1 CR 601/59

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Krzyżanowski (sprawozdawca). Sędziowie: Z. Masłowski, J. Kamiński.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Klemensa W. przeciwko Wytwórni Filmów Dokumentalnych w W. o odszkodowanie, po rozpoznaniu rewizji powoda od wyroku Sądu Wojewódzkiego dla m. st. Warszawy z dnia 27 kwietnia 1959 r., uchylił zaskarżony wyrok i sprawę przekazał do ponownego rozpoznania Sądowi Wojewódzkiemu dla m. st. Warszawy.Uzasadnienie faktyczneSąd Wojewódzki w dniu 27.IV.1959 r. oddalił powództwo Klemensa W., w którym powód domagał się zasądzenia od Wytwórni Filmów Dokumentalnych kwoty 2.000.000 zł tytułem zadośćuczynienia za krzywdę moralną. Według twierdzeń pozwu strona pozwana zniesławiła go w wydanej przez siebie kronice filmowej wyświetlanej w kinach w lipcu 1958 r., a mianowicie we fragmencie kroniki, w której podano, że jego kalectwo, tzw. "parkinsonizm prawostronny", pochodzi z uprawiania onanizmu i że jest on zboczeńcem seksualnym.Według poglądu wyrażonego w uzasadnieniu wyroku roszczenie powoda jest niesłuszne co do zasady. Zarówno bowiem nauka prawa, jak i orzecznictwo Sądu Najwyższego (orzeczenia ogłoszone w OSN z 1953 r. poz. 3 i z 1958 r. poz. 2) hołduje zasadzie, że krzywda moralna nadaje się do wynagrodzenia pieniężnego tylko wówczas, gdy pozostaje w związku ze szkodą materialną, mogącą mieć wyraz we wzroście trudności życiowych osoby poszkodowanej.W sprawie niniejszej powód powołuje się jedynie na doznaną krzywdę moralną, nie twierdząc, że krzywda ta pozostaje w związku z rzeczywiście poniesioną szkodą materialną. Powód jest rencistą, wobec czego przytoczone w pozwie zniesławienie nie mogłoby też powodować szkody w zakresie pobieranej przez powoda renty. Przyjmując na podstawie art. 242 § 2 k.p.c., że krzywda moralna powoda nie jest związana ze szkodą natury materialnej, Sąd Wojewódzki uznał, iż satysfakcja, jakiej może się domagać powód, powinna się ewentualnie ograniczyć do wytoczenia osobom odpowiedzialnym za treść kroniki filmowej procesu karnego (z której to drogi powód zresztą skorzystał), natomiast nie przysługuje mu roszczenie o wynagrodzenie pieniężne.Niezależnie od powyższego - zdaniem Sądu Wojewódzkiego - powód nie udowodnił swych twierdzeń. Zbadani świadkowie, których nazwiska i adresy uzyskał powód w ten sposób, że zaczepiał dzieci na ulicy lub wszczynał awantury z przypadkowo spotkanymi osobami dla ich wylegitymowania, zaprzeczyli, by mieli widzieć kronikę filmową o treści wskazanej w pozwie.Powód wprawdzie powołał dalszych świadków, Sąd Wojewódzki jednak uznał ich badanie za bezcelowe i uchybiające powadze Sądu, gdyż najprawdopodobniej ich adresy uzyskał powód w taki sam sposób, jak świadków poprzednich, wobec czego zeznania ich byłyby również bezwartościowe.Sąd Wojewódzki podniósł nadto, że zeznania świadków i osobisty kontakt z powodem świadczyć mogą o osobliwej jego mentalności o charakterze maniakalnym, mającej cechy pewnego uszkodzenia zdrowia psychicznego.W rewizji pełnomocnik powoda wnosi o uchylenie zaskarżonego wyroku, zarzucając naruszenie art. 169 k.z. oraz art. 223 § 1 i 242 § 1 k.p.c. przez: 1) pominięcie zgłoszonych przez, powoda dodatkowych świadków na okoliczności jego zniesławienia i 2) nierozważenie, że powód, jako pisarz, wskutek zniesławienia poniósł dotkliwe szkody materialne, polegające na odmowie przedsiębiorstw wydawniczych wydania jego utworów.W instancji rewizyjnej powód złożył pisemne oświadczenie w dniu 23.IV.1959 r. dwóch nowych świadków, których podpisy zostały uwiarygodnione przez Prezydium Gromadzkiej Rady Narodowej, w. którym to oświadczeniu osoby te potwierdziły, iż widziały w lipcu 1958 r. kronikę filmową o treści wskazanej w pozwie.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Uzasadniony jest zarzut naruszenia art. 165 k.z. Stosownie do § 1 tego artykułu, w razie m. i. obrazy czci sąd może przyznać poszkodowanemu lub instytucji przezeń wskazanej stosowną sumę pieniężną jako zadośćuczynienie za krzywdę moralną. Powyższa norma nie ogranicza prawa poszkodowanego do dochodzenia zadośćuczynienia tylko do wypadku, gdy z krzywdą moralną łączy się szkoda materialna. Odmienny przeto pogląd Sądu Wojewódzkiego nie znajduje oparcia w cytowanym przepisie i jest z nim sprzeczny.Zasądzenie zadośćuczynienia za krzywdę moralną na rzecz bezpośrednio poszkodowanego - a takie tylko wypadki ma na uwadze art. 165 k.z. - nie może być przy tym uznane za sprzeczne z zasadami współżycia społecznego w Państwie Ludowym, skoro - jak to podkreślono w powołanej w wyroku uchwale Całej Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z dnia 29.I.1957 r. 1 CO 37/58 (OSN z 1958 r. poz. 2) - ustawodawca Polski Ludowej pozostawił przepisy o zadośćuczynieniu za krzywdę moralną nienaruszonymi pomimo dokonywania zmian w kodeksie zobowiązań, w tym nawet bardzo istotnych, w związku z wejściem w życie przepisów ogólnych prawa cywilnego. Uznanie roszczeń z art. 165 § 1 k.z. w zakresie naruszenia czci za sprzeczne z zasadami współżycia społecznego przekraczałoby ramy dopuszczalnej wykładni i uchylałoby w istocie ten przepis, do czego jednak potrzebny byłby akt ustawodawczy.Za dopuszczalnością w zmienionych warunkach społeczno-gospodarczych zadośćuczynienia za krzywdę moralną sensu stricto, tj. nie związaną ze szkodą materialną, przemawia nadto i to, że nowelizując w ustawie z dnia 15.XI.1956 r. o odpowiedzialności Państwa za szkody wyrządzone przez funkcjonariuszy państwowych (Dz. U. Nr 54, poz. 243) art. 510 k.p.k., ustawodawca pozostawił tę instytucję nietkniętą, dając osobie, którą uniewinniono lub której złagodzono karę już wykonaną bądź też którą oskarżono niesłusznie (art. 518 k.p.k.), prawo do dochodzenia wynagrodzenia nie tylko za szkody materialne związane z pozbawieniem wolności, lecz także za krzywdę moralną, obejmującą niewątpliwie szkodę niemajątkową, wynikającą z niesłusznego skazania lub oskarżenia, a więc dotyczącą czci obywatela.Powyższego stanowiska nie podważają powołane w wyroku uchwały Sądu Najwyższego, mianowicie wspomniana już wyżej uchwała Całej Izby Cywilnej z dnia 9.I.1957 r. oraz uchwała składu 7 sędziów S.N. z dnia 1-15 grudnia 1951 r. C 15/51 (OSN z 1953 r. poz. 3). Przede wszystkim należy zauważyć, że dotyczą one wykładni art. 166 k.z. i ograniczają prawo do zadośćuczynienia za krzywdę moralną dla najbliższych członków rodziny poszkodowanego, a nie dla niego osobiście. Natomiast w świetle wyjaśnień obu powołanych uchwał nie budzi zastrzeżeń - z punktu widzenia poczucia socjalistycznej moralności - zasądzenie zadośćuczynienia pieniężnego jako formy satysfakcji ze zwiększonej konsumpcji, gdy chodzi o wyrównanie cierpień fizycznych czy też krzywdy moralnej związanej bezpośrednio z własną osobą poszkodowanego.Cześć człowieka, jako jego dobro osobiste, należy do praw zagwarantowanych przez ludowy porządek prawny (art. 2 lit. c) prawa o ustr. sąd. powsz. - Dz. U. z 1950 r. Nr 39, poz. 360) i korzysta z szerokiej ochrony Państwa zarówno cywilnej (art. 11 p.o.p.c. i 165 k.z.), jak i karnej (art. 255 i art. 256). Nieuzasadnione byłoby ograniczenie zasięgu tej ochrony przez pozbawienie poszkodowanego jej realnej formy w postaci przewidzianego w art. 165 § 1 k.z. wynagrodzenia pieniężnego, stanowiącego często w poczuciu pokrzywdzonego istotną rekompensatę doznanych przeżyć psychicznych. Jak wskazano przy tym w uchwale Całej Izby Cywilnej S.N. z dnia 9.I.1957 r., zadośćuczynienie pieniężne umożliwia satysfakcję płynącą z zaspokojenia potrzeb w większym rozmiarze, przybliżone zaś porównanie siły oddziaływania takiej satysfakcji na samopoczucie poszkodowanego z cierpieniami nie jest wyłączone.Należy nadto mieć na uwadze, że poczucie krzywdy i dyskryminacji oraz związane z tym cierpienia psychiczne, wywołane zwłaszcza szczególnie rażącym naruszeniem czci (a o taki wypadek chodzi w sprawie niniejszej, jeżeli oczywiście twierdzenie pozwu okaże się prawdziwe), mogą być co do nasilenia nieraz znacznie większe i bardziej dotkliwe, aniżeli przeżycia wynikłe z uszkodzenia ciała lub rozstroju zdrowia. Brak więc uzasadnionych podstaw do różnego traktowania w obu wypadkach roszczeń poszkodowanego o zadośćuczynienie, skoro warunkujące je skutki w zakresie doznań psychicznych mogą być przy naruszeniu czci jednakie lub nawet większe od tych, jakie pozostawi uszkodzenia ciała lub zdrowia.Powyższe rozumowanie prowadzi do wniosku, że de lege lata stosownie do art. 165 § 1 k.z. nie jest wyłączone zasądzenie zadośćuczynienia za krzywdę moralną (szkodę niemajątkową) spowodowaną szczególnie rażącym naruszeniem czci osoby tym naruszeniem poszkodowanej.Oczywiście zadośćuczynienie to - jak wyjaśnił już niejednokrotnie Sąd Najwyższy - nie może prowadzić do kapitalizacji, powinno ono być umiarkowane i uwzględniać wszystkie okoliczności konkretnej sprawy mogące mieć wpływ na jego wysokość, jak rodzaj, zasięg i trwałość skutków zniesławienia oraz związany z tym stopień natężenia przeżyć psychicznych i poczucia krzywdy.Skoro Sąd Wojewódzki, oddalając powództwo, oparł się na wadliwej i naruszającej art. 165 § 1 k.z. wykładni tego przepisu, zaskarżony wyrok należało uchylić, a to tym bardziej, że również dalsza przesłanka wyroku o nieudowodnieniu przez powoda jego twierdzeń - co trafnie podnosi rewizja - nie może być uznana za niewadliwą, natomiast uchybia ona art. 223 § 2, 236, 242 § 1 i 336 § 2 k.p.c.Odmowa przeprowadzenia zaofiarowanego przez powoda dowodu ze świadków W. i Z. na przytoczone w pozwie okoliczności, oparta na przekonaniu, że zeznania te będą bezwartościowe, ponieważ powód "najprawdopodobniej" uzyskał ich nazwiska i adresy w podobny sposób jak świadków już zbadanych - narusza w sposób istotny przepisy postępowania. W myśl art. 223 § 2 k.p.c. odrzucenie przez sąd środków dowodowych może mieć miejsce wtedy, gdy okoliczności sporne zostały już wyjaśnione lub gdy strona powołuje dowód jedynie dla zwłoki. Uzasadnienie wyroku nie powołuje się na te przesłanki. Niedopuszczalna zaś jest odmowa przeprowadzenia dowodu w przewidywaniu jego negatywnego wyniku, gdy przewidywanie takie nie jest oparte na nie budzących wątpliwości przesłankach (np. gdy powołano dowody ze świadka zdarzenia, które miało miejsce w czasie pobytu świadka w więzieniu lub za granicą). Przekonanie więc Sądu, że świadkowie nie będą znali faktów, na stwierdzenie których zostali powołani, gdyż "najprawdopodobniej" ich nazwiska i adresy zdobył powód w sposób, jak określa Sąd, "oryginalny", nie uzasadnia odmowy ich przesłuchania, zwłaszcza że świadkowie Lucyna i Ryszard Z. według twierdzeń powoda mają być właścicielami mieszkania, w którym powód był rzekomo filmowany przez stronę pozwaną.Sąd Najwyższy z mocy art. 18 § 1 ustawy z dnia 20.VII.1950 r. o zmianie przepisów postępowania w sprawach cywilnych miał nadto na uwadze, że powód twierdzenia swe poparł w instancji rewizyjnej wystawionym już po wydaniu wyroku (29.IX.1959 r.) oświadczeniem na piśmie dwu osób, których podpisy uwiarygodniło Prezydium GRN. Oświadczenie G. i B. jest tego rodzaju, że nie można z góry wykluczyć, iż twierdzenia w tym oświadczeniu zawarte, zbieżne z twierdzeniami pozwu, nie będą mogły mieć istotnego znaczenia dla sprawy.Przeprowadzenie dowodu z powyższych świadków, jak również jego ocena nie może być dokonana przez Sąd Najwyższy, co powoduje konieczność uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy Sądowi I instancji.Przy ponownym rozpoznaniu sprawy, jeżeli ustalony stan faktyczny wykaże fakt zniesławienia powoda w sposób podany w pozwie, Sąd Wojewódzki wyjaśni i rozważy, nadto twierdzenie skarżącego, że jako pisarz (o czym zresztą była już mowa w pozwie) poniósł wskutek zniesławienia również szkody materialne, związane z odmową przyjęcia przez przedsiębiorstwa wydawnicze jego utworów literackich.W związku z tymi ustępami motywów wyroku, które mogłyby wskazywać na chorobliwy stan psychiki powoda, należy zauważyć, że jeśli istotnie nasuwały się wątpliwości co do zdolności procesowej powoda, to Sąd Wojewódzki powinien był z urzędu (art. 59 k.p.c.) sprawdzić stan jego zdrowia przez badanie sądowo-lekarskie, na co zresztą powód wyraża zgodę, i w zależności od wyników tego badania rozważyć potrzebę ewentualnego zawiadomienia o powyższym prokuratora (art. 10 pkt 4 dekretu z dnia 29.VIII.1945 r. w spr. post. o ubezwłasnow.).Z tych względów i na zasadzie art. 384 i art. 109 k.p.c. Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.