1 CR 1343/57

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Aleksandra C. i innych przeciwko Skarbowi Państwa, Zarządowa Dróg Wodnych w W., o ustalenie praw własności, po rozpoznaniu rewizji pozwanego od wyroku Sądu Wojewódzkiego dla województwa warszawskiego w Warszawie z dnia 15 kwietnia 1957 r., zaskarżony wyrok uchylił i sprawę przekazał Sądowi Wojewódzkiemu dla województwa warszawskiego w Warszawie do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktycznePowodowie, mieszkańcy wsi H., wystąpili przeciwko Skarbowi Państwa z powództwem o ustalenie prawa własności położonej na wprost, ich gruntów kępy na rzece Bugo-Narew o powierzchni 3 ha kępa ta wraz z drugą kępą o powierzchni 7 ha zostały bez zgody powodów przejęte w roku 1948 przez Państwowy Zarząd Wodny w W. i zapisane w jego kartotece. W drodze administracyjnej na podstawie decyzji Ministerstwa Komunikacji z dnia 15 lipca 1950 r. została powodom zwrócona kępą w obszarze 7 ha, oznaczona nr 2, zaś co do kępy nr 1, będącej przedmiotem powództwa, Ministerstwo Komunikacji odmówiło jej wydania, odsyłając powodów na drogę postępowania sądowego. Z treści decyzji należy wnosić, że ministerstwo Komunikacji uznało tytułu własności powodów do tej kępy za dostatecznie udowodniony. Ponieważ księgi wieczyste zaginęły, powodowie opierają swoje roszczenia na okoliczności, że sporną kępę posiadali "od niepamiętnych czasów", oraz że stanowiła ona grunt "ukazowy." Wreszcie powołali się powodowie na art. 11 ust. (1) w związku z art. 3 ust. (2) ustawy z dnia 19 września 1922 r. - ustawa wodna (Tekst jednolity: Dz. U. z 1928 r. Nr 62, poz. 574), w myśl którego wyspy tworzące się na wodach prywatnych należą do właścicieli gruntów nadbrzeżnych, przy czym granicę własności prywatnych wód płynących określa między gruntami nadbrzeżnymi a leżącymi po przeciwległych brzegach linia biegnąca środkiem wody przy zwyczajnym stanie średnim. Powodowie zarzucają, że Państwowy Zarząd Wodny przejmując kępą w 1948 r. mylnie zastosował art. 11 ust. (2) ustawy wodnej, według którego wyspy tworzące się na wodach publicznych stanowią dobro publiczne.Strona pozwana zarzuciła, że sporna kępa w okresie nadawania gruntów "ukazowych" bądź nie istniała, bądź stanowiła bardzo małą wyspę, nie mogła więc stanowić gruntu "ukazowego."Sąd Wojewódzki po przeprowadzeniu dowodu z dokumentów, biegłych i świadków zasądził powództwo, ustalając, że sporna kępa, zwana "przymulisko Ptasia Kępa", stanowi własność powodów.Powyższy wyrok zaskarżyła strona pozwana, zarzucając sprzeczność ustaleń Sądu I instancji z rzeczywistym stanem prawnym oraz naruszenie przepisów art. 300 pr. rzecz, i ustawy wodnej.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Rewizja strony pozwanej jest uzasadniona.Powodowie nie udowodnili, aby sporna kępa stanowiła ich własność jako rzekomy grunt ukazowy, skoro istnieje najwyżej od 70 lat, i Sąd Wojewódzki słusznie takiego ustalenia nie dokonał, przyjmując jedynie na korzyść powodów domniemanie z art. 300 § 1 pr. rzecz. wynikające z posiadania przez nich spornej kępy do 1918 r. Przyjęcie tego domniemania wynika jednak z błędnej wykładni powołanego przepisu, ponieważ domniemanie z art. 300 § 1 pr. rzecz., którego zdanie pierwsze brzmi: "Domniemywa się, że posiadaczowi służy posiadane przezeń prawo" służy przede wszystkim aktualnemu posiadaczowi i ustanowione zostało głównie w jego interesie. Tymczasem Sąd Wojewódzki opierając się widocznie na brzmieniu zdania drugiego tegoż przepisu, które brzmi: "Dotyczy to również poprzedniego posiadacza", zastosował to domniemanie na korzyść b. posiadaczy przeciwko aktualnemu posiadaczowi, którym jest pozwany Skarb Państwa. Przy takiej interpretacji omawianego przepisu znaczenie praktyczne domniemania z art. 300 § 1 byłoby ograniczone do minimum, gdyż każdemu domniemaniu z tytułu aktualnego posiadania rzeczy lub prawa można by przeciwstawić nieograniczoną praktycznie ilość domniemań na korzyść poprzednich posiadaczy. Tymczasem z założenia, iż domniemanie to chroni aktualnego posiadacza, dając mu związane z tym korzyści - przede wszystkim procesowe, wynika, iż nie można domniemania na rzecz aktualnego posiadacza zwalczać domniemaniem na korzyść poprzedniego posiadacza, jak to uczynił Sąd Wojewódzki, nie uzasadniając zresztą, dlaczego pomija domniemanie przemawiające na korzyść aktualnego posiadacza. Zdanie drugie omawianego art. 300 § 1 pr. rzecz, nie może być stosowane w oderwaniu od zdania pierwszego. Ten dodatkowy uzupełniający przepis wydany został również przede wszystkim w interesie aktualnego posiadacza, który, o ile wywodzi swoje prawa od poprzedniego posiadacza, może w stosunku do roszczeń osób trzecich powołać się na domniemanie wynikające z posiadania tego poprzednika. O ile zaś chodzi o poprzednika, domniemanie to stosuje się tylko do roszczeń za okres jego posiadania.Rozstrzygając sprawę Sąd Wojewódzki pominął bardzo istotne zagadnienie, czy sporna kępa stanowi "dobro publiczne" w rozumieniu art. 11 ust. (2) ustawy wodnej. Okoliczność ta podniesiona została w rewizji strony pozwanej, która powołuje się na to, że rzeka Bugo-Narew jest rzeką żeglowną i jako taka należy do kategorii wód publicznych, w związku z czym i wyspa na takiej rzece powstała wraz z przymuliskiem do niej stanowi dobro publiczne. Do powyższego nawiązują zresztą sami powodowie w swym pozwie, polemizując z decyzją Państwowego Zarządu Wodnego w W., według której sporna nieruchomość została przejęta od powodów na podstawie art. 11 ust. (2) ustawy wodnej jako dobro publiczne. Wprawdzie orzeczenie Ministerstwa Komunikacji z dnia 15 lipca 1950 r. nie nawiązuje do tego przepisu, a jedynie w świetle wątpliwych okoliczności faktycznych odesłało powodów na drogę postępowania sądowego, jednakże Sąd przy rozpatrywaniu całokształtu sprawy nie powinien był tej istotnej okoliczności pominąć, lecz obowiązany był na zasadzie art. 236 § 1 k.p.c. ustalić z urzędu, czy rzeka Bugo-Narew (Bug) jest wodą publiczną. Wobec tego, że powodowie nie powołali się na zasiedzenie, ani na żadne dokumenty stwierdzające ich własność, konstytucyjna zasada szczególnej ochrony mienia ogólnonarodowego wymagała ustalenia tej okoliczności, która w przypadku pozytywnego dla Skarbu Państwa wyniku dochodzeń przesądzała oddalenie powództwa.Jednakże, gdyby nawet Sąd Wojewódzki ustalił, że rzeka Bugo-Narew nie jest wodą publiczną lub że mimo, iż jest ona taką wodą, powodowie mają szczególny tytuł własności do spornej kępy, jest w świetle akt poza sporem, że kępa to od roku 1948 jest na skutek przejęcia jej przez Państwowy Urząd Wodny w W. we władaniu "państwowej jednostki organizacyjnej" w rozumieniu art. 17 ust. 2 lit. b ustawy z dnia 25 lutego 1958 r. o uregulowaniu stanu prawnego mienia pozostającego pod zarządem państwowym (Dz. U. z 1958 r. Nr 11, poz. 37). W tym zatem stanie rzeczy sprawa podlegałaby umorzeniu z mocy powołanej ustawy jako nie należąca do właściwości sądów powszechnych.Z tych przyczyn należało orzec jak w sentencji.