3 CO 17/58

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Marowski. Sędziowie: W. Bryl, P. Stępień (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Stanisława K. i Izabeli K. przeciwko Stefanowi N. o uchylenie postanowienia o stwierdzenie praw do spadku, po rozpoznaniu zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Krakowie postanowieniem z dnia 2 czerwca 1958 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 388 k.p.c.1)"Czy testament określony art. 82 pr. spadk. może być sporządzony tylko w obecności trzech świadków, czy też większej ilości świadków?"2)"Czy świadkiem testamentu może być osoba jedynie w tym celu poproszona, czy też może nim być każda osoba, która była obecna przy sporządzaniu testamentu?"postanowił udzielić odpowiedzi:"Testament ustny przewidziany art. 82 prawa spadkowego może być sporządzony przez podanie woli do wiadomości więcej niż trzech równocześnie obecnych świadków. Świadkiem testamentu sporządzonego w formie przewidzianej art. 82 prawa spadkowego może być każda osoba, do której spadkodawca kieruje oświadczenie swej woli, choćby specjalnie nie przywołana czy zaproszona, nie może jednak być uważana za świadka testamentu osoba, która była obecna podczas składania oświadczenia przez spadkodawcę, ale do której spadkodawca nie kierował swego oświadczenia."Uzasadnienie faktycznePostanowieniem z dnia 30 listopada 1954 r. Sąd Powiatowy w Nowym Sączu stwierdził, że prawa spadkowe po Agnieszce N. przypadają na rzecz jej męża w 4/15 częściach, a na rzecz Stanisława K., Izabeli J., Edwarda K. i Czesława N. po 3/16 części.Obecnie przedmiotem rozpoznawanej sprawy przez Sąd Powiatowy jest żądanie powodów uchylenia postanowienia Sądu Powiatowego w Nowym Sączu z 30.XI.1954 r. Ns II 440/54 o stwierdzenie praw do spadku po zmarłej Agnieszce N. i stwierdzenia ich na rzecz dzieci zmarłej po 1/3 części. Powodowie przytaczają na uzasadnienie swego żądania jako podstawę faktyczną okoliczność, że zmarła przed śmiercią sporządziła wobec 3 świadków testament, którym wyłączyła od dziedziczenia pozwanego, swego męża Stefana N.Zmarła ostatnio przed śmiercią przebywała na leczeniu w szpitalu i tam w obecności przywołanych 3 świadków: Marii S.,. Marii H. i Marii D. sporządziła testament szczególny.Świadek testamentu Maria S. zmarła i w związku z tym strona powodowa w rewizji przytoczyła, że już po wydaniu wyroku dowiedziała się o tym, że Helena M., będąc wraz ze spadkobierczynią na tej samej sali szpitalnej, dokładnie słyszała treść rozporządzenia ostatniej woli, wobec czego wniosła o dopuszczenie dowodu z jej przesłuchania na treść rozporządzenia ostatniej woli.Na tle powyższego wypadku Sąd Wojewódzki w Krakowie przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia przytoczone na wstępie zagadnienie prawne.Na postawione pytanie Sąd Najwyższy udzielił odpowiedzi przytoczonej wyżej.Odpowiedź, że testament szczególny przewidziany art. 82 prawa spadkowego może być sporządzony przez podanie woli przez spadkodawcę do wiadomości więcej niż trzech równocześnie obecnych świadków wynika z samej treści art. 82 prawa spadkowego. Ustawodawca stanowiąc, że spadkodawca powinien podać swą wolę do wiadomości trzech świadków, zakreślił jedynie niezbędne minimum konieczne do prawidłowego ustalenia treści testamentu, sporządzonego zwykle w warunkach wyjątkowych i szczególnych. Podanie woli do wiadomości czterech czy pięciu świadków nie może czynić testamentu nieskutecznym, a taki musiałby być skutek, gdyby się przyjęło zasadę, że testament szczególny z art. 82 pr. spad. może być sporządzany tylko wobec trzech osób, albowiem w razie większej liczby osób zachodziłaby konieczność ewentualnej redukcji liczby świadków, a w praktyce byłoby to niemożliwe. W konsekwencji pociągnęłoby to za sobą w każdym takim wypadku nieważność testamentu. A do takiej konsekwencji dopuścić nie można.Trzeba zwrócić uwagę, że testament szczególny przewidziany w art. 82 prawa spadkowego sporządzany jest zwykle w sytuacjach grożących rychłą śmiercią spadkodawcy. Mogą być jednak wypadki, jak np. epidemia czy działania wojenne, gdzie obawa rychłej śmierci uzasadniona jest nie tylko w stosunku do spadkodawcy, ale i w stosunku do osób, którym on oświadcza swą wolę. Może się zdarzyć w takich wypadkach, że umrze więcej niż jeden świadek. Wówczas ze względu na przepis ustawy, że treść testamentu w wypadku jej niespisania może być stwierdzona zgodnym oświadczeniem co najmniej dwóch świadków, ustalenie treści testamentu byłoby niemożliwe, a tym samym testament, mimo prawidłowego sporządzenia, byłby nieskuteczny. Takiej sytuacji w wypadkach, gdy zachodzi obawa rychłej śmierci również świadków, spadkodawca może zapobiec, oświadczając swą wolę większej liczbie świadków niż przewidziane minimum ustawowe. Oczywiście zasada równoczesnej obecności wszystkich świadków ma w tym wypadku również pełne zastosowanie.Z tych wszystkich względów tylko odpowiedź, że sporządzając testament w formie przewidzianej art. 82 prawa spadkowego, spadkodawca może wolę swą oświadczyć wobec więcej niż trzech świadków, jest uzasadniona.Jeśli chodzi o drugie pytanie, czy świadkiem testamentu może być osoba jedynie w tym celu poproszona, czy też może być nim każda osoba, która była obecna przy sporządzaniu testamentu, to tym zagadnieniem zajmował się Sąd Najwyższy w orzeczeniu z dnia 20 kwietnia 1950 r. sygn. Wa C 382/49. Sąd Najwyższy wypowiedział wówczas zasadę, że art. 82 prawa spadk. wymaga, by oświadczenie woli spadkodawcy było skierowane bezpośrednio i świadomie do osób przywołanych specjalnie w tym celu i że nie mogą być uważane za świadków testamentu osoby, które tylko przypadkowo znajdowały się w pobliżu podczas dyktowania przez spadkodawcę ostatniej woli.Sąd Najwyższy w obecnym składzie nie podziela w całości stanowiska zajętego w powołanym orzeczeniu z dnia 20 kwietnia 1950 r. sygn. akt Wa C 382/49. W szczególności - nie podziela stanowiska, że świadkiem testamentu może być tylko osoba specjalnie w tym celu zaproszona.Jest poza sporem, że świadek testamentu z art. 82 pr. spadk. i świadek jako środek dowodowy w postępowaniu cywilnym - to nie jedno i to samo pojęcie, ale pojęcia różne. Gdy świadkiem w postępowaniu cywilnym może być każda osoba, która ma bezpośrednie lub pośrednie wiadomości o fakcie, to świadkiem testamentu w rozumieniu art. 82 prawa spadk. nie może być każda osoba, która ma wiadomości o testamencie, ale tylko ta osoba, do której spadkodawca bezpośrednio i świadomie skierował swe oświadczenie woli, której bezpośrednio i świadomie podał treść swego testamentu, do której adresował swe dyktando. Te okoliczności są istotne dla ustalenia, czy dana osoba jest świadkiem testamentu w rozumieniu art. 82 prawa spadkowego.Natomiast nie jest istotna okoliczność, czy testator specjalnie ją na świadka zapraszał lub przywoływał. Mogą się bowiem zdarzyć takie sytuacje, że osoby, którym testator chce oświadczyć swoją wolę, są przy nim i ich specjalne przywoływanie jest zbędne. Istnieją sytuacje również tego rodzaju, że testator nie ma możności wyboru osób i podaje swą wolę osobom, które w danej chwili są przy nim. Dlatego też, by osoba była świadkiem testamentu, nie jest konieczne jej przywoływanie lub zapraszanie. W razie bowiem przyjęcia, że świadkiem testamentu może być tylko osoba w tym celu zaproszona, mogłoby to doprowadzić do tego, że zaproszona osoba mogłaby odmówić wzięcia udziału w sporządzeniu testamentu, a tym samym uniemożliwić sporządzenie testamentu. Tymczasem, czy dana osoba ma być świadkiem testamentu, zależy to wyłącznie od woli testatora, a nie danej osoby. Dana osoba musi być jedynie zdolna do spostrzegania i do komunikowania swoich spostrzeżeń, ale nie musi wyrażać zgody na czynność świadka testamentu. Staje się ona świadkiem przez fakt, że testator w jej obecności podaje jej właśnie do wiadomości swoją wolę, że swe oświadczenie do niej kieruje i adresuje. Dlatego oświadczenie to musi być bezpośrednie i skierowane przez testatora do danej osoby świadomie. O tym więc, czy dana osoba jest świadkiem testamentu, decyduje wola spadkodawcy, który kieruje swe oświadczenie do danej osoby. O tym zaś, czy testator kierował swą wolę do tej osoby, będą decydować zawsze okoliczności konkretnego wypadku.Konsekwencją tego, co wyżej powiedziano, jest stwierdzenie, że nie mogą być uważane za świadków testamentu osoby, które przypadkowo tylko znajdowały się w pobliżu podczas dyktowania przez spadkodawcę ostatniej woli, i w tym względzie skład obecny podziela w pełni stanowisko Sądu Najwyższego zajęte w cytowanym orzeczeniu z dnia 20 kwietnia 1950 r. sygn. Wa C 382/49. Słusznie podkreślił Sąd w orzeczeniu, że byłoby sprzeczne z intencją przepisu art. 82 prawa spadkowego dopuścić możliwość uznania za świadków testamentu osób, które tylko przypadkowo znajdowały się w pobliżu testatora podczas podawania przezeń ostatniej woli, do których on swego oświadczenia woli nie kierował, których tym samym na świadków swego testamentu sobie nie wybrał.Nie mogą więc być świadkiem testamentu w rozumieniu art. 82 prawa spadkowego inni chorzy leżący z testatorem na tej samej sali szpitalnej, choćby składał on swe oświadczenie w ich obecności, ale nie do nich. Ich przypadkowa znajomość treści testamentu nie może czynić z nich świadków testamentu, bo testator nie kierując do nich swego oświadczenia ostatniej woli, tym samym wskazał, że nie chciał, by byli oni świadkami jego testamentu.Nie będą świadkami testamentu świadkowie nieszczęśliwego wypadku, jeśli osoba, która uległa nieszczęśliwemu wypadkowi, nie do nich kierowała swe oświadczenie, ale podała je do wiadomości czy to funkcjonariuszom MO, czy to pracownikom Pogotowia.Dla stwierdzenia więc, kto jest świadkiem testamentu sporządzonego w trybie przewidzianym w art. 82 prawa spadkowego, sąd musi w każdym konkretnym wypadku ustalić, do kogo spadkodawca kierował swe oświadczenie ostatniej woli, komu bezpośrednio podawał do wiadomości swój testament. Sąd nie musi natomiast badać, jak to wyżej uzasadniono, i ustalać, czy osoby te zostały przez spadkodawcę czy przez inną osobę, ale na życzenie spadkodawcy, specjalnie zaproszone. Przy ocenie, do kogo kierował spadkodawca swe oświadczenie, niewątpliwie fakt zaproszenia pewnych osób ułatwi ustalenie świadków testamentu, brak jednak zaproszenia czy przywołania nie wyłącza tego, że osoba dana z woli spadkodawcy jest świadkiem jego testamentu.Jednakże ustalenie, kto jest świadkiem testamentu, podobnie jak sam fakt sporządzenia testamentu i jego treść, można ustalić wyłącznie zeznaniami świadków testamentu.