1 CO 32/59

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia S. Gross. Sędziowie: J. Ignatowicz (sprawozdawca), J. Krzyżanowski.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Kazimiery A. o podział majątku spadkowego, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym dnia 6 października 1959 r. zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Białymstoku do rozstrzygnięcia w trybie art. 388 k.p.c.:"Czy umowa dożywocia lub inna transakcja obligacyjna dotycząca nieruchomości (sprzedaż, darowizna), zawarta w toku postępowania scaleniowego przy zachowaniu formalnych wymagań przewidzianych w art. 9 i 44 ustawy o scaleniu gruntów z 31 lipca 1923 r. (Dz. U. z 1927 r. Nr 92, poz. 833), przenosi własność tej nieruchomości?" podjął następującą uchwałą:"Przeniesienie własności nieruchomości dokonane w trybie art. 9 lub 44 ustawy z dnia 31 lipca 1923 r. o scaleniu gruntów (tekst jednolity: Dz. U. z 1927 r. Nr 92, poz. 833) nie może być kwestionowane przez sąd z tego powodu, że przekracza granice ugody w rozumieniu tych przepisów."Uzasadnienie faktyczneW postępowaniu o dział spadku pozostałego po ojcu wnioskodawczyni Kazimiery A. i jej brata Adolfa A. ten ostatni twierdzi, że jedna z działek, którą wnioskodawczyni zaliczyła do masy spadkowej, nie należy do spadku, gdyż ojciec przeniósł na niego jej własność w toku postępowania scaleniowego, jakie toczyło się przed wojną; odpowiednia umowa została - według jego twierdzeń - zawarta przed mierniczym i została zatwierdzona przez komisarza ziemskiego. Na rozprawie rewizyjnej przeciwnik wniosku wyjaśnił dodatkowo, że w zamian za przeniesienie na niego własności wymienionej działki zobowiązał się dożywotnio ojca utrzymywać.W związku z powyższym Sąd Wojewódzki w Białymstoku powziął wątpliwość co do przytoczonego wyżej zagadnienia prawnego, które przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia w trybie art. 388 k.p.c. W uzasadnieniu swego postanowienia Sąd Wojewódzki wyjaśnił, że podziela stanowisko Sądu Najwyższego wyrażone w orzeczeniu z dnia 10 września 1957 r. 1 CZ 782/57 (OSP z 1959 r., poz. 17), wedle którego na zasadzie ugody zawartej w postępowaniu scaleniowym i zatwierdzonej przez urząd ziemski może być przeniesiona własność nieruchomości, jednakże ma wątpliwości, czy takie przeniesienie jest skuteczne, gdy w rachubę nie wchodzi zawarcie ugody, a więc porozumienia mającego na celu uchylenie istniejącego albo mogącego powstać sporu lub niepewności, lecz zwykła umowa, której celem jest wyłącznie przeniesienie własności.Uzasadnienie prawneRozstrzygając ten problem, Sąd Najwyższy zważył, co następuje:Termin "ugoda" ma zarówno w doktrynie, jak i w praktyce legislacyjnej określoną treść i nie jest równoznaczny z terminem "umowa", gdyż przez ugodę rozumie się taką szczególną umowę, którą strony zawierają w celu usunięcia niepewności, jaka wytworzyła się w ich stosunkach prawnych. Dlatego jeśli ustawodawca, zezwalając w art. 9 i 44 ustawy o scaleniu gruntów na dokonywanie przed organami administracyjnymi określonych czynności prawnych, użył terminu "ugoda", to nie uczynił tego przypadkowo, lecz w tym celu, aby zakres tych czynności odpowiednik ograniczyć. Uznać przeto należy, że czynności te mogą mieć za przedmiot wyłącznie takie transakcje, które zmierzają do wyjaśnienia lub ustabilizowania niejasnych albo też spornych stosunków prawnych. W szczególności ugody te mogą zmierzać do uchylenia sporu lub niepewności w rozumieniu art. 621 k.z. (por. H. Świątkowski: Problematyka prawna komasacji gruntów a cywilna praktyka sądów, NP z 1958 r. nr 2, s. 36).Jednakże nie byłby uzasadniony pogląd, że ugoda w rozumieniu art. 9 i 44 ustawy o scaleniu gruntów jest równoznaczna z ugodą określoną w powyższym przepisie. Rzecz oczywista, że w toku postępowania scaleniowego mogą - i powinny być - uregulowane wszelkie dotychczasowe spory między jego uczestnikami, jak np. spory co do granic dzielących ich nieruchomości, spory co do służebności itp., gdyż jest to niezbędne dla ustalenia wartości poszczególnych gospodarstw. Jednakże samo postępowanie scaleniowe może wyłonić - i z reguły wyłania - konieczność dokonania pewnych przesunięć w uprawnieniach tych uczestników, między którymi dotychczas żadnych sporów nie było (może np. zajść potrzeba zamiany gruntów osób, których gospodarstwa ze sobą nie graniczą). Oczywiście, takiej zamiany organ przeprowadzający scalenie może dokonać przymusowo, zawsze jednak korzystniejsze jest doprowadzenie do porozumienia osób zainteresowanych. Prowadzi to do wniosku, że w drodze ugod przewidzianych w art. 9 i 44 ustawy o scaleniu gruntów mogą być likwidowane nie tylko spory związane z istniejącymi stosunkami prawnymi, ale także wszelkie rozbieżności interesów powstałe na tle samego postępowania scaleniowego.Jak z tego wynika, ocena, czy w konkretnym wypadku dopuszczalne jest zawarcie ugody w rozumieniu wymienionych przepisów o scaleniu gruntów, wykracza poza zakres stosunków cywilnoprawnych i jest nierozerwalnie związana z oceną, jak należy przeprowadzić i jaki kierunek nadać samemu scaleniu gruntów. Jest to wiec problem, którego rozstrzygnięcie ze względu na jego istotę należy do organów administracji rolnej, a nie do sądu.Już z tego zatem wynika, że kontrola, czy zawarcie w toku postępowania scaleniowego określonej ugody było dopuszczalne, wykraczałaby poza zakres kompetencji sądów cywilnych, które są powołane do rozstrzygania sporów o charakterze cywilnoprawnym (art. 2 k.p.c.). Ta sama myśl wynika ponadto ze sformułowania art. 9 i 44 ustawy o scalaniu gruntów. Głoszą one mianowicie, że ugody zawarte przed organami scaleniowymi mają moc ugód sądowych, a więc że tym samym ustawa przyrównuje niejako - oczywiście o ile chodzi o uprawnienie do patronowania ugodom - funkcję tych organów do funkcji sądu. Prowadzi to do następującego porównania:Nie budzi wątpliwości, że skoro sądy powołane są do rozstrzygania sporów, to tym samym mogą one przyjmować ugody stron lub uczestników postępowania tylko o tyle, o ile między nimi istnieje spór i tylko w celu uchylenia tego sporu. Na przykład tylko w tym celu sąd może patronować ugodzie, jeżeli na jej podstawie jedna ze stron przenosi własność działki na drugą. Nie byłby natomiast sąd uprawniony do przyjęcia takiej ugody, jeżeliby w rzeczywistości chodziło stronom o zawarcie umowy, która nie uchyla dotychczasowego sporu, lecz zmierza w istocie rzeczy do przeniesienia własności pod tytułem sprzedaży czy darowizny. Gdyby jednakże sąd z jakichkolwiek przyczyn taką ugodę przyjął (np. dlatego, że nie zorientowałby się, iż "spór" jest w rzeczywistości fikcyjny), to mimo to ugoda nie mogłaby być kwestionowana z tej przyczyny, że sąd przekroczył zakres swych uprawnień. Z przyczyn podanych wyżej zagadnienie przedstawia się tak samo, gdy chodzi o ugody zawarte przed organami prowadzącymi scalenie gruntów.Dodać wypada, że takie rozwiązanie jest także najbardziej pożądane z punktu widzenia ochrony interesów osób, które odpowiednie ugody zawarły. W zasadzie bowiem nie powinny być one narażone na zarzut ewentualnej nieważności zawartej ugody tylko z tego powodu, że sąd czy też odpowiedni organ administracji państwowej nienależycie rozumiał zakres swej właściwości, zwłaszcza że ocena, czy proponowana przez strony ugoda odpowiada pojęciu ugody w rozumieniu odpowiednich przepisów, może być niejednokrotnie bardzo trudna.Z tych zasad na wysunięte przez Sąd Wojewódzki pytanie należało odpowiedzieć jak w sentencji.