2 CR 104/60

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Jana M. przeciwko Janinie M. o rozwód, po rozpoznaniu rewizji pozwanej od postanowienia Sądu Wojewódzkiego w Opolu z dnia 21 stycznia 1960 r., uchylił zaskarżone postanowienie i przekazał sprawę Sądowi Wojewódzkiemu w Opolu w celu rozpoznania wniosku pozwanej o przywrócenie terminu do zgłoszenia wniosku o doręczenie wypisu wyroku z uzasadnieniem.Uzasadnienie faktyczneWyrokiem z dnia 18 maja 1953 r. Sąd Wojewódzki w Opolu orzekł rozwód małżeństwa stron, przypisując winę rozwodu obu stronom, i wykonywanie władzy rodzicielskiej nad dzieckiem powierzył powodowi. Wyrok ten urósł w moc prawa w 1953 r.Dnia 8 stycznia 1960 r. pozwana zgłosiła wniosek o przywrócenie terminu do zaskarżenia wyroku, powołując się na brak swej winy w omieszkaniu ustawowego terminu.Postanowieniem z dnia 21 stycznia 1960 r. Sąd Wojewódzki w Opolu, po stwierdzeniu, że powód zmarł 28 grudnia 1959 r., umorzył postępowanie w sprawie z wniosku o przywrócenie terminu. Sąd wyszedł z założenia, że wobec śmierci powoda postępowanie toczyć się nie może, gdyż zachodzi brak drugiej strony procesowej. W miejsce zmarłego powoda nie mogą wejść jego spadkobiercy, ponieważ zdaniem Sądu Wojewódzkiego przepisu art. 185 k.p.c. ze względu na szczególną normę art. 433 k.p.c. nie da się zastosować. Nie jest też dopuszczalne ustanowienie kuratora.Postanowienie powyższe zaskarżyła pozwana, uważając je za sprzeczne z prawem.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Pogląd Sądu Wojewódzkiego, że przepis art. 433 k.p.c. wyłącza stosowanie art. 185 k.p.c. również w sytuacji, jaka powstała w niniejszej sprawie, jest błędny. Art. 433 k.p.c. dotyczy toczącego się postępowania w sprawie o rozwód, nie zakończonego prawomocnie. Przez śmierć małżonka małżeństwo ustaje i dlatego żądanie rozwodu staje się bezprzedmiotowe, skoro nie można rozwiązać małżeństwa już nieistniejącego. Umorzenie postępowania o rozwód jest w tych warunkach logiczną koniecznością.Śmierć jednej ze stron, po prawomocnym zakończeniu postępowania o rozwód, nie może oczywiście - dopóki prawomocność nie została uchylona - powodować umorzenia postępowania z mocy art. 433 k.p.c. Małżeństwo bowiem ustało już wcześniej z mocy prawomocnego wyroku.Z powyższych rozważań wynika, że przepis art. 433 k.p.c. uchyla normę ogólną z art. 183 i art. 185 k.p.c. jedynie w stadium trwania procesu o rozwód. Natomiast nie dotyczy on ani postępowania o przywrócenie terminu do zaskarżenia wyroku, ani wznowienia postępowania i rewizji nadzwyczajnej. Wymienione rodzaje postępowania toczą się po formalnej prawomocności orzeczenia rozwodowego i zmierzają do uchylenia jej. Jeżeli w stadium tego postępowania druga strona już nie żyje, nie ma przeszkody do zastosowania przepisów art. 183 i art. 185 k.p.c. Odmienny pogląd jest nie do przyjęcia, jako nie znajdujący oparcia w prawidłowej wykładni art. 433 k.p.c. i prowadzący do rezultatu niezgodnego z zasadami procesu cywilnego i współżycia społecznego. Tego rodzaju środki prawne, jak przywrócenie terminu, wznowienie postępowania i rewizja nadzwyczajna, nie mogą być unicestwione w sprawach rozwodowych z powodu śmierci drugiej strony, skoro nie są unicestwione z tej tylko przyczyny w innych sprawach. Jedynym odchyleniem dla spraw rozwodowych jest niedopuszczalność wznowienia i rewizji nadzwyczajnej po wstąpieniu jednej ze stron w nowy związek małżeński (art. 435 i art. 396 § 2 k.p.c.). Tę przeszkodę należy również przyjąć przy przywróceniu terminu, choć ustawa tego wyraźnie nie stanowi. Wynika to z identyczności sytuacji prawnej.Nie jest przeszkodą do zastosowania przepisów art. 183 i art. 185 k.p.c. przy przywróceniu terminu okoliczność, że żądanie rozwodu jest prawem niemajątkowym gasnącym z natury rzeczy z chwilą śmierci. Mimo że prawo to nie wchodzi w skład spadku, spadkobiercy zmarłego małżonka są legitymowani zarówno czynnie, jak i biernie do wstąpienia w jego miejsce, ponieważ treść wyroku w sprawie rozwodowej oddziaływa na prawa spadkowe. Wprawdzie w razie przywrócenia terminu postępowanie w samej sprawie toczyć się już nie będzie, gdyż wówczas wejdzie już zastosowanie przepisu art. 433 k.p.c., ale nie czyni to bezprzedmiotowym samego postępowania o przywrócenie terminu, którego celem jest uchylenie prawomocności.Z powyższych zasad zaskarżone postanowienie nie da się utrzymać w mocy i ulega uchyleniu (art. 384 k.p.c.). Sąd Wojewódzki rozpozna wniosek pozwanej przy uwzględnieniu powyższych wskazówek.