1 CR 535/59

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Ignatowicz. Sędziowie: A. Meszorer, J. Szczerski (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Ludwika L. i Piotra M., działających w imieniu i na rzecz ogółu mieszkańców wsi D., przeciwko Izabeli S., Stanisławowi M., Stanisławowi O., i Stanisławie O. o eksmisję z drogi, po rozpoznaniu rewizji pozwanych od wyroku Sądu Powiatowego w Białej Podlaskiej z dnia 10 marca 1958 r.,zaskarżony wyrok uchylił i przekazał sprawę Sądowi Powiatowemu w Białej Podlaskiej do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktycznePowodowie, działający w imieniu i na rzecz ogółu mieszkańców gromady D., żądają eksmisji pozwanych z drogi długości około 700 m i szerokości 6 m, wiodącej od szosy B. do rzeczki K. i zamieszczonej na planie wsi D.Pozwani wnieśli o oddalenie powództwa i powołali się na zasiedzenie oraz zarzucili brak zdolności procesowej po stronie powodów.Sąd Powiatowy powództwo uwzględnił. Wyrok oparty jest na ustaleniu, że sporny odcinek drogi, uwidocznionej jako droga gruntowa na planie gruntów wsi B. z 1902 r., stanowi współwłasność wszystkich mieszkańców gromady. Mieszkańcy gromady korzystali z drogi w ten sposób, że "w razie potrzeby" drogą tą jeździli. Pozwani, mieszkańcy gromady, jako współwłaściciele i współposiadacze nie mieli warunków do zasiedzenia spornego obiektu mimo używania go w szerszym zakresie przez koszenie trawy. Niezależnie od tego Sąd Powiatowy podkreśla, że dla rozstrzygnięcia sporu ma znaczenie również i ta okoliczność, że droga jest potrzebna mieszkańcom gromady, którzy i tak wystąpiliby skutecznie o ustanowienie służebności drogi koniecznej (art. 33 pr. rzecz.). Droga stała się konieczna na skutek zmian terenowych wywołanych przeprowadzeniem melioracji gruntów przylegających do drogi.W rewizji pozwani wnoszą o uchylenie wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania lub o zmianę zaskarżonego orzeczenia i oddalenie powództwa.Powodowie wnieśli o oddalenie rewizji.Sąd Wojewódzki rozpoznanie sprawy odroczył i przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia pytanie prawne, sformułowane następująco:"Czy droga stanowiąca wspólność gruntową przestała być majątkiem gromady po wejściu w życie ustawy z dnia 25 września 1954 r. o reformie podziału administracyjnego wsi i powołaniu gromadzkich rad narodowych".Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy przejął sprawę do rozstrzygnięcia we własnym zakresie (art. 388 k.p.c.) i zważył, co następuje:Zawarty w aktach sprawy materiał dowodowy nie daje podstaw do kwestionowania ustalenia, że będący przedmiotem sporu odcinek drogi stanowił wspólną własność ogółu gospodarzy gromady D. Zeznania świadków w tej kwestii znajdują też oparcie w pochodzącym z roku 1902 planie gruntów i położeniu drogi, łączącej szosę B. z rzeczką K. poprzez grunty mieszkańców gromady. Istotna też jest bezsporna okoliczność co do charakteru i własności pozostałego odcinka drogi na przeważającej części jej długości wynoszącej około trzy czwarte całości, i to licząc od szosy w kierunku rzeczki (odcinek oznaczony na planie lit. BC). Wreszcie z dokumentów dotyczących postępowania rozgraniczeniowego wynika, że władza administracyjna uważa drogę za wspólną własność mieszkańców, nie uważając jej bynajmniej ani za drogę publiczną, ani za grunt stanowiący z innego tytułu własność Państwa.W świetle przytoczonego materiału nie można podzielić słuszności ogólnikowo sformułowanego zarzutu rewizji co do wadliwości omówionej części ustaleń. Zarzut ten oparty jest na niewystarczających - zdaniem skarżących - zeznaniach świadków co do tego, że droga uważana była przez wszystkich za wspólną własność gromady. Dodać trzeba, że zeznań przeciwnych żaden ze świadków nie podał.Bezzasadny jest także zarzut, że w sporze "nie jest wiadomo, w jakim charakterze" występują Ludwik I. i Piotr M., oraz że "wieś jako taka nie posiada osobowości prawnej i zdolności procesowej", przy czym to samo odnosi się i do "zgromadzenia" mieszkańców. Wspólna własność ogółu lub niektórych gospodarzy gromady unormowana jest m.in. w ustawie z dnia 4 maja 1938 r. o uporządkowaniu wspólnot gruntowych (Dz. U. Nr 33, poz. 290). Istoty i funkcji tych wspólnot nie zmieniają późniejsze akty prawne. W szczególności nie obowiązująca już ustawa z dnia 25 września 1954 r. o reformie podziału administracyjnego wsi i powołaniu gromadzkich rad narodowych (Dz. U. Nr 43, poz. 191) stanowiła, że wszystkie przysługujące mieszkańcom dotychczasowych gromad prawa własności, użytkowania lub inne prawa rzeczowe i majątkowe pozostają nienaruszone. Analogiczne postanowienia zawiera art. 79 ust. 1 ustawy z dnia 25 stycznia 1958 r. o radach narodowych (Dz. U. Nr 5, poz. 16). Postanowienie to powtórzone zostało w rozp. R.M. z dnia 24 czerwca 1958 r. w sprawie zarządu mieniem gromadzkim oraz trybu jego zbywania (Dz. U. Nr 42, poz. 201).Z ustaleń Sądu Powiatowego i przytoczonych wyżej przepisów wynika bezpodstawność omawianego obecnie zarzutu rewizyjnego, opartego zapewne na nieporozumieniu. Z pozwu i dołączonego doń protokołu zebrania ogółu mieszkańców gromady wynika z jednej strony, że powodami są ci właśnie mieszkańcy jako podmiot wspólnoty, a z drugiej, że upoważnili oni Ludwika I. i Piotra M. do wystąpienia w ich imieniu na drogę sądową, udzielając w ten sposób także pełnomocnictwa procesowego. Dodać należy, że według art. 61 ustawy z dnia 4 maja 1938 r. uchwały dotyczące sprzedaży, zamiany, wydzierżawienia, obciążenia wspólnych użytkowanych gruntów i wyznaczenia pełnomocników do przeprowadzenia odpowiednich czynności prawnych zapadają w każdej gromadzie większością 2/3 głosów przy obecności przynajmniej połowy uprawnionych do głosowania. Jest to jeden z przepisów dotyczących zbywania i zarządu majątku należącego do wspólnoty i stanowiącego współwłasność tzw. łączną, nie uregulowaną przepisami obowiązującego prawa rzeczowego. Przepis ten, regulujący kwestie dalej idące niż uprawnienie do podjęcia kroków zmierzających do zachowania praw członków wspólnoty, nie powinien nasuwać wątpliwości co do legitymacji upoważnionych przez uchwałę ogółu członków do wystąpienia na drogę sądową. W tej sytuacji zbędne się staje ewentualne powołanie się na analogię z przepisami prawa rzeczowego o współwłasności.Nie można jednak odmówić skuteczności zarzutowi rewizji dotyczącemu kwestii zasiedzenia. Pozwani powołali się na nabycie spornego odcinka drogi przez zasiedzenie. Sąd Powiatowy zagadnienia tego nie wyjaśnił. W kwestii tej zaważyło zapewne błędne stanowisko nie dopuszczające możliwości zasiedzenia przez pozwanych, którzy nie mieli warunków do zasiedzenia, byli bowiem współwłaścicielami i współposiadaczami. Wbrew poglądowi Sądu Powiatowego pozwani jako członkowie wspólnoty nie są z tego tytułu pozbawieni możności nabycia przez zasiedzenie fizycznej części nieruchomości stanowiącej wspólną własność mieszkańców gromady. Nie wyłączają bowiem takiej możliwości przepisy art. 50 i nast. pr. rzecz. Na odwrót, warunki niezbędne do zasiedzenia zawarte w tych przepisach mogą być zrealizowane także przez poszczególnych członków wspólnoty w stosunku do nieruchomości stanowiącej jej własność. Sprawa przedstawia się tu analogicznie jak zagadnienie zasiedzenia części nieruchomości należącej do kilku współwłaścicieli przez jednego lub niektórych z nich (por. orzecz. S.N. III CO 38/55 z dnia 20 stycznia 1956 r., OSN 1956, poz. 3). Przepis art. 12 ustawy z dnia 4 maja 1938 r. reguluje nawet nabycie przez zasiedzenie niektórych terenów zabudowanych stanowiących wspólnotę gruntową. Reguluje on skutki posiadania przez określony czas do chwili wejścia w życie ustawy. Należy w związku z tym stwierdzić, że pozostałe kwestie dotyczące zasiedzenia (przed i po wejściu w życie ustawy) regulują ogólne przepisy o zasiedzeniu.W świetle przytoczonych uwag nasuwa się konieczność wyjaśnienia, jak długo i w jakim zakresie pozwani użytkowali sporny odcinek drogi. Zeznania bowiem niektórych świadków mówią o użytkowaniu "od najdawniejszych lat" i o koszeniu przez nich siana od dawna. Lakoniczne dotychczasowe protokoły zeznań nie dostarczają jeszcze dostatecznego materiału do właściwych ustaleń. Jednocześnie należy wyjaśnić i poddać ocenie zeznania o potrzebie drogi i o korzystaniu z niej w zestawieniu z uchwałą o zagospodarowaniu tejże drogi i przeznaczeniu jej na łąkę.Uchybienia wynikające z niewyjaśnienia kwestii zasiedzenia prowadzą do uchylenia zaskarżonego wyroku w trybie art. 384 k.p.c.Wracając do przedstawionego przez Sąd Wojewódzki pytania prawnego, należy zauważyć, że jest ono - w świetle dotychczas zebranego materiału i ustaleń zaskarżonego wyroku - nieaktualne. Sąd Wojewódzki bowiem sformułował pytanie, wychodząc widocznie z założenia, że w sprawie chodzi o majątek byłych gromad jako majątek osób prawnych, a zatem o majątek gromady w ściślejszym znaczeniu i o tzw. dobro gromadzkie. Założenia tego nie usprawiedliwia ani stanowisko obu stron, ani - jak już zaznaczono - zebrane w sprawie dowody i poczynione ustalenia. Spór toczy się o przedmiot stanowiący wspólną własność mieszkańców gromady i w sprawie pozostaje do rozstrzygnięcia pytanie, czy pozwani nabyli sporny obiekt przez zasiedzenie. Wypada jednakże zaznaczyć, że Sąd Najwyższy przychyla się do stanowiska, że majątek byłych gromad stał się majątkiem Państwa. Całkowita zmiana charakteru prawnego i istotnej funkcji gromad, które stały się jednostkami podziału administracyjnego, pociągnęła za sobą przejście majątku (mienia) gromadzkiego na własność Państwa, które reguluje sprawę zarządu tego mienia tak, jak zarządu innego mienia ogólnonarodowego. Ustawodawca uważał za potrzebne w wytworzonej sytuacji prawnej podkreślić tylko, że prawa przysługujące mieszkańcom gromad (a nie gromadzie jako osobie prawnej) pozostają nienaruszone.Wreszcie dla uniknięcia ewentualnych wątpliwości, które mogłyby się nasunąć - jak to wynika z przebiegu dotychczasowego postępowania - trzeba nadmienić, że znajdujące się w sprawie dokumenty postępowania rozgraniczeniowego wskazują, iż postępowanie to doprowadziło tylko do oznaczenia granic spornego obiektu i poza tym na wynik procesu nie wpływa.