2 CO 18/60

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie upadłościowej Spółdzielni Pracy Przemysłu Spożywczego w S. po rozpoznaniu zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzka w Zielonej Górze do rozstrzygnięcia w trybie art. 388 k.p.c.:1."Czy w postępowaniu upadłościowym od postanowień Sądu Powiatowego kończących postępowanie poza przypadkami, w których szczególny przepis przewiduje zażalenie - służy rewizja?"2."Czy w postępowaniu upadłościowym Sąd Powiatowy orzeka w składzie trzech sędziów czy też w składzie przewodniczącego i dwóch ławników?"udzielił następującej odpowiedzi.Uzasadnienie faktycznePostanowieniem z dnia 28 stycznia 1960 r. Sąd Powiatowy w Świebodzinie oddalił sprzeciw zgłoszony w postępowaniu upadłościowym przez wierzyciela Adama O. co do odmowy uznania jego wierzytelności przez Sędziego Komisarza masy upadłości Spółdzielni Pracy Przemysłu Spożywczego.Sąd Wojewódzki w Zielonej Górze rozpoznający rewizję od powyższego postanowienia wniesioną przez Adama O. postanowieniem z dnia 25 maja 1960 r. przekazał Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia w trybie art. 388 k.p.c. budzące poważne wątpliwości zagadnienia prawne przedstawione na wstępie niniejszej uchwały.Udzielając na oba przedstawione pytania odpowiedzi zawartej w sentencji uchwały, Sąd Najwyższy miał na uwadze, co następuje:1. Postępowanie upadłościowe uregulowane w przepisach rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 24 października 1934 r. o prawie upadłościowym (Dz. U. z 1934 r. Nr 93, poz. 834 z późn. zm.), stanowi specjalne postępowanie sądowe, w którym szereg instytucji procesowych unormowanych zostało w sposób swoisty, odrębny od przepisów kodeksu postępowania cywilnego.Do takich instytucji uregulowanych w sposób odrębny należał między innymi system zaskarżenia orzeczeń zapadłych w postępowaniu upadłościowym, co wiązało się z odmienną od procesowej konstrukcją tego postępowania.Ponieważ nowelizacja kodeksu postępowania cywilnego oraz prawa upadłościowego wprowadzona przez ustawę z dnia 20 lipca 1950 r. o zmianie przepisów postępowania w sprawach cywilnych (Dz. U. z 1950 r. Nr 38, poz. 349) zmieniła w sposób zasadniczy system środków odwoławczych w postępowaniu cywilnym, co wiąże się z równoczesnym wprowadzeniem nowego, opartego na zasadzie dwuinstancyjności ustroju sądowego P.R.L., przeto dla udzielenia prawidłowej odpowiedzi na pierwsze z postawionych pytań konieczne jest uwzględnienie wykładni historycznej i systematycznej przepisów prawa upadłościowego uwzględniającej przepisy tego prawa w pierwotnym ich brzmieniu oraz te zmiany, jakie zarówno w postępowaniu procesowym jak i upadłościowym wprowadziła wspomniana wyżej nowelizacja.Stosownie do przepisów art. 77 i 78 pr. upadł. w pierwotnym ich brzmieniu w związku z art. 8 i 63 tego prawa rzeczowo właściwym w postępowaniu upadłościowym sądem pierwszej instancji był Sąd Okręgowy, który również rozpoznawał zażalenia na postanowienia sędziego - komisarza. Na postanowienie pierwszej instancji służyło tylko zażalenie do Sądu Apelacyjnego, od którego postanowień nie był przewidziany żaden środek odwoławczy (art. 78). Od tej ostatniej zasady niezaskarżalności postanowień Sądu Apelacyjnego ustawa dopuszczała dwa wyjątki przewidziane w art. 17 § 2 i 192 pr. upadł. Według tych przepisów na postanowienia Sądu Apelacyjnego w przedmiocie ogłoszenia upadłości oraz na postanowienie odmawiające zatwierdzenia układu służyła skarga kasacyjna.Przeprowadzona w 1950 r. reforma ustroju sądów powszechnych oraz przepisów postępowania cywilnego pociągnęła za sobą konieczność dostosowania do tych zmian również przepisów postępowania upadłościowego. Dotyczy to zwłaszcza przepisów traktujących o środkach odwoławczych w tym postępowaniu. W związku z tym przepis art. 10 cytowanej na wstępie ustawy z dnia 20 lipca 1950 r. o zmianie przepisów postępowania w sprawach cywilnych (Dz. U. z 1950 r. Nr 38, poz. 349) wprowadził również zmiany w przepisach prawa upadłościowego.Najistotniejsza zmiana dotyczy art. 78 pr. up., który w obecnym brzmieniu stanowi, że na postanowienie sądu nie służy zażalenie.Zmiana dokonana w tym przepisie polegająca na zastąpieniu określenia "środek odwoławczy" terminem "zażalenie" ma dla rozważonego tu zagadnienia znaczenie istotne.Nie wymaga bliższego uzasadnienia twierdzenie, że pojęcie "środek odwoławczy" ma zakres szerszy od pojęcia "zażalenie". Wedle terminologii przyjętej w kodeksie postępowania cywilnego do środków odwoławczych zalicza się zarówno zażalenie jak i rewizję, a nie ulega wątpliwości, że nomenklatura kodeksowa ma zastosowanie w postępowaniu upadłościowym. Z porównania zatem pierwotnego i obecnego brzmienia art. 78, jeżeli pominąć różnice związane z wprowadzeniem zasady dwuinstancyjności, wynika, że dotychczasowa zasada wyłączająca dopuszczalność środka odwoławczego od orzeczeń Sądu Apelacyjnego została obecnie ograniczona tylko do zażaleń. Zasada ta zresztą dopuszcza liczne wyjątki zawarte w przepisach art. 19 § 4, 122 § 2, 197 § 4, 210 § 1 pr. up.Z powyższej zmiany brzmienia art. 78 pr. up. wynika w sposób niewątpliwy, że przepis ten nie normuje w ogóle kwestii dopuszczalności w postępowaniu upadłościowym rewizji. Rozstrzygnięcia zatem przedstawionego zagadnienia szukać należy w innych przepisach prawa upadłościowego.Utrzymany bez zmiany przepis art. 67 pr. up. statuuje zasadę, że w postępowaniu upadłościowym - w obu jego stadiach - stosuje się odpowiednie przepisy kodeksu postępowania cywilnego, oczywiście z późn. zm. i uzupełnieniami zawartymi w prawie upadłościowym. Ponieważ prawo to nie zawiera przepisu normującego kwestię dopuszczalności w postępowaniu upadłościowym rewizji, wobec tego z mocy art. 67 pr. up. mają odpowiednie zastosowanie przepisy kodeksu postępowania cywilnego o rewizji (art. 369 i nast.). W szczególności wchodzi tu w grę przepis art. 369 k.p.c., który z zastrzeżeniem wyjątków przewidzianych w ustawie stanowi, że rewizja służy od orzeczeń pierwszej instancji kończących postępowanie. Stosując ten przepis odpowiednio w postępowaniu upadłościowym, przyjąć należy, że rewizja w tym postępowaniu służy od postanowień sądu, o ile spełnione są trzy przesłanki. Pierwsza - gdy postanowienie może być uznane za kończące postępowanie. Druga - gdy przepis szczególny prawa upadłościowego nie wyłącza dopuszczalności rewizji. Wreszcie trzecia przesłanka - gdy przepis szczególny prawa upadłościowego nie przewiduje dopuszczalności zażalenia. Nie do przyjęcia byłby bowiem pogląd, że od tego samego postanowienia służą oba środki odwoławcze.Jak wynika z dotychczasowych rozważań, w świetle przepisów art. 67 i 78 pr. up. w postępowaniu upadłościowym obowiązują, jeśli chodzi o dopuszczalność środków odwoławczych dwie zasady. Jedna, że na postanowienia sądu służy zażalenie tylko w przypadkach przewidzianych w przepisach prawa upadłościowego, oraz druga zasada, że od postanowień kończących postępowanie służy rewizja, o ile przepis szczególny nie stanowi inaczej.Pozostaje teraz do rozważenia, czy obie powyższe zasady harmonizują z pozostałymi przepisami prawa upadłościowego i czy znajdują w nich potwierdzenie.W odniesieniu do zażaleń, których niniejsza uchwała w zasadzie nie dotyczy, kwestia ich dopuszczalności została w sposób jasny unormowana w art. 78 pr. up. d wystarczy jedynie podkreślić, że ustawodawca, wprowadzając przepis art. 78 pr. up. w nowym brzmieniu, konsekwentnie uchylił jako zbędne wszystkie dotychczasowe przepisy, które wyłączały dopuszczalność zażalenia (art. 123 § 2, 137 § 3, 149 § 3), natomiast wprowadził przepisy dopuszczające zażalenie, a więc zawierające wyjątki od zasady art. 78 pr. up. (art. 19 § 4, 122 § 2, 197 § 4, 210 § 1).Jeżeli chodzi o kwestię dopuszczalności rewizji, mają dla oceny tego zagadnienia znaczenie istotne i wymagają omówienia przepisy następujące.Prze/pis art. 197 § 2 pr. up. w pierwotnym swym brzmieniu wyłączał dopuszczalność zażalenia na postanowienie oddalające wniosek wierzyciela o uchylenie układu. W obecnym swym brzmieniu przepis ten wyłącza w tym przypadku dopuszczalność środka odwoławczego. Jeśliby odstąpić od zasady dopuszczalności rewizji, wówczas zmiana wprowadzona do przepisu art. 197 § 2, wobec brzmienia art. 78 pr. up. byłaby pozbawiona sensu i należałoby przepis ten skreślić. Zmiana ta może znaleźć wytłumaczenie tylko w tym, że ustawodawca, uznając, iż postanowienie, o którym mowa w art. 197 § 2 zdanie ostatnie, kończy postępowanie, zamierzał wyłączyć dopuszczalność rewizji. Takie zaś stanowisko zakłada istnienie dopuszczalności rewizji jako zasady w prawie upadłościowym obowiązującej.W utrzymanych bez zmiany przepisach art. 219, 220 i 222 pr. up. regulujących skutki umorzenia postępowania upadłościowego zawarte jest zastrzeżenie prawomocności postanowienia umarzającego. Ponieważ przepisy o umorzeniu postępowania (art. 217-225) nie przewidują dopuszczalności zażalenia, utrzymanie tych przepisów w dawnym brzmieniu mimo nowelizacji prawa upadłościowego byłoby niezrozumiałe, jeśliby odrzucić zasadę dopuszczalności rewizji od postanowienia o umorzeniu postępowania, niewątpliwie kończącego to postępowanie. Nie do przyjęcia bowiem byłby pogląd, że ustawodawca przeprowadzając nader starannie nowelizację przepisów prawa upadłościowego, dopuścił się tak rażącego przeoczenia.Szczegółowego omówienia wymagają dwa przepisy: art. 17 i 192 pr. up., które od pewnych rodzajów postanowień przewidują rewizję. Mogłoby się wydawać, że przepisy te pozostają z postulowaną tu zasadą dopuszczalności rewizji w sprzeczności. Tam, gdzie obowiązuje ogólna zasada, zbędne są przepisy szczególne z zasadą tą zgodne. Cytowane przepisy mogłyby więc być rozumiane jako wyjątki od ogólnej zasady, odmiennej od postulowanej w niniejszej uchwale.Sprzeczność ta jest jednak tylko pozorna.Jeśli chodzi o przepis art. 17 pr. up., przewidujący rewizję od postanowienia w przedmiocie ogłoszenia upadłości, to z brzmienia jego wynika niewątpliwie, że celem jego jest nie przyznanie, lecz ograniczenie prawa do wniesienia rewizji w ten sposób, że od postanowienia o upadłości służy rewizja tylko dłużnikowi, zaś od postanowienia oddalającego wniosek tylko osobie, która wniosek zgłosiła. Należy podkreślić, że przepis ten miał podobne brzmienie przed nowelizacją, z tą tylko różnicą, że dotyczył zażalenia, mimo że przepis art. 78 pr. up. w ówczesnym brzmieniu głosił zasadę dopuszczalności zażalenia na postanowienia Sądu Okręgowego.Większą natomiast wątpliwość może nasuwać art. 192 pr. up. przewidujący rewizję na postanowienie zatwierdzające układ i odmawiające zatwierdzenia układu.Według swego brzmienia pierwotnego przepis ten przewidywał skargę kasacyjną wyłącznie na postanowienie Sądu Apelacyjnego odmawiające zatwierdzenia układu.To ograniczenie prawa skargi i odmowa tego prawa w odniesieniu do postanowień zatwierdzających układ faworyzowało wyraźnie upadłego dłużnika, krzywdząc mniejszość wierzycieli głosujących przeciwko zawarciu układu.Przy nowelizacji ustawodawca zmierzał niewątpliwie do usunięcia tej nierówności stron. Można by sądzić, że cel ten mógł być osiągnięty przez skreślenie art. 192 pr. up. W takim bowiem przypadku z mocy postulowanej tu zasady przysługiwałaby rewizja od obu tych postanowień. W praktyce jednak mogłaby się wówczas nasunąć uzasadniona wątpliwość, czy postanowienie odmawiające zatwierdzenia układu należy do orzeczeń kończących postępowanie, skoro postępowanie upadłościowe toczy się wówczas dalej, a postanowienie sądu unicestwia tylko zawartą pomiędzy upadłym a wierzycielami ugodę, co do spłaty wierzytelności. Wydaje się więc, że dla usunięcia możliwych wątpliwości w materii tak ważnej i istotnej dla osób uczestniczących w postępowaniu upadłościowym uznał ustawodawca za celowe umieszczenie przepisu, który w sposób wyraźny przewiduje możność zaskarżenia rewizją obu rodzajów postanowień rozstrzygających w przedmiocie zatwierdzenia układu, takie zaś stanowisko nie pozostaje w sprzeczności z postulowaną zasadą.Przytoczona wyżej argumentacja przemawia, zdaniem Sądu Najwyższego, za udzieleniem na pierwsze z przedstawionych zagadnień odpowiedzi zawartej w sentencji niniejszej uchwały.2. Drugie przedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie dotyczy składu sądu orzekającego w postępowaniu upadłościowym.Na wstępie zaznaczyć należy, że postępowanie upadłościowe dzieli się na dwa odrębne stadia w sposób wyraźny w ustawie wyodrębnione. Pierwsze stadium zawarte w tytule pierwszym (do art. 17) obejmuje postępowanie związane z ogłoszeniem upadłości i kończy się wydaniem postanowienia w tym przedmiocie. Drugie stadium reguluje postępowanie upadłościowe, jakie toczy się po wydaniu postanowienia o ogłoszeniu upadłości i zmierza do likwidacji majątku masy upadłości oraz dokonania podziału uzyskanej sumy pomiędzy wierzycieli. Postępowanie to jest unormowane w przepisach tytułu trzeciego - art. 63 i następne prawa upadłościowego.Jeśli chodzi o pierwsze stadium postępowania, przepis art. 8 § 2 pr. up. w pierwotnym swym brzmieniu głosił, że o ogłoszeniu upadłości orzeka Sąd Okręgowy w Wydziale handlowym, a jeżeli wydział handlowy nie jest utworzony - w wydziale cywilnym, w składzie trzech sędziów.Wydziały handlowe utworzone w niektórych Sądach okręgowych na podstawie art. 21 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 6 lutego 1928 r. Prawo o ustroju sądów powszechnych (Tekst jednolity: Dz. U. z 1932 r. Nr 102, poz. 863) orzekały w składzie jednego sędziego okręgowego oraz dwóch sędziów handlowych niezawodowych.Wyraźne wskazywanie trzyosobowego składu orzekającego w wydziale cywilnym Sądu Okręgowego pozostaje w związku z treścią (przepisu art. 273 § 3 u.s.p., który dla rozpoznawania spraw niewymienionych w § 1 i 2 tego artykułu przewidywał skład sądu jednoosobowy.Wymóg składu trzyosobowego powtórzony został również w art. 66 § 3 pr. up. w odniesieniu do dalszego postępowania toczącego się po ogłoszeniu upadłości.Nowelizując w 1950 r. prawo upadłościowe, ustawodawca zmienił treść przepisu art. 8 § 2, który stanowi, że o ogłoszeniu upadłości orzeka Sąd Powiatowy. Nie ulega przy tym wątpliwości, że Sąd Powiatowy orzeka w składzie ławniczym stosownie do art. 7 u.s.p.W myśl art. 63 pr. up. dalsze postępowanie po ogłoszeniu upadłości toczy się w tym wydziale sądu, który upadłość ogłosił, a zatem również w Sądzie Powiatowym. Jednak przepis art. 66 § 3 pr. up. przewidujący trzyosobowy skład sądu dla orzekania w postępowaniu upadłościowym został utrzymany bez zmiany.Nie ulega przy tym wątpliwości, że na tle obecnie obowiązującego ustawodawstwa przez skład "trzech sędziów" rozumieć należy skład sędziów zawodowych (por. art. XLV § 2 przep. wprow.k.p.c. w brzmieniu obowiązującym).Ponieważ nowelizacja prawa upadłościowego została dokonana w ramach ogólnej reformy obejmującej zarówno ustrój sądów powszechnych jak i postępowanie w sprawach cywilnych i karnych, przy czym podstawowym elementem tej reformy obok zasady dwuinstancyjności było wprowadzenie do wymiaru sprawiedliwości czynnika ludowego w postaci ławników, trudno przypuszczać, by ustawodawca, nowelizując przepis art. 8 pr. up. pozostawił przepis art. 66 § 3 pr. up. przez przeoczenie. Również nie do przyjęcia byłby pogląd, że przepis art. 66 § 3 pr. up. został milcząco uchylony przez art. 7 pr. o ustroju sąd. powsz. z 1950 r., bowiem art. 66 § 3 pr. up. może być rozumiany jedynie jako przepis szczególny ustawy stanowiący wyjątek od ogólnej zasady wyrażonej w art. 7 u.s.p., która istnienie takich wyjątków wyraźnie przewiduje.W świetle powyższych rozważań jedynie trafny wydaje się wniosek, że w art. 66 § 3 per. up. ustawodawca celowo przekazał orzecznictwo w postępowaniu upadłościowym Sądowi Powiatowemu w składzie trzech sędziów zawodowych. Pozostaje do rozważenia, czym kierował się ustawodawca, wprowadzając wyjątek od ogólnej zasady udziału czynnika ludowego w wymiarze sprawiedliwości i jaki był cel wprowadzenia tak istotnej różnicy pomiędzy postępowaniem w przedmiocie ogłoszenia upadłości a dalszym postępowaniu upadłościowym.Z przepisu art. 7 pr. o u.s.p. w związku z art. XLV § 1 przep. wprow.k.p.c. wynika ogólna zasada, że gdy rozpoznanie sprawy następuje na rozprawie, właściwy jest skład ławniczy, natomiast wszystkie postanowienia poza rozprawą wydaje przewodniczący bez udziału ławników. Rozróżnienie to pozostaje w związku ze szczególną rolą, jaką spełnia czynnik ludowy w zakresie merytorycznego rozstrzygania spraw, gdzie obok momentów ściśle prawniczych występuje na czoło element interesu społecznego i zasad słuszności, który przy rozstrzyganiu kwestii wpadkowych poza rozprawą ma znaczenie stosunkowo niewielkie. Ta sama zasada znajduje również zastosowanie w postępowaniu niespornym, w którym stosownie do art. 25 k.p.n. regułą jest rozpoznawanie spraw poza rozprawą i w którym w myśl art. 47 k.p.n. orzeka w zasadzie sędzia bez udziału ławników z wyjątkiem niektórych rodzajów spraw, o dużej wadze społecznej w tym przepisie wymienionych, przy czym w tych właśnie sprawach wyznaczenie rozprawy jest obligatoryjne.Przepis § 2 art. XLV przep. wprow.k.p.c. upoważnia prezesa sądu do przekazania sprawy pod rozpoznanie składowi trzech sędziów ze względu na szczególną zawiłość sprawy. Ponieważ zawiłość dotyczy w zasadzie strony prawnej sprawy, przepis powyższy potwierdza wniosek ogólny, że przewaga elementów prawniczych nad społecznymi przemawia raczej za poddaniem rozstrzygnięcia sprawy składowi sędziów zawodowych.Rozważając obecnie na tle powyższych uwag ogólnych postępowanie upadłościowe, stwierdzić należy, że pomiędzy obydwoma stadiami tego postępowania zachodzi istotna różnica. O ile bowiem rozstrzygnięcie wniosku o ogłoszenie upadłości wymaga obok oceny przesłanek natury prawnej również oceny ze stanowisko społeczno-gospodarczego oraz moralnego (przykładowo można przytoczyć art. 19 pr. up.), o tyle dalsze postępowanie, zmierzające do ustalenia praw majątkowych i zobowiązań masy upadłościowej oraz ich likwidacji i podziału uzyskanej sumy bądź też do zawarcia przez dłużnika układu z wierzycielami, sprowadza się w przeważającej mierze do oceny prawnej, gdzie rola i znaczenie przedstawicieli czynnika społecznego ze stanowiska ich zadań w wymiarze sprawiedliwości byłyby znikome, a częstokroć wprost żadne. Ponadto zauważyć należy, że w postępowaniu upadłościowym w myśl art. 68 pr. up. sąd orzeka w zasadzie na posiedzeniu niejawnym, przy czym od tej zasady ustawodawca dopuszcza tylko trzy wyjątki przewidziane w art. 165, 189 i 197 pr. up.Jak wynika z powyższych rozważań, te przesłanki, które wedle oceny ustawodawcy przemawiają za poddaniem spraw pod rozstrzygnięcie składu z udziałem ławników, w postępowaniu upadłościowym niemal nie istnieją. Z drugiej zaś strony podkreślić należy znaczny ciężar gatunkowy zagadnień natury prawnej występujących w tym postępowaniu, zwłaszcza jeśli zważyć, że Sąd Powiatowy w przeważającej liczbie przypadków rozstrzyga zażalenie na postanowienie sędziego - komisarza i wówczas rola sądu polega w znacznym zakresie na kontroli prawidłowości jego postanowień, jest więc zbliżona do roli sądu w postępowaniu rewizyjnym.Rozważania powyższe prowadzą do wniosku, że norma § 3 art. 66 pr. up. poddająca orzecznictwo w postępowaniu upadłościowym (z wyjątkiem postępowania w przedmiocie ogłoszenia upadłości) sądowi w składzie trzech sędziów zawodowych została przy nowelizacji z 1950 r. utrzymana przez ustawodawcę świadomie i celowo, wobec czego na przedstawione pytanie należało udzielić odpowiedzi, jak w p. 2 sentencji uchwały.