1 CR 350/57

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Zakładów Produkcji Urządzeń Radiotechnicznych przeciwko Janowi S. i Tadeuszowi M. o 72.580,07 zł, po rozpoznaniu rewizji pozwanego S. od wyroku Sądu Wojewódzkiego dla m.st. Warszawy z dnia 7 maja 1956 r., rewizję oddalił.Uzasadnienie faktycznePrawomocnym wyrokiem Sądu Powiatowego dla m.st. Warszawy z dnia 25 października 1954 r. Jan S. został uznany winnym popełnienia przestępstwa, polegającego na tym, że jako główny księgowy Centralnych Warsztatów Zarządu Radiostacji w okresie od czerwca do grudnia 1953 r. przywłaszczył sobie na podstawie fikcyjnych list płacy sumę 62.187 zł 29 gr i za to - z mocy art. 1 § 3 lit. a dekretu z dnia 4 marca 1953 r. o wzmożeniu ochrony własności społecznej (Dz. U. z 1953 r. Nr 17, poz. 68) - został skazany na karę 3 lat i 6 miesięcy więzienia.W uwzględnieniu wytoczonego w niniejszej sprawie przeciwko S. przez Zakłady Produkcji Urządzeń Radiotelegraficznych, jako przez następcę prawnego wspomnianych Centralnych Warsztatów, powództwa o wyrównanie szkody, poniesionej wskutek popełnienia powyższego przestępstwa we wskazanej w powołanym orzeczeniu sumie 62.187 zł 29 gr, Sąd Wojewódzki sumę tę zasądził od pozwanego na rzecz powodowych Zakładów.Przytoczone rozstrzygnięcie oparł Sąd Wojewódzki przede wszystkim na tej podstawie, że w myśl art. 7 k.p.c. ustalenia zapadłego w postępowaniu karnym prawomocnego wyroku skazującego co do spełnienia przestępstwa wiążą sąd cywilny i że w konsekwencji oraz wobec niezakwestionowania przez pozwanego ustalonej w powołanym orzeczeniu z dnia 25 października 1954 r. na sumę 62.187 zł 29 gr wysokości wspomnianej szkody, obowiązek jej wyrównania przez pozwanego w tej właśnie wysokości uznać należy za niesporny. Nie uwzględnił przy tym Sąd pierwszej instancji zgłoszonego przez pozwanego zarzutu potrącenia należności o wyrównanie powyższej szkody z roszczeniem o przyznanie mu wynagrodzenia za prace bilansowe, wykonane dla Biura Rozbudowy Nr 1 w Warszawie, opierając się w celu uzasadnienia powyższego stanowiska na tej przesłance, że według zeznań świadka Władysława R. zarówno Centralne Warsztaty Zarządu Radiostacji jak i Biuro Rozbudowy Nr 1 były samodzielnymi jednostkami na wewnętrznym rozrachunku gospodarczym, wobec czego nie zachodziły podstawy do potrącenia przejętej przez powodowe Zakłady wspomnianej należności odszkodowawczej, która przypadała na rzecz Centralnych Warsztatów, z wynagrodzeniem za prace bilansowe, wykonane nie dla wzmiankowanych Warsztatów, lecz dla omawianego Biura Rozbudowy.Wyrok powyższy zaskarżył pozwany S. rewizją, w której przede wszystkim podkreślił, że Sąd Wojewódzki, odmawiając uwzględnienia wspomnianego zarzutu potrącenia, uchylił się od wyjaśnienia całokształtu istotnych dla sprawy okoliczności przez zaniechanie wyjaśnienia, z jaką jednostką została zawarta umowa, dotycząca wykonania dla Biura Rozbudowy nr 1 prac bilansowych zleconych skarżącemu, oraz dokonał bez wszechstronnego wyjaśnienia całokształtu zebranego materiału dowodowego ustaleń, na których podstawie został wysnuty wniosek, negujący obciążenie Centralnych Warsztatów, a w konsekwencji również i powodowych Zakładów jako prawnego następcę tych Warsztatów, obowiązkiem zapłaty wynagrodzenia za wzmiankowane prace bilansowe.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Według niewadliwie dokonanych i w tym zakresie niekwestionowanych w rewizji ustaleń zaskarżonego wyroku pozwany wykonał wspomniane prace bilansowe na zlecenie Zarządu Radiostacji dla Biura Rozbudowy Nr 1, a nie dla Centralnych Warsztatów, w których był zatrudniony w charakterze głównego księgowego. Zgodnie przy tym z brzmieniem załączonego do pisma procesowego, złożonego przez pełnomocnika pozwanego w dniu 16 maja 1955 r., rachunku żądanie uregulowania wskazanej w tym rachunku należności za omawiane prace, zlecone pozwanemu "według umowy z kwietnia 1954 r.", skierował on do Zarządu Radiostacji, a nie do Centralnych Warsztatów, z czego wynika, że wzmiankowane ustalenia znajdują potwierdzenie również w powyższym rachunku. Za nieistotny przy tym dla ostatecznego wyniku sprawy uznać należy podniesiony w rewizji zarzut niewyjaśnienia z jaką jednostką nastąpiło zawarcie umowy, dotyczącej wspomnianych prac. Niezależnie bowiem od tego, że Sąd Wojewódzki ustalił, i to w sposób zupełnie wyraźny, iż prace te zostały zlecone przez Zarząd Radiostacji, co jest niewątpliwie równoznaczne ze stwierdzeniem, że wykonanie ich nastąpiło na podstawie umowy zawartej z powyższym Zarządem, zaznaczyć wypada, iż stwierdzenia, że Centralne Warsztaty nie powinny być obciążone obowiązkiem zapłaty należnego za omawiane prace wynagrodzenia, wystarczali w zupełności niewadliwie poczynione w zaskarżonym wyroku ustalenie, że pozwany wykonał je nie dla tych Warsztatów, lecz dla Biura Rozbudowy Nr 1, skoro na podstawie zebrane w sprawie materiału dowodowego brak było jakichkolwiek podstaw do wnioskowania, aby Centralne Warsztaty zobowiązały się do uiszczenia powyższego wynagrodzenia ze znajdujących się w ich dyspozycji funduszów.Nie mógł również odnieść skutku dalszy zarzut rewizji, kwestionujący ustalenie Sądu Wojewódzkiego, że Biuro Rozbudowy Nr 1 było samodzielną jednostką, działającą według zasad wewnętrznego rozrachunku gospodarczego. Ustalenie to bowiem zostało dokonane bez przekroczenia granic swobodnej oceny dowodów w oparciu o zeznania świadka R., który z uwagi na sprawowane przez niego funkcje księgowego Zarządu Radiostacji był należycie poinformowany o sytuacji organizacyjnej i uprawnieniach w zakresie rozrachunku gospodarczego wspomnianego Biura jako jednostki podlegającej powyższemu Zarządowi. Ponadto zaś wzmiankowane ustalenie znajduje dodatkowe oparcie w odnośnych zeznaniach świadków Jana H. i Zygmunta D., z których pierwszy zajmował stanowisko głównego księgowego, a drugi - zastępcy dyrektora ekonomicznego tegoż Zarządu. Zaznaczyć jednak wypadnie, że dla rozstrzygnięcia kwestii, Centralne Warsztaty, a w konsekwencji także i powodowe Zakłady, powinny być obciążone obowiązkiem zapłaty wynagrodzenia za prace, wykonane przez pozwanego dla Biura Rozbudów Nr 1, obojętne jest, czy wspomniane Biuro dało samodzielność organizacyjną, znajdując m.in. wyraz w prowadzeniu jego działalności zasadach wewnętrznego rozrachunku gospodarczego. Nawet bowiem, gdyby było ono pozbawione wzmiankowanej samodzielności i stanowiło jednostkę, będącą integralną częścią Zarządu Radiostacji, to wspomniana okoliczność uzasadniałaby wprawdzie bezpośrednie obciążenie powyższego Zarządu obowiązkiem uiszczenia należności za omawiane prace, nie mogłaby natomiast upoważniać do obciążenia tym obowiązkiem Centralnych Warsztatów. Skoro bowiem według niewadliwie dokonanych przez Sąd Wojewódzki ustaleń, które również i w rewizji nie zostały zakwestionowane, warsztaty te były wyposażone w samodzielność organizacyjną oraz pozostawały na wewnętrznym rozrachunku gospodarczym, to z uwagi na wynikającą stąd odrębność w stosunku do Zarządu Radiostacji, pokrywanie ze znajdujących się w ich dyspozycji funduszów należności, które powinny być uregulowane przez powyższy Zarząd, nie dałoby się pogodzić z zasadami wspomnianego rozrachunku, na których opierała się działalność wzmiankowanych Warsztatów.Należało wreszcie rozważyć z urzędu (art. 380 § 1, pkt 4 k.p.c.), czy przez nieuwzględnienie wspomnianego zarzutu potrącenia należności, przypadającej pozwanemu za prace wykonane dla Biura Rozbudowy Nr 1, z dochodzonym od niego w sprawie niniejszej roszczeniem nie zostały naruszone przepisy prawa materialnego, a mianowicie przepisy art. 254 k.z., dotyczące potrącenia zobowiązań wzajemnych na żądanie jednego z ich dłużników.Jak wynika z ustaleń zaskarżonego wyroku, według których Centralne Warsztaty były wprawdzie samodzielną jednostką organizacyjną, ale pozostającą jedynie na wewnętrznym rozrachunku gospodarczym, Warsztaty te nie uzyskały odrębnej od Skarbu Państwa osobowości prawnej. Liczyć się przy tym należy z prawdopodobieństwem, że osobowości tej nie posiadają również Zakłady Produkcji Urządzeń Radiotechnicznych, które działając w charakterze następcy prawnego wspomnianych Warsztatów, dochodzą przypadającego od pozwanego S. roszczenia, będącego przedmiotem wytoczonego w niniejszej sprawie powództwa. W tym stanie rzeczy i biorąc pod uwagę, że także i Zarząd Radiostacji - podobnie jak i inne zorganizowane w ramach poszczególnych ministerstwa Centralne Zarządy bądź Zarządy - nie został wyposażony w samoistną osobowość prawną i że nie nastąpiło również nadanie tej osobowości Biuru Rozbudowy Nr 1, względnie stanowiącemu jego kontynuację Biuru Rozbudowy Telewizji, należy dojść do wniosku, że Skarb Państwa powinien być uważany zarówno za wierzyciela pretensji dochodzonej w niniejszej sprawie, jak i za dłużnika zobowiązania, przypadającego z tytułu wynagrodzenia za wykonanie powierzonych pozwanemu prac bilansowych. Nasuwa się przeto pytanie, czy obie wspomniane wierzytelności (względnie oba te zobowiązania), z których każda przypada na rzecz podmiotu prawnego, będącego dłużnikiem drugiej z nich, powinny - wobec zgłoszenia wspomnianego zarzutu przez pozwanego jako będącego jednym z tych podmiotów - ulec w myśl art. 254 k.z. przez potrącenie wygaśnięciu do wspólnej ich wysokości.Treść wyjaśnień, zawartych w dotyczącym analogicznej materii orzeczeniu Sądu Najwyższego - Izba Cywilna z dnia 7 maja 1952 r. C. 798/52 (OSN 1953/II poz. 53) przemawia za uznaniem słuszności stanowiska, że w przypadku, gdy jak w niniejszej sprawie, wierzytelność dochodzoną jest przez państwową jednostkę organizacyjną, nie posiadającą odrębnej od Skarbu Państwa osobowości prawnej, a żądanie zaspokojenia wierzytelności wzajemnej powinno być skierowane do innej, pozbawionej również samoistnej osobowości jednostki państwowej, potrącenie tych wierzytelności nie jest dopuszczalne, jeżeli wspomniane jednostki działają na zasadach samodzielności organizacyjnej i odrębności finansowo-rozrachunkowej. Przytoczone w powołanym orzeczeniu wyjaśnienia, na których opiera się powyższy wniosek, zostały wprawdzie udzielone w związku z sytuacją, w której zgłoszono żądanie potrącenia wierzytelności dochodzonej w imieniu jednaj rady narodowej z wierzytelnością podlegającą zaspokojeniu przez organy innej rady. Skoro jednak o wyłączeniu dopuszczalności dokonywania potrącenia we wspomnianej sytuacji zadecydowały przesłanki, znajdujące swoje źródło w samodzielności i odrębności finansowo rozrachunkowej rad narodowych, wyłączenie takie powinno znaleźć odpowiednie zastosowanie również i w takich analogicznych przypadkach, gdy zagadnienie potrącenia odnośnych zobowiązań dotyczy tego rodzaju innych państwowych jednostek organizacyjnych, które chociaż - podobnie jak i rady narodowe względnie ich prezydia - nie posiadają odrębnej od Skarbu Państwa osobowości prawnej, są jednak samodzielnymi jednostkami wyposażonymi w odrębność finansowo-rozrachunkową, ujawniającą się zwłaszcza w oparciu ich działalności na zasadach chociażby wewnętrznego rozrachunku gospodarczego.Słuszność przytoczonego powyżej stanowiska, wyłączającego dopuszczalność uwzględniania w omawianych sytuacjach zarzutu przedawnienia, znajduje potwierdzenie zwłaszcza w tym argumencie, że uznanie dopuszczalności przeciwstawiania w tych sytuacjach wzmiankowanego zarzutu utrudniałoby w poważnym stopniu należyte stosowanie zasad rozrachunku gospodarczego, skoro w razie potrącenia wierzytelności, znajdującej się w gestii jednej z państwowych jednostek, wyposażonych w samodzielność organizacyjną i odrębność rozrachunkową, z zobowiązaniem, którego zaspokojenie powinno nastąpić z funduszów, pozostających w dyspozycji innej tego rodzaju jednostki, wywołałoby konieczność odpowiednich przesunięć w masach majątkowych, oddanych w zarząd operatywny powyższych jednostek, poprzez refundowanie sumy, o którą zmniejszyły się aktywa jednej z nich wskutek potrącenia wchodzącej w skład tych aktywów wierzytelności z zobowiązaniem, które powinno być zaspokojone z aktywów drugiej z tych jednostek.Wzmiankowane trudności uległyby dalszemu pogłębieniu, gdyby jednostka, względem której żądanie wspomnianej refundacji zostałoby skierowane, zakwestionowała dokonane potrącenie, występując z zarzutem, że zobowiązanie, które miało ulec wskutek tego wygaśnięciu, w ogóle się nie należało lub przypadało w mniejszej sumie niż ta, która została potrącona. W związku z powyższym zachodziłaby znaczne prawdopodobieństwo powstawania na tym tle licznych sporów, których ostateczne rozstrzygnięcie - w razie gdyby nie udało się ich zlikwidować w drodze wzajemnego porozumienia pomiędzy zainteresowanymi jednostkami - mogłoby nastąpić jedynie w wyniku postępowania, wdrożonego przed państwowymi komisjami arbitrażowymi. Mnożenie się wspomnianych sporów byłoby tym bardziej prawdopodobne, ponieważ właściwa ocena zasadności zobowiązania, przeciwstawionego do potrącenia, natrafiałaby na znaczne przeszkody, mogące prowadzić do nie znajdującego oparcia w rzeczywistych okolicznościach sprawy uwzględnienia przez sąd tego zobowiązania. Przeszkody, uniemożliwiające lub przynajmniej w poważnym stopniu utrudniające dokonanie wzmiankowanej oceny, powstawałyby z tego powodu, że jednostka, której dotyczyłoby zobowiązanie, przeciwstawione do potrącenia, nie byłaby poinformowana o wszczęciu odnośnego procesu i nie mogłaby wskutek tego wzdąć w nim udziału: natomiast jednostka, uczestnicząca w takim procesie nie rozporządzałaby - z uwagi na okoliczność, że zobowiązanie, przeciwstawione do potrącenia z dochodzoną przez nią wierzytelnością, pozostawało poza zasięgiem jej działania - danymi, które umożliwiłyby jej przeprowadzenie należytej oceny zasadności tego zobowiązania i zajęcie w stosunku do niego na podstawie tej oceny właściwego stanowiska, a ewentualnie podjęcie w toczącym się procesie obrony powyższego stanowiska, gdyby zachodziły podstawy do zakwestionowania wspomnianego zobowiązania.Znajdujące uzasadnienie w przytoczonej powyżej argumentacji, opartej w znacznym stopniu na wyjaśnieniach, zawartych w powołanym orzeczeniu z dnia 7 maja 1952 r., stanowisko, negujące dopuszczalność zgłaszania w omawianych sytuacjach zarzutu potrącenia, upoważnia do uznania, że również i w niniejszej sprawie zarzut ten nie mógł być uwzględniony. Skoro bowiem Centralne Warsztaty, w których gestii znajdowała się wierzytelność, dochodzoną w powództwie wytoczonym w niniejszej sprawie, były jednostką pozostającą na odrębnym rozrachunku gospodarczym i skoro na takim rozrachunku pozostają również powodowe Zakłady Produkcji i Urządzeń Radiotechnicznych, uwzględnienie zgłoszonego przez pozwanego S. zarzutu potrącenia tej wierzytelności z przypadającego na jego rzecz wynagrodzenia za prace, dokonane dla Biura Rozbudowy Nr 1, a więc z roszczeniem, którego zaspokojenie należało do zakresu działania powyższego Biura lub będącego jego następcą prawnym Biura Rozbudowy Telewizji, bądź należało i obecnie należy do zakresu działania Zarządu Radiostacji, nie dałoby się w żadnym razie pogodzić z przytoczonym powyżej stanowiskiem, a to z uwagi na wynikającą z prowadzenia działalności Centralnych Warsztatów oraz powodowych Zakładów według zasad wewnętrznego i rozrachunku gospodarczego odrębności budżetowo-rozrachunkową tych warsztatów i Zakładów w stosunku do wspomnianych jednostek, w szczególności zaś w stosunku do Zarządu Radiostacji.Z powyższych zasad Sąd Najwyższy na mocy art. 383 k.p.c. orzekł jak w sentencji.