1 CR 938/59

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Stefana S. przeciwko Irenie S. o unieważnienie małżeństwa, po rozpoznaniu rewizji powoda od wyroku Sądu Wojewódzkiego dla m.st. Warszawy z dnia 6 maja 1959 r. uchylił zaskarżony wyrok i sprawę przekazał do ponownego rozpoznania Sądowi Wojewódzkiemu dla m.st. Warszawy w Warszawie.Uzasadnienie faktycznePowód wniósł o unieważnienie jego małżeństwa zawartego w dniu 24 grudnia 1954 r. z pozwaną, a to na tej podstawie:1)że pozwana zawierając małżeństwo pozostawała w nierozwiązanym małżeństwie z Józefem P.,2)że pozwana cierpi na chorobę psychiczną.Sąd Wojewódzki powództwo oddalił, przytaczając w uzasadnieniu, że zarzut bigamii okazał się bezpodstawny, bowiem prawomocnym wyrokiem Sądu Wojewódzkiego dla m.st. Warszawy zostało ustalone, że małżeństwo pozwanej z Józefem P. było unieważnione przez konsystorza w 1927 r.Jeśli chodzi o drugi zarzut, to Sąd Wojewódzki ustalił, że pozwana zachorowała psychicznie po raz pierwszy w 18 roku życia. Leczyła się w szpitalu Jana Bożego i wypisana była jako zdrowa. W 1949 r. zawarła małżeństwo z powodem, które zostało rozwiązane wyrokiem Sądu Wojewódzkiego dla m.st. Warszawy z dnia 21 września 1953 r. Ponownie zawarła związek małżeński z powodem w dniu 24 grudnia 1954 r. W dniu 4 stycznia 1955 r. zgłosiła się sama na leczenie w Poradni Zdrowia Psychicznego. Rozpoznano u niej schizofrenię paranoidalną, przy czym jak stwierdza pismo poradni z dnia 20 lutego 1959 r., od kilku miesięcy datuje się znaczna poprawa w stanie zdrowia pozwanej.Jak stwierdził biegły lekarz-psychiatra, pozwana znajduje się obecnie w stanie remisji niecałkowitej, po przebyciu dwukrotnych epizodów choroby schizofrenia paranoidalna. Stan zdrowia pozwanej jest taki sam, jak w chwili zawierania małżeństwa, bowiem skoro pozwana jest chora od 18 roku życia, stan remisji trwa do chwili obecnej z wybuchem w 1955 r.Mając na uwadze, że pozwana od 1949 r. żyła we wspólnocie małżeńskiej z powodem, który to związek został rozwiązany na jej żądanie, że ponownie zawarła małżeństwo z powodem na jego życzenie oraz że nawrót choroby nastąpił kilkanaście dni po zawarciu małżeństwa - Sąd Wojewódzki uznał, że w chwili zawarcia małżeństwa z powodem w 1954 r. pozwana nie była dotknięta chorobą psychiczną w stopniu stanowiącym przeszkodę do jego zawarcia, bowiem znajdowała się w stanie remisji trwającej od szeregu lat, a zatem nie przejawiała wówczas żadnych znaczniejszych odchyleń od stanu normalnego, które niewątpliwie byłyby zauważone przez powoda w czasie ich kilkuletniego pożycia. W tych warunkach wobec braku przesłanek z art. 7 § 1 i 9 § 1 k.r. Sąd Wojewódzki powództwo oddalił.W rewizji powód wnosi o uchylenie wyroku zarzucając sprzeczność ustaleń z materiałem sprawy oraz naruszenie art. 7 § 1 i art. 9 § 1 k.r.:1)przez uznanie zarzutu bigamii za bezzasadny, jakkolwiek w chwili wniesienia powództwa małżeństwo pozwanej z J.P. formalnie istniało, a zeznania świadków w procesie VI C 1257/57 są tendencyjne i nie zasługujące na wiarę;2)przez nierozważenie, że stan zdrowia pozwanej pogorszył się w styczniu 1955 r. w stosunku do minionego okresu, co wskazuje, że w chwili zawierania małżeństwa w dniu 24 grudnia 1954 r. znajdowała się w stanie rozwoju choroby, uzasadniającym zastosowanie art. 9 § 1 k.r.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Bezzasadny jest zarzut pierwszy rewizji. Wyrok ustalający unieważnienie w 1927 r. małżeństwa pozwanej z Józefem P. ma charakter deklaratywny i odnosi skutek ex tunc, w związku z czym nietrafnie wywodzi skarżący, iż w dacie wniesienia niniejszego powództwa małżeństwo to istniało. Nawet jednak gdyby było inaczej, to zgodnie z wyjaśnieniem Sądu Najwyższego z dnia 8 maja 1952 r. C 1079/51 (Państwo i Prawo 1953/5-6 str. 810) przy ocenie sprawy w płaszczyźnie art. 7 § 1 k.r. Sąd orzeka na podstawie stanu faktycznego i prawnego istniejącego w dacie wyrokowania i obowiązany jest uwzględnić, czy w dacie tej nie nastąpiła konwalidacja małżeństwa bigamicznego, w razie zaś pozytywnego ustalenia powództwo o unieważnienie małżeństwa skonwalidowanego oddalić.Wywody rewizji, kwestionujące wiarogodność zeznań świadków badanych w sprawie VI C 589 1257/57 (o ustalenie unieważnienia małżeństwa) są bez znaczenia wobec prawomocności orzeczenia, stwierdzającego fakt unieważnienia związku małżeńskiego pozwanej z Józefem P. już w 1927 r.Natomiast nie można odmówić słuszności zarzutowi rewizji, iż Sąd Wojewódzki odmawiając unieważnienia małżeństwa, pomimo stwierdzenia choroby psychicznej u pozwanej w dacie jego zawarcia, naruszył art. 242, 306 i 326 § 2 k.p.c. oraz art. 9 § 1 i 3 k.r.Jak może wynikać z uzasadnienia wyroku, Sąd Wojewódzki przyjął, że nawet osoba dotknięta chorobą psychiczną może zawrzeć małżeństwo, o ile choroba znajduje się w stanie remisji, a stan psychiczny osoby wstępującej w związek małżeński nie wykazuje w dniu zawarcia małżeństwa znaczniejszych odchyleń od stanu normalnego.Pogląd ten jest błędny. Prawidłowa wykładnia art. 9 § 1 k.r. w związku z jego § 2 prowadzi do wniosku, iż każda choroba psychiczna, bez względu na jej stan rozwoju, o ile istniała w dacie zawarcia małżeństwa, stanowi przesłankę jego unieważnienia. Choroba psychiczna jest z punktu widzenia interesu społecznego i moralności socjalistycznej podstawą unieważnienia małżeństwa o ciężarze gatunkowym większym, aniżeli przesłanki powinowactwa, przysposobienia czy też braku przepisanego wieku, godzić może bowiem w istotę i cel małżeństwa. Toteż ustawodawca wyraźnie przewidział, że osoba dotknięta chorobą psychiczną może zawrzeć małżeństwo tylko pod warunkiem uzyskania na to zgody sądu. Stan nasilenia choroby, częstotliwość "wybuchów", brak przez dłuższy czas odchyleń od stanu normalnego, są między innymi tymi przesłankami, którymi kierując się sąd powiatowy w postępowaniu niespornym oceni, czy małżeństwo może być zawarte, i mając przede wszystkim na uwadze istotę i cel małżeństwa zezwoli lub nie osobie chorej na jego zawarcie. Brak przewidzianego w art. 9 § 1 k.r. zezwolenia sądu na zawarcie małżeństwa przez osobę dotkniętą chorobą umysłową uzasadnia w zasadzie żądanie jego unieważnienia, chociażby nawet pożycie małżonków było długotrwałe i nie wykazywało w jego przebiegu objawów dysharmonii wywołanych chorobą, chyba że zachodzi przypadek wyjątkowy przewidziany w § 3 art. 9 k.r.Zauważyć przy tym należy, że skoro zakaz zawierania małżeństwa nie jest bezwarunkowy i sama ustawa dopuszcza odstępstwo od zasady w postaci zezwolenia sądu i skoro - jak wskazano wyżej - nawet małżeństwo bigamiczne może się w pewnych wypadkach konwalidować, należy przyjąć, że zezwolenie sądu może być udzielone, również ex post, już po zawarciu małżeństwa. Postępowanie o udzielenie takiego zezwolenia może być wszczęte przez pozwaną i w toku niniejszego procesu o unieważnienie małżeństwa, przy czym w razie zgłoszenia takiego wniosku przez pozwaną postępowanie o unieważnienie małżeństwa uległoby zawieszeniu. Uzyskanie bowiem przez pozwaną zezwolenia sądu powiatowego na zawarcie małżeństwa z powodem stanowić będzie o jego niewzruszalności z punktu widzenia art. 9 § 1 k.r.Jak wynika z prawidłowych ustaleń zaskarżonego wyroku opartych na zaświadczeniach Poradni Zdrowia Psychicznego i ekspertyzie biegłego, pozwana cierpi na schizofrenię paranoidalną od 18 roku życia, przy czym, jak wskazuje treść jej pozwu w sprawie VI C 1237/57, choroba ta była też przyczyną unieważnienia poprzedniego jej małżeństwa z Józefem P.Jak wyjaśniła biegła dr F., pozwana zarówno obecnie jak i w dacie zawierania małżeństwa w 1954 r. znajduje w stanie remisji nie całkowitej, doznaje bowiem omamów słuchowych i urojeń, przy czym nawrót nasilenia objawów chorobowych (wybuchów) jest możliwy. Świadczyć to może o tym, że stan chorobowy trwa permanentnie, z późn. zm. jedynie w stanie nasilenia i objawów zewnętrznych, na co wskazuje też zaświadczenie Poradni Zdrowia Psychicznego z dnia 13 listopada 1958 r. stwierdzające, że pozostaje ona w leczeniu Poradni bez przerwy od dnia 4 stycznia 1955 r. do dnia 13 listopada 1958 r. Dane te przemawiają przeciwko przyjęciu, iż w dacie wyrokowania przez Sąd Wojewódzki choroba psychiczna pozwanej ustała, co jedynie uzasadniałoby oddalenie powództwa o unieważnienie małżeństwa na zasadzie art. 9 § 3 k.r.Skoro Sąd Wojewódzki tych założeń nie miał na uwadze, a rozstrzygnięcie swe oparł na błędnej wykładni art. 9 § 1 i 3 k.r., zaskarżony wyrok nie mógł być utrzymany w mocy i uległ uchyleniu. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Wojewódzki dopuści ponownie dowód z ekspertyzy lekarskiej celem ustalenia, czy na skutek długotrwałej kuracji, którą przeprowadziła od 1955 r. pozwana, są podstawy do uznania jej obecnie za całkowicie zdrową, a więc że choroba psychiczna ustała. W razie ustalenia, że stan jej zdrowia nie uległ zmianie, i w przypadku nieuzyskania przez pozwaną zezwolenia Sądu na zawarcie małżeństwa z powodem pomimo istniejącej choroby - Sąd Wojewódzki po przeprowadzeniu postępowania dowodowego poczyni niezbędne ustalenia, czy i który z małżonków zawarł małżeństwo w złej wierze (art. 12 k.r.). W tym ostatnim przypadku Sąd Wojewódzki rozważy, czy okoliczność, że pozwana od 1945 r. do dnia 4 stycznia 1955 r. nie odczuwała nawrotów choroby i być może - z uwagi na poziom intelektualny - nie orientowała się w swym stanie zdrowia, może przemawiać za jej dobrą wiarą.Z tych względów i z mocy art. 384 k.p.c. Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji.