III CRN 50/87

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN K. Kołakowski. Sędziowie SN: A. Gola (sprawozdawca), M. Sychowicz.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu na rozprawie sprawy z powództwa Elżbiety Ł.-P. następczyni prawnej zmarłego Edwarda Ł. przeciwko Marii Ł. o zniesienie wspólności majątkowej małżeńskiej na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości od postanowienia Sądu Wojewódzkiego w Poznaniu z dnia 30 sierpnia 1985 r.uchylił zaskarżone postanowienie.Uzasadnienie faktyczneWyrokiem z dnia 30 stycznia 1985 r. Sąd Rejonowy w Poznaniu, uwzględniając żądanie Edwarda Ł. zawarte w pozwie z dnia 13 lipca 1984 r., zniósł z dniem 1 lipca 1984 r. wspólność majątkową małżeńską łączącą powoda i jego żonę - pozwaną Marię Ł.W rewizji od tego wyroku pozwana wniosła o jego zmianę o oddalenie powództwa albo o jego uchylenie i przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania.Powód w odpowiedzi na rewizję wnosił o jego oddalenie.Przed rozprawą rewizyjną, wyznaczoną na dzień 30 sierpnia 1985 r., powód zmarł. Pełnomocnik powoda złożył na tej rozprawie odpis aktu zgonu Edwarda Ł,. z którego wynikało, że powód zmarł w dniu 4 sierpnia 1985 r., i w związku z tym zgłosił wniosek o zawieszenie postępowania.Sąd Wojewódzki w Poznaniu wniosku tego nie uwzględnił i po przeprowadzeniu rozprawy uchylił wyrok Sąd Rejonowego i postępowanie w sprawie umorzył. Na uzasadnienie swego rozstrzygnięcia Sąd Wojewódzki powołał art. 388 § 3 k.p.c. oraz art. 446 k.p.c. w związku z art. 452 k.p.c. W rewizji nadzwyczajnej, złożonej z urzędu, Minister Sprawiedliwości, zarzucając powyższemu orzeczeniu (postanowieniu Sądu Wojewódzkiego z dnia 30 sierpnia 1985 r.) rażące naruszenie prawa, a zwłaszcza art. 388 § 3, art. 174 § 1 pkt 1 i art. 446 k.p.c. w związku z art. 452 k.p.c., oraz naruszenie interesu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia i o przekazanie sprawy Sądowi Wojewódzkiemu w Poznaniu w celu podjęcia stosownych czynności procesowych wynikających ze stanu sprawy.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Według przepisu art. 52 k.r.o. z ważnych powodów każde z małżonków może żądać zniesienia przez sąd wspólności majątkowej, zarówno ustawowej, jak i umownej; w tym wypadku wspólność ustawowa ustaje z dniem oznaczonym w wyroku, który ją znosi.W orzecznictwie nie jest kwestionowane stanowisko, że stosownie do okoliczności dopuszczalne jest żądanie oznaczenia wcześniejszej daty jej zniesienia (por. uchwała pełnego składu Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z dnia 27 marca 1972 r. III CZP 69/70 - OSNCP 1973, z. 2, poz. 20; wyrok z dnia 6 grudnia 1976 r. III CRN 230/76 - OSNCP 1977, z. 10, poz. 190).Przyjęcie regulacji zawartej w art. 52 § 2 k.r.o. bynajmniej nie świadczy o tym, że zniesienie wspólności ma nastąpić zawsze z datą wsteczną, wcześniejszą niż dzień uprawomocnienia się wyroku. Przeciwnie, wskazuje tylko możliwość, z której sąd powinien korzystać z dużą ostrożnością, po wnikliwym rozważeniu przyczyn mających uzasadniać wsteczne zniesienie wspólności i skutków, jakie ono za sobą pociągnie. Znamienne jest, że w omawianym przepisie nie zakreślono czasowych granic retroaktywnego działania wyroku, które zatem może sięgać nawet dnia zawarcia małżeństwa.Takie pojmowanie treści art. 52 § 2 k.r.o. nie może pozostać bez wpływu na wykładnię przepisu art. 446 k.p.c. w związku z art. 452 k.p.c., zawierającego nakaz umorzenia postępowania w sprawach o zniesienie wspólności majątkowej między małżonkami w razie śmierci jednego z nich. Przede wszystkim nie można pomijać, że przepis art. 446 k.p.c. należy w sprawach o zniesienie wspólności majątkowej między małżonkami stosować jedynie odpowiednio. Ma to takie znaczenie, że w niektórych przypadkach umorzenie postępowania, mimo śmierci jednego z małżonków uczestniczących w procesie o zniesienie wspólności majątkowej, nie będzie w ogóle wchodziło w grę. Będzie tak w szczególności w sytuacjach, w których małżonek - powód zgłosi w pozwie żądanie zniesienia wspólności majątkowej między małżonkami ze skutkiem wstecznym. Trzeba bowiem zdawać sobie sprawę z dalekosiężnych skutków ustania wspólności majątkowej między małżonkami ze skutkiem wstecznym, zwłaszcza wtedy, gdy zachodzić będzie znaczniejszy odstęp czasu pomiędzy datą, z którą powód domagał się zniesienia wspólności majątkowej, a datą śmierci jednego z małżonków uczestniczących w procesie, i gdy wspólny majątek obejmuje np. składniki gospodarstwa rolnego czy warsztatu rzemieślniczego. Inaczej kształtować się będzie podział takiego majątku dokonany po ustaniu wspólności majątkowej wskutek śmierci jednego z małżonków, a inaczej gdy jedno z małżonków wprawdzie zmarło w toku sporu, lecz nie jego śmierć, ale orzeczenie sądu określające wcześniejszą datę ustania wspólności majątkowej będzie uzasadniało podział składników majątku wspólnego.W rewizji nadzwyczajnej podniesiono zasadnie, że okoliczność, iż zmarły powód po dacie wskazanej w pozwie, z którą wiązał żądanie zniesienia wspólności majątkowej (1 lipca 1984 r.), zgromadził majątek o znacznej wartości, a także utrzymania się ustalenia, że istniał ważny powód do żądania zniesienia wspólności majątkowej łączącej Edwarda Ł. i Marię Ł. z datą wsteczną uzasadniało - po śmierci powoda - kontynuowanie procesu z udziałem córki powoda Elżbiety Ł., będącej według postanowienia Sądu Rejonowego w Poznaniu jego jedyną spadkobierczynią testamentową. Kontynuowanie wszczętego przez powoda procesu z jego spadkobierczynią i uprawomocnienie się wyroku znoszącego wspólność majątkową z datą wsteczną może bowiem mieć istotne znaczenie dla ustalenia składu majątku wspólnego małżonka Ł. i składu majątku nie objętego tą wspólnością, a to z kolei będzie miało wpływ na określenie podlegającej dziedziczeniu masy spadkowej.Uzasadniało to wniosek, że umorzenie postępowania z mocy art. 446 k.p.c. w sprawie o zniesienie wspólności majątkowej między małżonkami jest dopuszczalne wtedy, gdy powód (powódka) nie domaga się zniesienia wspólności z datą wsteczną. Sąd Wojewódzki nie miał powyższych zasad na uwadze. Dlatego też należało rewizję nadzwyczajną uwzględnić (art. 422 § 2 k.p.c.).Upływ terminu przewidzianego w art. 421 § 2 k.p.c. nie stanowił przeszkody do uwzględnienia rewizji nadzwyczajnej. Nie można bowiem było nie dostrzegać, że wadliwe orzeczenie powodujące nieodwracalne skutki w sferze praw spadkowych następców zmarłej strony, która z ważnych powodów wszczęła proces o zniesienie wspólności majątkowej z datą wsteczną, narusza powagę wymiaru sprawiedliwości, a tym samym godzi w interes Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej.