1 CR 540/60

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia L. Konic. Sędziowie: J. Krzyżanowski (sprawozdawca), J. Kamiński.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa małż. Jadwigi i Stanisława J. przeciwko Państwowej Centrali Drzewnej w L. o umorzenie egzekucji, na skutek rewizji powodów od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Lublinie z dnia 6 maja 1960 r.,zmienił zaskarżony wyrok; umorzył egzekucję prowadzoną przez Komornika Sądu Powiatowego w Lublinie w sprawie z aktu notarialnego z dnia 30 lipca 1949 r. w części przekraczającej kwotę 74.135,46 zł z 8% od dnia 1 maja 1949 r., co nie dotyczy jednak należnych z tego aktu kosztów zabezpieczenia, notarialnych i sądowych; poza tym powództwo i rewizję oddalił.Uzasadnienie faktycznePowodowie Jadwiga i Stanisław małż. J. w pozwie z 14.V.1955 r. domagali się umorzenia egzekucji prowadzonej przez Komornika Sądu Powiatowego w Lublinie w sprawie J., skierowanej do nieruchomości "W. N." stanowiącej własność powodów.W uzasadnieniu powodowie przytoczyli, że aktem notarialnym z dnia 3.VII.1949 r. uznali swoje zadłużenie wobec pozwanej Państwowej Centrali Drzewnej do sumy 3.080.000 zł dawnych z tytułu braków, do jakich powód Stanisław J. dopuścił na stanowisku kierownika komisowego składu drzewa, i aktem tym poddali się egzekucji z mocy art. 527 pkt 5 k.p.c. (obecnie art. 534 pkt 5 k.p.c.).Powodowie twierdzą obecnie, że akt powyższy uznali pod wpływem zastraszenia ich odpowiedzialnością karną; jednocześnie przyznają, że powód wyrokiem b. Sądu Apelacyjnego w Lublinie skazany został prawomocnie na 6 lat więzienia za przywłaszczenie na szkodę pozwanej około 2 1/2 miliona zł dawnych.Ponieważ komornik na podstawie powyższego aktu wszczął egzekucję do nieruchomości powodów, wnoszą oni o jej umorzenie twierdząc, że błędnie została ustalona suma ich zadłużenia; właśnie dlatego uchylają się od skutków oświadczenia woli złożonych przez nich w akcie notarialnym, a to tym bardziej, że akt ten został na nich wymuszony.Sąd Wojewódzki powództwo oddalił przytaczając w uzasadnieniu, że nie mogło ono być uwzględnione z przyczyn formalnych, albowiem powodowie domagają się umorzenia egzekucji, mimo że tytuł egzekucyjny, tj. przedmiotowy akt notarialny, na podstawie którego wszczęto egzekucję, nie został obalony. Złożone w pozwie oświadczenie powodów o uchyleniu się od skutków oświadczenia woli uznał Sąd Wojewódzki za bezskuteczne, albowiem zostało złożone po upływie rocznego terminu przewidzianego w art. 76 p.o.p.c. Wzmiankowany bowiem akt notarialny sporządzili powodowie w dn. 30.VII.1949 r., natomiast pozew wnieśli do Sądu w dn. 14.V.1955 r., przy czym, jak sam powód przyznaje w pozwie, został on wypuszczony z więzienia w maju 1953 r., a zatem moment obawy mógł być aktualny najwyżej do tej daty.Co się tyczy meritum sprawy, to Sąd Wojewódzki ustalił na podstawie opinii biegłego W. zadłużenie powodów wobec strony pozwanej na kwotę 74.135,45 zł obecnych oraz 8.945,36 zł z tytułu kosztów zabezpieczenia, notarialnych i sądowych. Jeśli do powyższej kwoty doliczy się odsetki zwłoki zgodnie z aktem od dnia 1.V.1949 r., to łączna suma zadłużenia powodów znacznie przekroczy kwotę 3.080.000 zł dawnych, którą uznali w akcie notarialnym za swój dług i poddali się rygorowi egzekucji - zarzut zatem uznania przez powodów nie istniejącego czy też za dużego zadłużenia Sąd Wojewódzki odrzucił, jako nieuzasadniony.Skoro w tej sytuacji, pomijając merytoryczne podstawy zarzutu groźby, ważność przedmiotowego aktu notarialnego nie może być podważona, to żądanie umorzenia egzekucji wszczętej na podstawie takiego aktu uznał Sąd Wojewódzki za nieuzasadnione.Z tych też przyczyn nie uwzględnił Sąd Wojewódzki, jako spóźnionego, zgłoszonego na ostatniej rozprawie wniosku pełnomocnika powodów o dopuszczenie dowodu z przesłuchania stron na okoliczność zawarcia omawianego aktu pod przymusem.W rewizji powodowie wnoszą o zmianę lub o uchylenie zaskarżonego wyroku i o przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji z uwzględnieniem kosztów procesu za instancję rewizyjną, zarzucając: 1) wadliwe ustalenie, że uchylenie się powodów od skutków oświadczenia woli zawartego w akcie notarialnym zostało złożone po upływie roku od daty ustania obawy, 2) naruszenie art. 573 § 1 pkt 1 k.p.c. przez oddalenie powództwa, pomimo że biegły ustalił wysokość pierwotnego długu na 74.135 zł, a więc na kwotę znacznie mniejszą od przyznanej w akcie.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy uznał rewizję za uzasadnioną tylko częściowo.Bezzasadny jest pierwszy zarzut rewizji. Skoro powodowie zarówno w pozwie, jak i w piśmie procesowym z dnia 6.V.1960 r., w którym powołali dowód z przesłuchania stron, wyjaśniali, że rzekome zastosowanie do nich przymusu polegało na zagrożeniu skierowania sprawy przeciwko Stanisławowi J. na drogę postępowania karnego, postępowanie zaś to i w jego wyniku odbycie kary więzienia przez Stanisława J. zakończyło w maju 1953 r. jego zwolnieniem - to trafnie Sąd Wojewódzki uznał, że co najmniej w tej dacie rzekomy stan zagrożenia ustał, wobec czego bezskuteczne było uchylanie się od skutków oświadczenia woli głoszone dopiero w pozwie z dn. 14.V.1955 r. (art. 76 p.o.p.c.). Skoro więc dowód z przesłuchania strony powołany został (zresztą dopiero 6.V.1960 r.) na stwierdzenie okoliczności przyjętych już przez Sąd za ustalone, to mógł Sąd Wojewódzki bez naruszenia art. 235 i 236 k.p.c. dowód ten pominąć.Natomiast uzasadniony jest częściowo drugi zarzut skarżących.Wbrew poglądowi Sądu Wojewódzkiego nie jest przesłanką konieczną do wytoczenia skargi opozycyjnej z art. 573 § 1 pkt 1 k.p.c. uprzednie obalenie tytułu egzekucyjnego, tj. aktu notarialnego uznania długu. Celem powództwa z art. 573 § 1 pkt 1 k.p.c. jest umorzenie w całości lub części wszczętej egzekucji, a nie ustalenie, że tytuł egzekucyjny utracił moc wykonalności. Cytowany przepis może mieć zastosowanie w szczególności wtedy, gdy dłużnik, nie żądając unieważnienia aktu notarialnego zaprzecza temu, by prawdziwa była okoliczność stwierdzona w dokumencie publicznym, np. co do zaliczenia waluty lub wysokości zadłużenia obliczonego jedynie prowizorycznie. Do wypadku przewidzianego w pkt 1 § 1 art. 573 k.p.c. nie potrzeba przy tym wykazania przytaczanej okoliczności dowodem na piśmie.W systemie prawa polskiego (odmiennie niż np. w § 781 k.c.n.) nie jest znane abstrakcyjne uznanie długu, tj. takie uznanie, które jest samoistnym źródłem zobowiązania, powstającym niezależnie od tego, czy uznany dług istniał w rzeczywistości. W razie wszczęcia egzekucji z aktu notarialnego stanowiącego uznanie długu przepis art. 573 § 1 pkt 1 umożliwia dłużnikowi obronę przez wykazanie, że sam tytuł egzekucyjny zawiera treść nie odpowiadającą istotnemu stanowi rzeczy bądź od początku, tj. w chwili jego sporządzenia, bądź też co najmniej w dacie, gdy na jego podstawie nadano klauzulę wykonalności.Przyjęcie stanowiska odmiennego, zwłaszcza w okolicznościach sprawy niniejszej, mogłoby doprowadzić w konsekwencji do niesłusznego wzbogacenia wierzyciela kosztem dłużnika i nowego procesu o zwrot części wyegzekwowanej sumy. Temu właśnie ma zapobiec przepis art. 573 § 1 pkt 1 k.p.c., skoro w wyniku wszczętej egzekucji z aktu notarialnego wierzyciel mógłby uzyskać kwotę 90.240 zł (jako odpowiednik 3.080.000 zł dawnych) z 8% od 1.V.1949 r. wówczas, gdy - jak to prawidłowo ustala Sąd Wojewódzki na podstawie opinii biegłego - rzeczywiste zadłużenie powodów wynosi tylko kwotę 74.135,46 zł z takimiż odsetkami. Dodać należy, że pogląd Sądu Wojewódzkiego, jakoby suma 74.135,46 zł z % od dnia 1.V.1949 r. i kosztami mogła przekraczać kwotę 90.240 zł z takimiż odsetkami i kosztami, polega na oczywistym błędzie.W tym stanie sprawy, gdy nie stwierdzono uchybień procesowych i rozstrzygnięcie sprawy nie wymagało dalszych ustaleń, Sąd Najwyższy z mocy art. 386 k.p.c. zaskarżony wyrok zmienił i w częściowym uwzględnieniu rewizji powodów orzekł jak w sentencji, oddalając w pozostałej części rewizję, jako nieuzasadnioną (art. 383 k.p.c.).