1 CR 886/61

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Julii K. przeciwko Stanisławowi K. o rozwód na skutek rewizji pozwanego na postanowienie Sądu Wojewódzkiego dla województwa warszawskiego z dnia 20 lipca 1961 r., postanowił zmienić zaskarżone postanowienie i odrzucić skargę o wznowienie postępowania.Uzasadnienie faktyczneSąd Wojewódzki orzekł prawomocnie rozwód małżeństwa stron, przy czym pozwanego, który był nieznany z miejsca pobytu, zastępował kurator procesowy.W skardze o wznowienie postępowania, opartej na podstawie nieważności postępowania z powodu pozbawienia możności działania, pozwany domagał się uchylenia zaskarżonego wyroku i ponownego merytorycznego rozpoznania sprawy.Wysłane pod adresem powódki wezwanie na rozprawę wyznaczoną dla rozpoznania skargi o wznowienie zostało zwrócone z adnotacją, że powódka zmarła na dwa miesiące przed wniesieniem wymienionego wyżej środka zaskarżenia.Sąd Wojewódzki umorzył na podstawie art. 433 k.p.c. postępowanie, wyrażając pogląd, iż cytowany przepis ma zastosowanie również w postępowaniu toczącym się po prawomocności orzeczenia.Powyższe orzeczenie zaskarżył rewizją pozwany zarzucając naruszenie art. 433 k.p.c. Zdaniem skarżącego, przepis ten odnosi się tylko do toczącego się postępowania i nie może być stosowany po uprawomocnieniu się wyroku.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje.Pogląd Sądu Wojewódzkiego, że przepis art. 433 k.p.c. nie uzasadnia umorzenia postępowania ze skargi o wznowienie procesu, nie jest trafny. Proces rozwodowy, który zmierza do rozwiązania małżeństwa, staje się bezprzedmiotowy, gdy małżeństwo ustało z powodu śmierci jednego z małżonków. Umorzenie postępowania staje się w tych warunkach logiczną koniecznością. Celem przepisu jest bowiem niedopuszczenie do rozwiązywania małżeństwa, które przestało istnieć.Wcześniejsze ustanie małżeństwa z mocy prawomocnego wyroku przekreśla ratio legis art. 433 k.p.c., skoro nie można już zapobiec orzeczeniu rozwodu.Słuszne jest zatem stanowisko skarżącego, że przepis art. 433 k.p.c. stosuje się jedynie w toku procesu o rozwód. Takie zresztą zapatrywanie wyraził już Sąd Najwyższy - Izba Cywilna w orzeczeniu z dnia 13 maja 1960 r. 2 CR 104/60 (OSPiKA 1961/2 poz. 41).Mimo trafności omawianego zarzutu, rewizja pozwanego nie może odnieść zamierzonego skutku z uwagi na błędność jej dalszych wywodów.Żądanie rozwodu, jako nierozerwalnie i wyłącznie związane z osobą małżonka, jest prawem niemajątkowym i osobistym, które z natury rzeczy gaśnie z chwilą jego śmierci i nie przechodzi na spadkobierców małżonka. Śmierć małżonka eliminuje więc jedną ze stron procesu, który z tego właśnie powodu z racji swej istoty toczyć się już nie może.W procesach zwykłych i niektórych postępowaniach odrębnych ustawodawca umożliwia kontynuowanie procesu w razie śmierci strony z udziałem jego spadkobierców lub ustanowionego w tym celu kuratora.Aczkolwiek prawo procesowe dopuszcza stosowanie analogii, to jednak żadne z wymienionych rozwiązań nie może być przyjęte w procesie rozwodowym. Według wyraźnej treści art. 28 popc, zgodnie z którym kuratora ustanawia się w przypadkach w ustawie przewidzianych, wykluczyć wypadnie udział kuratora, skoro przepisy regulujące problematykę rozwodu takiej ewentualności nie przewidują, a charakter cytowanego przepisu nie dopuszcza wykładni rozszerzającej. Trudno zresztą byłoby imputować ustawodawcy przeoczenie, skoro przewidział kuratora dla procesu o unieważnienie małżeństwa (art. 432 § 3 k.p.c.) i o ustalenie ojcostwa (art. 47 § 3 k.r.). Milczenie ustawy należy więc tłumaczyć w tych warunkach intencją wyłączenia możliwości kontynuowania procesu o rozwód z chwilą śmierci strony.Sąd Najwyższy w obecnym składzie nie podziela też poglądu wyrażonego w cytowanym już orzeczeniu Sądu Najwyższego - Izba Cywilna z dnia 13 maja 1960 r. 2 CR 104/60 (OSPiKA 1961/2 poz. 41). Błędny jest pogląd, że art. 433 k.p.c. uchyla normę ogólną z art. 183 i 185 k.p.c. jedynie w stadium trwania procesu o rozwód, natomiast nie stoi na przeszkodzie stosowaniu tych przepisów w postępowaniu ze skargi o wznowienie postępowania o rozwód. Przyznanie spadkobiercom legitymacji w postępowaniu zmierzającym do obalenia prawomocnego wyroku rozwodowego, jeżeli tylko treść orzeczenia oddziaływa na ich prawa spadkowe, nie da się pogodzić z charakterem prawa do żądania prawa rozwodu i istotą małżeństwa w świetle założeń obowiązującego kodeksu rodzinnego.Jedną z zasad naczelnych kodeksu rodzinnego jest wyzwolenie stosunków rodzinnych spod dominacji obcych im czynników majątkowych. Zgodnie z tym założeniem kodeks rodzinny wysuwa na plan pierwszy problematykę osobistych stosunków małżeńskich, wobec których stosunki majątkowe odgrywają rolę drugorzędną i służebną. Brak więc przesłanek do rozciągnięcia na sprawy rozwodowe nie odpowiadających im reguł miarodajnych dla spraw o prawa majątkowe. Teza powyższa znajduje pośrednie potwierdzenie w szczególnej normie art. 26 prawa spadkowego.Przepis ten bowiem dowodzi, iż w sytuacjach, w których ustawodawca przywiązuje wagę do spraw majątkowych na tle rozwodu, dał temu wyraz w odpowiednim przepisie.Przeciwko odmiennemu poglądowi przemawia art. 433 k.p.c. w zestwieniu z art. 185 i 416 k.p.c. Art. 185 k.p.c. pozwala na kontynuowanie zawieszonego na skutek śmierci strony postępowania z udziałem jej spadkobierców. Tymczasem skutki śmierci strony w procesie rozwodowym zostały uregulowane w sposób odmienny i stąd odnośne przepisy jako szczególne derogują art. 185 k.p.c. jako normę o charakterze ogólnym. Nie można wreszcie dopuścić spadkobierców do procesu o prawa nieprzenoszalne w braku wyraźnego w tym kierunku przepisu.Skoro więc proces cywilny nie może się toczyć przy udziale jednej tylko strony, a nie zachodzi możliwość uzupełnienia tego braku, w wypadku śmierci jednego z małżonków w procesie o rozwód, skarga o wznowienie postępowania jest niedopuszczalna.Zachodzi wtedy brak przesłanki procesowej, skutkujący odrzuceniem środka prawnego.Sprzeciwia się wreszcie dopuszczeniu skargi o wznowienie postępowania istota i cel tej instytucji.Celem tego środka jest nie tylko uchylenie prawomocności orzeczenia, ale i uchylenie lub zmiana orzeczenia wydanego z pogwałceniem istoty przepisów prawa lub merytorycznie niesłusznego.Tymczasem w rozważanej sytuacji korekturze orzeczenia stoi na przeszkodzie art. 433 k.p.c., nakazujący umorzenie postępowania o rozwód w razie śmierci jednego z małżonków.Za niedopuszczalnością wznowienia postępowania w omawianym przypadku przemawia ponadto wyjątkowość tej instytucji, stanowiącej wyłom od reguły prawomocności orzeczeń sądowych.Z zasad wyżej przedstawionych na podstawie art. 387 k.p.c. Sąd Najwyższy zmienił zaskarżone postanowienie i skargę o wznowienie postępowania odrzucił.