1 CR 571/57

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Albiny D. i Marianny D. przeciwko Józefowi G. o zapłatę, po rozpoznaniu rewizji obojga stron od wyroku Sądu Powiatowego w Krasnymstawie - Wydział Zamiejscowy w Turobinie z dnia 17 maja 1956 r.:1)z rewizji powódek uchylił zaskarżony wyrok w części oddalającej powództwo i w tym zakresie przekazał sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi Powiatowemu w Krasnymstawie, Wydział Zamiejscowy w Turobinie,2)rewizję pozwanego oddalił.Uzasadnienie faktycznePowódki żądały zasądzenia na ich rzecz od pozwanego 36 730 zł, w tym 15 300 zł tytułem podwójnego zadatku oraz 21 430 zł tytułem odszkodowania za plony zebrane przez pozwanego z gruntu, który zobowiązał się on sprzedać powódkom.Według opinii biegłych wartość tych plonów wynosiłaby około 16 000 zł. Sąd Powiatowy ustalił, że pozwany (latem 1953 r.) pobrał od powódek 15 300 zł zadatku zobowiązując się sprzedać im 4 ha 6 arów gruntu częściowo obsianego, który to grunt powódki objęły w posiadanie i uprawiły, resztę ceny kupna w kwocie 22 000 zł powódki zobowiązały się uiścić przy zawarciu aktu notarialnego, lecz do zawarcia tego aktu nie doszło, gdyż pozwany sam nie mógł kupić gruntu, oddał "przemocą" powódkom zadatek, podstępnie zniszczył umowę i "pod groźbą" odebrał od nich grunt z zasiewami "swoimi" i dokonanymi przez powódki. Powódki uzyskały zasądzenie na swą rzecz od pozwanego, jego żony i M.K. w innej sprawie C 21/54 odszkodowania w kwocie 790 zł za zniszczone proso.Sąd Powiatowy zasądził na rzecz powódek od pozwanego 15 300 zł z 8% od dnia 12 lipca 1954 r. (tekst jedn.: od dnia wniesienia pozwu), a resztę powództwa oddalił "biorąc pod uwagę, że odszkodowanie umowne, jakim jest zwrot podwójnego zadatku, obejmuje wszelkie odszkodowanie wynikłe z zerwania umowy".Powódki w rewizji żądają zmiany wyroku przez zasądzenie w pełni żądań poszukiwanych pozwem. Skarżące zarzucają, że stosownie do umowy zawartej przez strony "żądanie podwójnego zadatku od sprzedawcy jest karą za odstąpienie od umowy", pozwany zaś zebrał plony, których wartość jest wyższa od podwójnego zadatku, przeto zwrot podwójnego zadatku nie stanowiłby dla pozwanego żadnej kary umownej. Zdaniem skarżących, zadatek i odszkodowanie umowne nie mają nic wspólnego z odszkodowaniem za plony i za nakłady poczynione na nie przez powódki, które przygotowując się do zawarcia aktu notarialnego wyzbyły się swego gruntu i ruchomości. Skarżące wywodzą, że pozwany niesłusznie wzbogacił się ich kosztem za pomocą czynu niedozwolonego, jakim było bezprawne usunięcie powódek z gruntu i zabranie plonów przez nie wyprodukowanych. Z tych przyczyn skarżące zarzucają, iż Sąd Wojewódzki naruszył art. 74, 123 i nast.k.z.Natomiast pozwany oparł swą rewizję na zarzucie naruszenia art. 55 i 74 k.z. i sprzeczności ustaleń Sądu Wojewódzkiego z zeznaniem świadka k.m. złożonym w cyt. sprawie C 21/54, wywodząc, że świadek ten jako obecny przy zwrocie zadatku i umowy nie potwierdził stosowania przy tym przymusu lub groźby. Zdaniem pozwanego, powódkom przysługiwałoby roszczenie o podwójny zadatek, gdyby do zawarcia aktu notarialnego nie doszło z winy pozwanego, czego nie ustalono.Sąd Wojewódzki przekazał Sądowi Najwyższemu do rozpoznania zagadnienie prawne: Czy w przypadku niewykonania umowy przez jednego z kontrahentów odszkodowanie w postaci sumy dwukrotnie wyższej od otrzymanego przezeń zadatku wyklucza roszczenie współkontrahenta o wynagrodzenie rzeczywistych szkód, wyrządzonych niezależnie od niewykonania umowy (w danym przypadku - zebranie plonów z zasiewów, dokonanych przez współkontrahenta na gruncie danym mu przy zawarciu umowy przyrzeczenia sprzedaży tegoż gruntu), jeśli wysokość rzeczywistej szkody sięga ponad kwotę zadatku?"Sąd Wojewódzki przytoczył, iż wedle orzecznictwa i literatury odszkodowanie ogranicza się do zatrzymania zadatku lub żądania 2-krotnej wysokości takowego (Orzeczenie Sądu Najwyższego - Izba Cywilna z dnia 30 listopada 1937 r. C II 1773/37 Zb. Orz. 1938/IX poz. 412, R. Longchamps de Berier: Zobowiązania, 1948, str. 185, L. Domański: Instytucje Kodeksu zobowiązań, str. 382). Wszelako w świetle zasad współżycia społecznego w Państwie Ludowym zasada ta nie wydaje się być słuszną w przypadku, gdy strona prócz normalnych szkód, wynikłych z samego tylko niewykonania przez się umowy, świadomie wyrządziła dalszą szkodę, odbierając dany przez się drugiej stronie grunt, który był przedmiotem umowy przyrzeczenia sprzedaży, a na którym ta ostatnia dokonała nakładów, i bogacąc się o wartość tychże nakładów, przekraczającą wartość zadatku.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy przejąwszy w myśl art. 388 k.p.c. sprawę do rozpoznania zważył, co następuje:Na pytanie, czy zadatek podwojony stosownie do art. 74 k.z. pokrywa szkody "wyrządzone niezależnie od niewykonania umowy" - należy odpowiedzieć przecząco, ponieważ z mocy wymienionego przepisu zadatek "zastępuje odszkodowanie z powodu niewykonania umowy przez jedną ze stron". Nie ma natomiast przepisu prawnego, który by stanowił, iż zadatek zastępuje odszkodowanie z innego tytułu niż niewykonanie umowy. Strony zaś zawierając umowę mają na względzie jedynie skutki z niej płynące i dlatego znaczenie zadatku w zakresie odszkodowania nie sięga poza te skutki.Sąd Powiatowy wyraził pogląd, że pozwany - oddawszy "przemocą" zadatek - "pod groźbą" odebrał grunt powódkom. W konsekwencji Sąd Powiatowy obowiązany był ocenić, czy takie postępowanie pozwanego uzasadnia odpowiedzialność z czynu niedozwolonego. Jeśliby istniały przesłanki tej odpowiedzialności z art. 134 k.z., powódkom należałoby się od pozwanego wynagrodzenie szkody wynikłej z czynu niedozwolonego. Odszkodowanie z tego tytułu dotyczyłoby pokrycia szkody innej niż wynikająca z niewykonania umowy przyrzeczenia sprzedaży gruntu. Szkody bowiem, których powódki doznały przez niewykonanie tej umowy, ulegają pokryciu przez podwojony zadatek. Z tych przyczyn zaskarżony wyrok nie mógł się utrzymać w części oddalającej powództwo z uwagi na niewyjaśnienie sprawy w tym zakresie do stanowczego rozstrzygnięcia (art. 326 k.p.c.). W tej więc części Sąd Najwyższy z mocy art. 384 k.p.c. wyrok uchylił celem ponownego rozpoznania sprawy. Natomiast rewizja pozwanego podlegała oddaleniu jako nieuzasadniona (art. 383 k.p.c.). Skarżący nie twierdził bowiem i nie wskazał dowodów na wykazanie, iż nie mógł z przyczyn od siebie niezależnych wykonać umowy przyrzeczenia sprzedaży powódkom gruntu. Błędne jest zapatrywanie skarżącego, iż powódkom należy się podwojony zadatek, o ile by "akt notarialny nie został sporządzony z winy pozwanego". Z mocy art. 74 i 239 k.z. podwojony zadatek należy się w razie niewykonania umowy, przy czym powódki żądając podwojonego zadatku nie muszą wskazać, na czym wina pozwanego polega. Pozwany natomiast w myśl art. 239 i 267 nast.k.z. mógłby zwolnić się od odpowiedzialności, gdyby udowodnił, że nie mógł wykonać umowy i uczestniczyć w akcie notarialnym sprzedaży gruntu wskutek okoliczności, za które nie ponosi odpowiedzialności. Taką zaś okolicznością nie jest to, iż rachuby pozwanego na nabycie innego gruntu zawiodły. Przecież można sprzedać własny grunt nie nabywając innego. Niesłusznie zaś skarżący w rewizji powołuje się na to, że powódki nie przedłożyły zezwolenia właściwej rady narodowej na nabycie gruntu. Jeśli bowiem pozwany pozbawił powódki gruntu po upływie zaledwie paru tygodni - jak twierdzi - od dobrowolnego wprowadzenia powódek w posiadanie gruntu i stanowczo przy tym stwierdził, że nie będzie uczestniczył w akcie notarialnym sprzedaży gruntu, to powódkom nie pozostawił nawet - wbrew umowie - stosownego czasu potrzebnego do uzyskania zezwolenia władzy administracyjnej na nabycie gruntu. Trzeba też stwierdzić, że skarżący dopiero w rewizji - a więc za późno - wystąpił z powyższą obroną co do braku wymienionego zezwolenia.