2 CR 1139/60

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Szczerski. Sędziowie: J. Majorowicz, K. Piasecki (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Skarbu Państwa (Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Ł.) przeciwko Janowi P. o 32.759 zł 09 gr, na skutek rewizji obu stron od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Łodzi z dnia 20 kwietnia 1960 r.,1)oddalił rewizję pozwanego;2)zmienił zaskarżony wyrok w części oddalającej powództwo w ten sposób, że zasądził od Jana P. na rzecz Skarbu Państwa (Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Ł.) kwotę 1.785 złotych 78 gr z 8% od dnia 15 kwietnia 1957 r.;3)w pozostałej części rewizję powoda oddalił.Uzasadnienie faktyczneSąd Wojewódzki zasądził od pozwanego Jana P. na rzecz Skarbu Państwa (Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Ł.) kwotę 29.079 zł 24 gr z 8% od dnia 15 kwietnia 1957 roku wraz z kosztami procesu, umorzył postępowanie co do kwoty 1.894,07 zł, w pozostałej zaś części powództwo oddalił. Wyrok powyższy w części uwzględniającej powództwo został oparty na ustaleniach prawomocnego wyroku Sądu Wojewódzkiego w Łodzi z dnia 28 lipca 1955 roku. Wyrokiem powyższym pozwany został uznany za winnego przestępstwa określonego w art. 1 § 3 lit. a dekretu z dnia 4 marca 1953 roku (Dz. U. Nr 17, poz. 68), popełnionego przez niego w ten sposób, że w czasie od 1950 r. do grudnia 1954 roku jako sołtys przywłaszczył sobie 32.759,09 zł, zainkasowanych od rolników tytułem podatku gruntowego oraz składek ubezpieczeniowych. Działanie przestępne pozwanego polegało na tym, że wystawiał właściwe pokwitowania na wpłacone kwoty, a na dowodach wpłat zmniejszał sumy i tylko te mniejsze sumy odprowadzał do kasy Prezydium GRN lub też wydawał pokwitowania na kawałkach papieru, a pieniądze zatrzymywał dla siebie. Wysokość szkody Sąd ustalił na podstawie opinii biegłego w kwocie 30.585,26 zł. Rozważając sprawę z punktu widzenia art. 158 § 2 k.z., Sąd Wojewódzki uznał, że stwierdzone przez świadków fakty nieudolności pozwanego, braku umiejętności i przygotowania do wykonywania funkcji sołtysa w świetle wyroku karnego nie mogą stanowić podstawy do zmniejszenia odszkodowania na podstawie tego przepisu. Jako podstawę oddalenia powództwa co do kwoty 1.785,78 zł Sąd Wojewódzki przytoczył brak czynnej legitymacji procesowej po stronie powoda. Kwota ta, sprzeniewierzona przez pozwanego, stanowi szkodę PZU, a nie powoda.Od powyższego wyroku wniosły rewizję obie strony. Strona powodowa wnosi o zmianę zaskarżonego wyroku w części dotyczącej odsetek i zasądzenia ich od dnia 18 stycznia 1955 roku oraz o zmianę wyroku w części oddalającej powództwo i zasądzenie kwoty 1.785,78 zł zgodnie z żądaniem pozwu.Pozwany wnosi o zmianę zaskarżonego wyroku i oddalenie powództwa lub o uchylenie wyroku w części zaskarżonej i przekazanie sprawy Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy, rozpoznając sprawę na skutek obu rewizji, zważył, co następuje:1.W rewizji strona powodowa żąda zmiany zaskarżonego wyroku, jeśli chodzi o oddalenie powództwa o kwotę 1.785,78 zł z odsetkami. Kwota powyższa stanowi szkodę wyrządzoną przez pozwanego na skutek przywłaszczenia sobie przez niego zainkasowanych należności z tytułu składek na rzecz PZU za obowiązkowe ubezpieczenia majątkowe.Stanowisko zajęte przez Sąd Wojewódzki w zaskarżonym wyroku, że do żądania odszkodowania z tego tytułu uprawniony jest PZU a nie powód, jest nietrafne. Zgodnie z instrukcją Ministra Finansów z dnia 30 kwietnia 1958 roku w sprawie trybu inkasa podatków i innych należności finansowych przez sołtysów (M. P. Nr 34, poz. 194), sołtysi inkasują należności od mieszkańców wsi między innymi z tytułu składek na rzecz PZU za obowiązkowe ubezpieczenia majątkowe. Czynności inkasa, jak to wynika z przepisów powołanej instrukcji, dokonują sołtysi nie jako pracownicy czy agenci ubezpieczeniowi PZU, lecz jako funkcjonariusze podlegający radom narodowym. Stosownie do § 7 ust. 1 cytowanej instrukcji sołtys ma obowiązek wpłacić gotówkę z zainkasowanych należności do kasy gromadzkiej rady narodowej, która z kolei (§ 10 ust. 1) powinna je odprowadzić do właściwego oddziału Narodowego Banku Polskiego na wskazany przez wierzyciela rachunek. W razie niewykonania czy też nienależytego wykonania przez sołtysa obowiązku wpłacenia do kasy gromadzkiej rady narodowej zainkasowanych należności z tytułu (wspomnianych) składek na rzecz PZU za obowiązkowe ubezpieczenia majątkowe, sołtys narusza swoje obowiązki wobec organu, którego jest funkcjonariuszem. Z tą chwilą bowiem organ ten staje się dłużnikiem PZU i z tym momentem PZU przysługuje roszczenie do Skarbu Państwa (właściwego prezydium rady narodowej). Z tą też chwilą powodowi przysługiwało roszczenie odszkodowawcze przeciwko pozwanemu, wynikające z faktu przywłaszczenia sobie przez pozwanego zainkasowanych z tytułu ubezpieczenia należności. Skoro szkoda powoda polega na obowiązku zapłacenia tej kwoty, jest on uprawniony do jej żądania od pozwanego. W sprawie przy tym nie zostało ani ustalone, ani też pozwany nie twierdził, że szkodę tę wyrównał. Ze względu więc na to, że sam fakt wyrządzenia szkody w tej wysokości został ustalony przez Sąd Wojewódzki w zaskarżonym wyroku, należało go w odpowiedniej części zmienić i uwzględnić powództwo w tej części wraz z 8% odsetkami od dnia 15 kwietnia 1957 r.2.Oddaleniu natomiast ulega rewizja w pozostałej części, tj. dotyczącej żądania zasądzenia odsetek nie od dnia wytoczenia powództwa, jak to przyjął Sąd Wojewódzki, lecz od dnia 18 stycznia 1955 r., jak tego żąda powód w pozwie.Skarżący powołuje się w rewizji na to, że Sąd Wojewódzki naruszył przepis art. 248 k.z., ponieważ odsetki powinny być zasądzone od dnia wskazanego w pozwie jako dnia, w którym nadużycia pozwanego zostały ujawnione przez organy kontroli Wydziału Finansowego.Trafności tego poglądu nie można podzielić. Zgodnie z przepisem art. 192 § 2 k.z., jeżeli termin świadczenia nie jest określony w umowie i nie wynika z natury zobowiązania, dłużnik powinien spełnić świadczenie niezwłocznie po powstaniu zobowiązania. Momentem tym jest albo data powstania szkody, albo data jej ujawnienia, gdy niemożliwe jest ustalenie ścisłej daty powstania szkody. Data ta jednak nie jest jeszcze wystarczająca do ustalenia, czy dłużnik jest obowiązany płacić odsetki, o których mowa w art. 248 § 1 k.z. Należy bowiem stwierdzić ponadto, czy jest on w zwłoce. O tym decyduje art. 243 § 1 k.z., który stanowi, że dłużnik dopuszcza się zwłoki, jeżeli nie spełnia świadczenia w terminie oznaczonym w umowie lub w ustawie, a gdy termin nie jest oznaczony, jeżeli nie spełnia świadczenia po wezwaniu przez wierzyciela.Jak więc wynika z powyższej wykładni powołanych przepisów, żądanie skarżącego zasądzenia odsetek nie od dnia wytoczenia powództwa, lecz od dnia ujawnienia szkody, byłoby uzasadnione wtedy, gdyby powód w tej dacie wezwał pozwanego do zapłaty odszkodowania. Sąd Wojewódzki nie miał podstaw do ustalenia, że powód wezwał pozwanego w dacie, od której żądał odsetek, do zapłacenia odszkodowania. Sam przy tym skarżący nawet w rewizji nie twierdzi, że uczynił zadość temu wymaganiu, ograniczając się do twierdzenia, że w dniu 18 stycznia 1955 r. szkoda została ujawniona przez organy kontroli Wydziału Finansowego. Wymaga przy tym podkreślenia, że - stosownie do § 8 ust. 2 powołanej wyżej instrukcji Ministra Finansów - w razie stwierdzenia przy kontroli niedoboru kasowego, wzywa się sołtysa do niezwłocznego pokrycia niedoboru. Postanowienie to ma na względzie właśnie zapewnienie sobie przez poszkodowanego podstaw do domagania się odsetek od dnia wykrycia szkody.3.Wywody pozwanego zawarte w rewizji, zmierzające do wykazania podstaw do zmiany wyroku w części zasądzającej i oddalenia powództwa w całości, nie mogą odnieść skutku ze względu na to, że pozwany został skazany prawomocnym wyrokiem, którego ustaleniami Sądy rozpoznające niniejszą sprawę są związane na podstawie art. 7 k.p.c. Na podstawie tego przepisu Sąd Wojewódzki związany był nie tylko ustaleniem samego czynu i jego sprawcy, ale także - ze względu na istotę przestępstwa (art. 1 § 3 lit. a dekretu z dnia 4 marca 1953 r. - Dz. U. Nr 17, poz. 68) –ustalonym przez sąd karny związkiem przyczynowym między czynem pozwanego a stwierdzoną szkodą. Skarżący przy tym, powołując się w tym stanie rzeczy - dla osiągnięcia skutku określonego we wniosku rewizyjnym - na naruszenie przez Sąd Wojewódzki art. 158 § 2 k.z., najoczywiściej przeocza fakt, że w razie przyjęcia przez Sąd w sprawie cywilnej odpowiedzialności pozwanego na podstawie ustaleń prawomocnego wyroku skazującego, powołany przepis nie może prowadzić do takiej konsekwencji, żeby pozwany mógł być zwolniony od odpowiedzialności na tej podstawie, iż nie ponosi winy. Istota art. 158 § 2 k.z. polega tylko na tym, że może on - w zależności od konkretnych okoliczności sprawy - stanowić podstawę jedynie do zmniejszenia zakresu odszkodowania, a nie do całkowitej ekskulpacji.Jednakże rozważając zarzuty rewizji z tego punktu widzenia, czy Sąd Wojewódzki naruszył przepis art. 158 § 2 k.z. przez to, że mimo istnienia podstaw do zmniejszenia odszkodowania nie zastosował tego przepisu, należy także stwierdzić, że rewizja pozwanego jest nieuzasadniona. W sprawie bowiem niniejszej nie można mówić o przyczynieniu się poszkodowanego do powstania szkody. W podobnych wypadkach Sąd Najwyższy w swoim orzecznictwie, które w tym zakresie jest ustalone przyjmuje, że gdy szkoda została wyrządzona przestępstwem, z którego sprawca odniósł korzyść majątkową (kradzież, przywłaszczenie), zastosowanie art. 158 § 2 k.z. w stosunku do sprawcy i poszkodowanego nie wchodzi w grę. O przyczynieniu się poszkodowanego do wyrządzenia mu szkody można mówić tylko o tyle, o ile między działaniem czy zaniechaniem poszkodowanego a powstaniem szkody istnieje normalny związek przyczynowy. Nie można przyjąć, aby taki normalny związek przyczynowy istniał między brakiem kontroli nad pracownikiem a popełnionym przez niego przestępstwem przywłaszczenia. Stworzenie nawet na skutek braku kontroli warunków sprzyjających w pewnym sensie działalności przestępczej samo przez się popełnienia przestępstwa nie powoduje. Za normalny skutek braku kontroli może być uznane tylko nienależyte wykonanie przez pracownika swoich obowiązków, a nie popełnienie przestępstwa przywłaszczenia. Powołanie się więc przez przywłaszczającego na to, że gdyby był poddawany szczególnej kontroli, to nie dokonałby przywłaszczeń, jest sprzeczne z zasadą nemo audiatur turpitudinem suam allegans.Do tego samego wniosku musi prowadzić ocena powoływania się przez pozwanego na to, że nie miał on należytych kwalifikacji. O ile bowiem osoba nie mająca odpowiednich kwalifikacji wyjątkowo mogłaby powoływać się na to jako na okoliczność uzasadniającą zastosowanie art. 158 § 2 k.z., gdyby chodziło o uchybienia związane tylko z brakiem odpowiednich kwalifikacji, o tyle sprawca przywłaszczenia nie może w ogóle powoływać się, gdy chodzi o szkodę wyrządzoną przywłaszczeniem, na brak kwalifikacji. W tej ostatniej sytuacji szkoda nie może być uważana za normalny skutek braku kwalifikacji, lecz jest ona wyłącznym wynikiem przestępstwa przywłaszczenia. Normalnym brakiem kwalifikacji nigdy nie może być z natury rzeczy popełnienie przestępstwa przywłaszczenia czy innego przestępstwa, z którym wiąże się korzyść majątkowa sprawcy.Z powyższych względów na podstawie art. 386 i 383 k.p.c. należało orzec jak w sentencji wyroku. Orzeczenie o kosztach procesu jest konsekwencją powyższego rozstrzygnięcia.