje powodów od wyroku Sądu Powiatowego. Według rewizji nadzwyczajnej, rewizja powodów powinna ulec oddaleniu. Gdyby tak się stało, wyrok Sądu Powiatowego pozostałby w mocy, wobec czego koszty procesu zasądzone tym wyrokiem od powodów również pozostałyby nie podwyższone. Mogłoby to nastąpić jedynie w wyniku zażalenia pozwanej na orzeczenie o kosztach, zawarte w wyroku Sądu Powiatowego. Postępowanie takie wprawdzie toczyło się, lecz uległo prawomocnemu umorzeniu, a tego orzeczenia rewizja nadzwyczajna odrębnie nie zaskarża. W razie więc uchylenia wyroku Sądu Wojewódzkiego i utrzymania w mocy wyroku Sądu Powiatowego, zasądzone od powodów koszty procesu zwiększyłyby się jedynie o koszty postępowania rewizyjnego przed Sądem Wojewódzkim.Sąd Najwyższy nie jest jednak związany podstawami wskazanymi w rewizji nadzwyczajnej, kwestia zatem czy rewizja powodów od wyroku Sądu Powiatowego powinna być oddalona, czy też ulec uwzględnieniu zależy od tego, czy zarzuty rewizji powodów uzasadniają podstawy rewizji nadzwyczajnej.Otóż chybiony był zarzut rewizji powodów, że nie spełnia wymagania formy z art. 82 prawa spadkowego podanie swej woli przez męża i ojca powodów w obecności dwóch świadków, a następnie odczytanie spisanej już woli w obecności tychże osób i później przybyłej G. Sąd Najwyższy w uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 22 maja 1961 r. sygn. 1 CO 18/61 (OICSN z 1962 r. zeszyt I, poz. 4) wyjaśnił, że przy sporządzeniu testamentu szczególnego z art. 82 prawa spadkowego, spadkodawca może wyrazić swą wolę przez jakiekolwiek zachowanie się (nie koniecznie ustnie), ujawniające tę wolę wobec trzech równocześnie obecnych świadków. Sąd Wojewódzki uznając więc, iż art. 82 prawa spadkowego wymaga, by spadkodawca podał swą wolę ustnie w obecności trzech równocześnie obecnych świadków, dopuścił się istotnego naruszenia powołanego przepisu. Skoro zaś Sąd Wojewódzki wskutek niewłaściwego zastosowania prawa materialnego zmienił wyrok Sądu Powiatowego i powództwo o unieważnienie testamentu uwzględnił, wyrok Sądu Wojewódzkiego nie może być utrzymany w mocy.Gdyby Sąd Wojewódzki właściwie zastosował art. 82 prawa spadkowego musiałby zająć stanowisko w odniesieniu do dalszego zarzutu rewizji powodów, mianowicie co do tego czy stan zdrowia męża i ojca powodów pozwalał mu na sporządzenie testamentu własnoręcznego. W materii, o której mowa, Sąd Powiatowy ograniczył się do ogólnikowego sformułowania, które nie odpowiada temu, co w świetle art. 336 § 2 k.p.c. może być uznane za ustalenie podstawy faktycznej. Stąd i wniosek Sądu Powiatowego jakoby "zachodziła także trudność w sporządzeniu testamentu własnoręcznego" nawet nie mógł być poddany kontroli rewizyjnej. Uzasadniało to konieczność uchylenia wyroku Sądu Powiatowego celem poczynienia ustaleń co do przesłanek dopuszczalności sporządzenia testamentu szczególnego. Skoro Sąd Wojewódzki tak nie postąpił, z kolei dopuścił się istotnego naruszenia art. 384 k.p.c.Przeto nie tylko zaskarżony wyrok, ale i wyrok Sądu Powiatowego musi ulec uchyleniu (art. 396 § 1 k.p.c.).Otwiera to przed stronami możność zgłaszania dalszych twierdzeń i zarzutów, a przed Sądem Powiatowym - nie skrępowanego orzeczenia o kosztach procesu.