1 CZ 91/61

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia Z. Masłowski. Sędziowie: J. Ignatowicz, A. Meszorer (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Amelii M. o dział spadku, po rozpoznaniu zażalenia uczestnika postępowania Kazimierza W. na zarządzenie Sądu Powiatowego w Sokółce z dnia 17 kwietnia 1961 r.,zażalenie oddalił.Uzasadnienie faktycznePostanowieniem z dnia 27 grudnia 1960 r. w sprawie z wniosku Amelii M. o dział spadku Sąd Powiatowy w Sokółce ustalił wartość pozostałej w spadku po Kazimierzu W. nieruchomości z budynkami oraz inwentarzem na 242.920 zł i podzielił spadkową nieruchomość na dwie części, przydzielając wnioskodawczyni Amelii M. jedną część spadkowej nieruchomości w ogólnym szacunku 60.333 zł, a uczestnikowi Kazimierzowi W. drugą część w szacunku 171.087 zł, a ponadto zasądził od Kazimierza W.: tytułem spłaty na rzecz Józefa W. 78.081 zł i na rzecz Leokadii R. 8.677 zł oraz tytułem wyrównania wartości schedy na rzecz Amelii M. 6.248 zł.Postanowienie powyższe zaskarżył rewizją uczestnik Kazimierz W., wnosząc o uchylenie tego postanowienia i przydzielenie mu działki 41/2 (wartości 5.046 zł) i działki 33/3 (wartości 36.483 zł) oraz piwnicy (wartości 2.939 zł), przydzielenie Amelii M. działki 22/2, a nie działki 22/3, skarżącemu zaś działki 22/1 oznaczonej na planie atramentem niebieskim, a nie działek oznaczonych atramentem czerwonym jako działki 22/1 i 22/2, oraz o zasądzenie w związku z tym odpowiednich spłat i wyrównań. Skarżący podnosi ponadto, że M. (a nie skarżący) powinna wyrównać z tytułu drzewostanu 2.692 zł.Skarżący podał na rewizji wartość przedmiotu zaskarżenia 49.000 zł, nie uzasadniając niczym sposobu takiego wyliczenia.Sąd Powiatowy zarządzeniem z dnia 17 kwietnia 1961 r. wezwał skarżącego do uiszczenia wpisu od rewizji w kwocie 2.663 zł 60 gr od wartości przedmiotu zaskarżenia 242.920 zł, równej wartości przedmiotu działu.Zarządzenie to, w zakresie wymiaru opłaty sądowej co do sumy 2.134 zł wpisu, zaskarżył uczestnik Kazimierz W., wnosząc o uchylenie tego zarządzenia w zaskarżonej części i zwrot 2.134 zł uiszczonego wpisu.Rozpoznając zażalenie, Sąd Wojewódzki w Białymstoku postanowieniem z dnia 29 maja 1961 r. przekazał Sądowi Najwyższemu do rozpoznania następujące pytanie prawne:"Co stanowi wartość przedmiotu zaskarżenia w sprawie o dział spadku (lub o zniesienie współwłasności), jeżeli uczestnik postępowania zaskarża wprawdzie tylko część orzeczenia sądu pierwszej instancji, zarzuty rewizji (lub zażalenia) godzą w samą zasadę działu i mogą spowodować uchylenie orzeczenia w całości?"Uzasadnienie prawnePrzejąwszy sprawę do rozpoznania we własnym zakresie, Sąd Najwyższy zważył, co następuje:Trafnie podnosi Sąd Wojewódzki, że jeśli zarzuty rewizji, dotyczące części orzeczenia działowego, okażą się słuszne i wskutek tego naruszona zostaje sama podstawa działu, to uchyleniu podlega całe orzeczenie działowe, albowiem zachodzi konieczność opracowania nowego planu podziału, nowej oceny projektu działowego z punktu widzenia interesu społeczno-gospodarczego, nowych wyliczeń itp.Skoro więc pytanie dotyczy takiej sytuacji, w której zarzuty rewizji godzą w samą zasadę działu i zmierzają do uchylenia orzeczenia w całości, to zgodnie z art. 137 § 1 zdanie ostatnie k.p.c. wniosek rewizyjny dotyczący formalnie częściowej zmiany orzeczenia należy prawidłowo interpretować jako wniosek o uchylenie orzeczenia w całości, a to tym bardziej, że zgodnie z art. 147 § 1 dekretu o postępowaniu spadkowym jeżeli przedmiotem działu jest nieruchomość, to postanowienie działowe zapada, gdy podział jej nie jest sprzeczny z interesem społeczno-gospodarczym, co nakazuje ocenę tego interesu z punktu widzenia całości działu, a nie jego fragmentu.Dlatego trafnie podnoszą Remigiusz Moszyński i Jan Policzkiewicz w książce "Działy spadkowe" (Warszawa, 1957), że środki odwoławcze w sprawach o dział spadku, mimo formalnego zaskarżenia części orzeczenia działowego, w istocie zmierzają niekiedy do zmiany lub uchylenia całego orzeczenia i że w takich wypadkach należy pobierać taki wpis, jaki przypada od zaskarżenia całego orzeczenia, albowiem orzeczenie działowe, tworząc wzajemnie powiązaną całość, ma często to do siebie, że w razie zaskarżenia go niepodobna wzruszyć jego części bez zmiany lub uchylenia całości orzeczenia. Wymienieni autorzy przytaczają, że takie zaskarżenie (postanowienia), które domaga się zmiany przez wydzielenie udziału w naturze, w istocie rzeczy zmierza do zmiany całości zaskarżonego orzeczenia (str. 103).Sąd pierwszej instancji powinien zawsze wyciągnąć odpowiednie wnioski (przy sprawdzaniu zachowania warunków formalnych rewizji co do opłat) z faktu dostrzeżenia braku opłat, wywołanego wadliwym oznaczeniem wartości przedmiotu zaskarżenia.Skoro w sprawie niniejszej skarżący zmierza do podważenia samej zasady działu, a mianowicie do zmiany wydzielonych w naturze działek dla niego i dla wnioskodawczyni na inne, do zmian w spłatach itp., co wymaga oceny całości działu z punktu widzenia interesu społeczno-gospodarczego, to słusznie Sąd Powiatowy uznał, że orzeczenie jest zaskarżone rewizją skarżącego w całości, wobec czego wpis powinien być uiszczony z odpowiednim uwzględnieniem wartości przedmiotu działu. Z mocy art. 81 p. o kosztach sąd. podstawą obliczenia wpisu w sprawach spadkowych jest wartość spadku, chyba że przedmiotem samej sprawy jest część spadku lub poszczególne przedmioty wchodzące do spadku.W danym wypadku rzeczywista wartość przedmiotu zaskarżenia odpowiada wartości spadku, natomiast byłoby inaczej, gdyby chodziło np. o rozłożenie na raty spłat lub odroczenie terminu ich płatności, co nie uzasadniałoby wzruszenia innych części orzeczenia działowego, albowiem wtedy wartość przedmiotu zaskarżenia objętego pismem byłaby niższa od wartości przedmiotu spadku (działu).Wartość zaskarżenia objętego pismem (rewizją) nie jest identyczna z wartością wskazaną przez skarżącego, gdy domagając się zmiany całości orzeczenia wskazuje on jako wartość jedynie to, z czym wiąże się tylko pewna część orzeczenia - wbrew zresztą intencji i celowi art. 30 p.o k.s., który ma na względzie istotną wartość zaskarżenia objętego pismem (rewizją), a nie kwotę dowolnie wskazaną przez skarżącego jako wartość przedmiotu zaskarżenia.Dlatego też wywody skarżącego, który pragnie wykazać, że kwota przezeń wskazana ma charakter bezwzględnie wiążący - wbrew rzeczywistej wartości jego żądań i rzeczywistemu celowi zmiany całego orzeczenia działowego, do którego to celu zmierza rewizja - nie mogą stanowić uzasadnienia dla wykładni odmiennej od przyjętej wyżej przez Sąd Najwyższy i zgodnej zarazem ze stanowiskiem literatury przedmiotu i praktyki sądowej.Powołane przepisy o wartości zaskarżenia objętego pismem, zawarte w art. 30 p.o k.s. w związku z art. 60 ust. 2 p.o k.s., nie mogą oznaczać tego, że rozstrzyga ta wartość fragmentu przedmiotu działu, którą za właściwą uznaje skarżący, gdyż jak to wyjaśnił Sąd Najwyższy jeszcze w orzeczeniu z dnia 11 września 1945 r. C I 49/45 (ZO 1945-1946, poz. 5), w sprawach działowych wartość przedmiotu sporu stanowi nie udział powoda, lecz wartość całej masy spadkowej. Sąd Najwyższy podkreślił także w orzeczeniu z dnia 11 czerwca 1954 r. I CZ 104/54 (Nowe Prawo z 1955 r. nr 4, str. 110-111), że orzeczenie sądu w sprawie o rozwód stanowi jednolitą całość i może uprawomocnić się tylko w całości, wobec czego jeżeli strona w sprawie o rozwód wnosi rewizję tylko co do części orzeczenia, to obowiązana jest uiścić wpis od rewizji w pełnej wysokości, tj. w wysokości wpisu od powództwa, albowiem zaskarżenie w drodze rewizji części wyroku powoduje rozpoznanie sprawy przez sąd rewizyjny także co do pozostałej części. Zgodnie z uchwałą Całej Izby Cywilnej z dnia 4 grudnia 1957 r. L CO 16/57 (OSN 1959 poz. 1) postępowanie o dział spadku oraz o zniesienie współwłasności ma na celu - według przyjętej przez ustawodawcę konstrukcji - załatwienie całości stosunków, jakie powstały między spadkobiercami lub współwłaścicielami.Skarżący twierdzi, że wniosek o działy był oszacowany na 60.000 zł, wobec czego gdyby jego rewizja dotyczyła całości majątku, to należałoby pobrać wpis tylko od 60.000 zł.Zarzut ten jest bezzasadny, albowiem w postanowieniu działowym z dnia 27 grudnia 1960 r. Sąd Powiatowy ustalił wartość majątku spadkowego na 242.920 zł i zasądził na rzecz Skarbu Państwa - poza wpłaconym przez wnioskodawczynię wpisem w kwocie 533 zł 60 gr - od wnioskodawczyni dalsze 112 zł, a od Kazimierza W. dalsze 1.534 zł opłat sądowych, przy czym Kazimierz W. w rewizji nie kwestionuje ani orzeczenia o wartości przedmiotu działu, ani wymiaru wpisu. Dlatego też skarżący nie może obecnie w zażaleniu twierdzić, że wpis należałoby pobrać od kwoty 60.000 zł, podanej pierwotnie przez wnioskodawczynię jako wartość przedmiotu działu.Jak podkreślono w odpowiedzi zamieszczonej w Dziale Instrukcyjno-Szkoleniowym "Nowego Prawa" (z 1951 r. nr 5, str. 42-44), w sprawach o dział spadku przewodniczący powinien - zgodnie z art. 28 ust. 2 p.o k.s. - wydać zarządzenie co do określenia tymczasowego wpisu. Brak takiego zarządzenia nie może zmienić zasad określenia wartości przedmiotu omawianych spraw i powodować niedopuszczalności określenia wpisu ostatecznego w orzeczeniu kończącym postępowanie w pierwszej instancji (art. 28 ust. 5 p.o k.s.). Należy raczej przyjąć, że w skierowaniu sprawy przez przewodniczącego do dalszego postępowania bez kwestionowania - wynikającej z podanej przez wnioskodawcę wartości przedmiotu działu - wysokości opłat sądowych mieści się implicite określenie w takiej wysokości wpisu tymczasowego.Po określeniu wartości przedmiotu działu w postępowaniu kończącym postępowanie w I instancji skarżący nie może obecnie twierdzić, że zamiast wpisu ostatecznego ma być nadal stosowany wpis tymczasowy, zwłaszcza wskutek niekwestionowania wartości przedmiotu działu, oznaczonej przez Sąd w postanowieniu działowym.Z tych zasad należało zażalenie oddalić (art. 383 i 394 § 3 k.p.c.).