1 CR 512/58

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Stanisława W. przeciwko Janowi W., Władysławowi G., Reginie G., Janowi G. i Rozalii G. o unieważnienie testamentu, po rozpoznaniu rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Lublinie z dnia 18 listopada 1957 r., zaskarżony wyrok oraz wyrok Sądu Powiatowego w Lublinie z dnia 7 sierpnia 1956 r. zmienił i powództwo oddalił.Uzasadnienie faktyczneSąd Powiatowy w Lublinie wyrokiem z dnia 7 sierpnia 1956 r. uznał za nieważny testament szczególny zmarłego Tomasza W. sporządzony w dniu 28 lipca 1953 r.Na podstawie zeznań świadków Wł.D., K.S., M. Ż. oraz felczera J.F. Sąd Powiatowy ustalił, że testator w lipcu 1953 r. cierpiał na uwiąd starczy, silną anemię i miał powiększenie wątroby będące wynikiem złej przemiany materii i braku zębów. Pomimo tego testator mógł siedzieć bez niczyjej pomocy, siadywał przed domem, chodził do sklepu oddalonego o 1 kilometr po papierosy, a nawet na dwa tygodnie przed śmiercią chodził po podwórzu i nie skarżył się, że go coś boli. W dniu zaś sporządzenia testamentu testator sam poszedł do Józefa S., do którego zresztą chodził kilkakrotnie w sprawie sporządzenia testamentu, i zmarł dopiero w dniu 17 września 1953 r., tj. w 52 dni po sporządzeniu testamentu.Na podstawie tych ustaleń doszedł Sąd Powiatowy do przekonania, że testator, liczący w chwili sporządzania testamentu 78 lat i mający wyżej wymienione dolegliwości, nie był wprawdzie w pełni sił fizycznych jak człowiek młody i zupełnie zdrowy, jednak nie cierpiał na żadną konkretną chorobę, a występujący u niego stan pewnego osłabienia jest stanem normalnym dla ludzi w tym wieku, zatem w chwili sporządzenia testamentu nie zachodziła obawa jego rychłej śmierci.Wobec powyższych ustaleń uznał również Sąd Powiatowy, że sporządzenie przez testatora testamentu zwykłego nie było przy stanie jego zdrowia ani niemożliwe, ani bardzo utrudnione. Ponieważ pozwany, u którego testator zamieszkiwał, posiadał wóz i konia, nie było zdaniem Sądu Powiatowego przeszkód, by testatora zawieźć do odległej o 5 km siedziby Prezydium GRN, ewentualnie przywieźć przewodniczącego tego prezydium, albo wreszcie przywieźć notariusza z Białej Podlaskiej odległej o 30 km od miejsca zamieszkania testatora.W tym stanie rzeczy przyjął Sąd Powiatowy, że nie zachodziły przesłanki do sporządzenia testamentu szczególnego, przewidziane w art. 82 Pr. sp., wobec czego uznał sporządzony przez Tomasza W. testament za nieważny.Mimo, że brak wymogów z art. 82 Pr. sp. przesądził o wyniku sprawy, Sąd Powiatowy rozważył sprawę również ze stanowiska oceny prawidłowości oświadczenia woli testatora i na podstawie zeznań przesłuchanych świadków i stron ustalił, że wola testatora wyrażona w testamencie była niewadliwa.Rewizja pozwanego od powyższego wyroku została przez Sąd Wojewódzki oddalona. Sąd Wojewódzki podzielił pogląd wyrażony w wyroku Sądu Powiatowego, że skoro testator nie cierpiał na żadną chorobę grożącą niebezpieczeństwem nagłej utraty życia, okoliczność, że miał on 78 lat, sama przez się nie uzasadnia jeszcze prawa do sporządzenia testamentu w trybie art. 82 Pr. sp.Powyższy wyrok Sądu Wojewódzkiego zaskarżył rewizją nadzwyczajną wniesioną w terminie 6-miesięcznym Minister Sprawiedliwości domagając się jego zmiany oraz zmiany wyroku Sądu Powiatowego w Lublinie z dnia 7 sierpnia 1956 r. i oddalenia powództwa.Rewizja nadzwyczajna oparta jest na zarzutach obrazy art. 383 k.p.c. przez oddalenie rewizji pozwanego od wyroku Sądu Powiatowego, pomimo istnienia uzasadnionych podstaw rewizyjnych oraz naruszenia art. 82 Pr. sp. przez błędne uznanie, że stan chorobowy 78-letniego testatora, który zmarł 17 września 1953 r., jeszcze nie uzasadniał obawy rychłej śmierci i nie czynił sporządzenia testamentu zwykłego w dniu 26 lipca 1953 r. bardzo utrudnionym.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Trafnie podnosi rewizja nadzwyczajna, że w ustalonych okolicznościach sprawy niniejszej zarówno Sąd Powiatowy, jak i Sąd Wojewódzki błędnie przyjął, iż w chwili sporządzenia testamentu przez Tomasza W. nie zachodziła obawa jego rychlej śmierci w rozumieniu art. 82 Pr. sp.Jak zdaje się wynikać z uzasadnienia zaskarżonego wyroku, przez chorobę uzasadniającą obawę rychłej śmierci rozumie Sąd Wojewódzki wyłącznie chorobę w stanie ostrego nasilenia stwarzającego bezpośrednie niebezpieczeństwo nagłej śmierci. Do takiej jednak zwężającej wykładni treść przepisu art. 82 Pr. sp. nie upoważnia. Prawidłowa wykładnia tego przepisu prowadzi do wniosku, że ma on na względzie wszelkie takie stany chorobowe, zarówno ostre, jak i przewlekłe, które w świetle zasad wiedzy lekarskiej lub doświadczenia życiowego mogą spowodować rychły zgon. Należy przy tym przy ocenie stanu chorobowego w każdym konkretnym przypadku uwzględnić indywidualne właściwości organizmu chorego, jak jego wiek, odporność itp. Nie jest natomiast dla oceny, czy zachodzi obawa rychłej śmierci, istotna okoliczność, że chory miał zdolność poruszania się i chodzenia o własnych siłach. Z doświadczenia życiowego bowiem wiadomo, że przy niektórych chorobach (np. serca) zdolność poruszania się nie jest ograniczona, mimo iż zgon może nastąpić każdej chwili.Stosując przytoczoną wykładnię art. 82 Pr. sp. w sprawie niniejszej uznać należy, że przy uwzględnieniu starczego wieku Tomasza W., liczącego w chwili sporządzenia testamentu 78 lat, ustalone w zaskarżonym wyroku poważne schorzenia stwarzały wbrew stanowisku obu sądów stan niebezpieczny dla jego życia i w świetle doświadczenia życiowego groziły rychłym zgonem, co potwierdza również fakt, że Tomasz W. istotnie zmarł w 52 dni po sporządzeniu testamentu.Trafny jest również następny zarzut podniesiony w rewizji nadzwyczajnej i kwestionujący pogląd wyrażony przez oba sądy, że w związku ze stanem zdrowia Tomasza W. sporządzenie testamentu zwykłego nie było bardzo utrudnione w rozumieniu art. 82 Pr. sp. Stanowisko to opiera się na założeniu, że stan zdrowia testatora nie stał na przeszkodzie przewiezienia go do odległej o 5 km siedziby prezydium gminnej Rady Narodowej lub oddalonej o 30 km siedziby notariusza, względnie sprowadzeniem tych osób urzędowych do mieszkania testatora. Pogląd ten jest również wynikiem wadliwej wykładni art. 82 Pr. sp.Testament jest jednostronną czynnością prawną, którą testator może sporządzić tylko osobiście, przeto kwestia, czy i w jakim stopniu istnieją trudności w jego sporządzeniu, winna być oceniona wyłącznie ze stanowiska tych możliwości faktycznych, jakie leżą w dyspozycji samego testatora, a nie osób trzecich. Osoby trzecie, z reguły krewni testatora, w zasadzie w większości przypadków mają możność stwarzania warunków, w których testator mógłby sporządzić testament zwykły, uzależnienie zatem oceny istnienia trudności w jego sporządzeniu od możliwości ich pokonania przez osoby inne niż testator, prowadziłoby do ograniczenia dopuszczalności sporządzenia testamentu szczególnego z powodu choroby, do przypadków wyjątkowych, gdy stan choroby testatora nie pozwalałby nawet na kilkugodzinną, konieczną zazwyczaj dla sporządzenia testamentu zwykłego zwłokę, co nie byłoby jednak zgodne z treścią i intencją art. 82 Pr. sp.Z materiału w sprawie niniejszej oraz ze zgodnych oświadczeń stron złożonych na rozprawie rewizyjnej wynika, że Tomasz W. nie dysponował własnym majątkiem, nie pobierał dochodów z gospodarstwa i pozostawał na łasce synów. Znajdując się w tych warunkach, testator nie miał do dyspozycji ani środków lokomocji, które by mu pozwoliły na sprowadzenie osoby urzędowej do sporządzenia testamentu zwykłego, ani funduszów na pokrycie związanych z tym kosztów. Musiałby więc korzystać z pomocy i usług swych synów, przyszłych spadkobierców, co mogłoby nie pozostawać bez wpływu na treść zamierzonego testamentu.Powyższa sytuacja Tomasza W. uzasadnia wbrew zapatrywaniu obu Sądów przyjęcie, że sporządzenie przez niego testamentu zwykłego było z powodu jego choroby jeśli nie niemożliwe, to co najmniej bardzo utrudnione w rozumieniu art. 82 Pr. sp., że zatem istnieje obok choroby testatora również i dalsza przesłanka warunkująca sporządzenie testamentu szczególnego, przewidzianego w cytowanym przepisie prawa.Pogląd powyższy, oparty na prawidłowych ustaleniach dokonanych przez Sąd Powiatowy, prowadzi więc do oddalenia niniejszego powództwa.Ponieważ oba sądy dopuściły się naruszenia przepisu prawa materialnego, a nie zachodzi potrzeba dokonania nowych ustaleń - Sąd Najwyższy z mocy art. 396-398 k.p.c. w związku z art. 386 k.p.c. oba wyroki zmienił i orzekł jak w sentencji.