2 CR 450/62

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia S. Gross (sprawozdawca). Sędziowie: S. Kałamajski, B. Łubkowski.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Stefana M. jako spadkobiercy Elżbiety L. przeciwko Tadeuszowi B. o uznanie aktu notarialnego za pozbawiony skutków prawnych, na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości od wyroku Sądu Wojewódzkiego dla Województwa Łódzkiego-Ośrodek w Piotrkowie,uchylił zaskarżony wyrok w części zmieniającej wyrok Sądu Powiatowego w Radomsku z dnia 24 lutego 1961 r. oznaczonej numeracją 1 i 2, jak również wymieniony ostatnio wyrok Sądu Powiatowego w części zmienionej zaskarżonym wyrokiem Sądu Wojewódzkiego i sprawę w tym zakresie przekazał Sądowi Powiatowemu w Radomsku do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneElżbieta L. aktem notarialnym z dnia 16 czerwca 1948 r. darowała pozwanemu Tadeuszowi B., swemu pasierbowi, 6 morgów 99,5 prętów gruntu wraz z zabudowaniami, obciążając obdarowanego obowiązkiem zapłaty jej synowi, Stefanowi M., z tytułu zachowku równowartości 60 q żyta, a nadto zobowiązując obdarowanego do zapewnienia jej dożywotnio jednej izby z opałem i światłem, pomieszczenia w stodole na zbiory z 2 morgów gruntu, które Elżbieta L. zastrzegła sobie dożywotnio, a które pozwany miał dla niej uprawiać, oraz pomieszczenia w oborze i pastwiska z dozorem dla jednej krowy.17 maja 1955 r. Elżbieta L. opuściła dom Tadeusza B. i zamieszkała u syna swego, Stefana M. Pismem z dnia 18 stycznia 1957 r. skierowanym do B. odwołała darowiznę.W pozwie wniesionym 12 lutego 1957 r. powódka Elżbieta L., powołując się na rażącą niewdzięczność ze strony pozwanego Tadeusza B., domagała się uznania, że akt darowizny pozbawiony został skutków prawnych, oraz zobowiązania pozwanego do zwrotu nieruchomości. W toku postępowania 22.IV.1958 r. powódka zmarła, a w jej miejsce wstąpił do sprawy syn jej i jedyny spadkobierca, Stefan M.Jeszcze przed wytoczeniem tej sprawy powódka wystąpiła przeciwko pozwanemu B. o zamianę jego świadczeń zastrzeżonych aktem notarialnym z 16 czerwca 1948 r. na rentę dożywotnią. Na skutek tego powództwa Sąd Powiatowy w Radomsku wyrokiem z dnia 14 stycznia 1959 r., wydanym już po śmierci powódki, uwzględniając żądanie zamiany świadczeń na rentę, zasądził na rzecz Stefana M. jako spadkobiercy powódki sumę 2.118,50 zł jako resztę należności z tego tytułu. Rozstrzygnięcie to oparł Sąd Powiatowy na przepisie art. 605 k.z. dotyczącym umowy o dożywocie. Rewizje obu stron od powyższego wyroku oddalił Sąd Wojewódzki w Łodzi-Ośrodek w Piotrkowie wyrokiem z dnia 25 stycznia 1960 r.W obecnej sprawie Sąd Powiatowy w Radomsku wyrokiem z 24 lutego 1961 r. uwzględnił powództwo o odwołanie darowizny, ustalając na podstawie przeprowadzonych dowodów, a w szczególności na podstawie zeznań złożonych w poprzednio wymienionej sprawie, że pozwany dopuścił się rażącej niewdzięczności.Sąd Wojewódzki w Łodzi-Ośrodek w Piotrkowie wyrokiem z dnia 23 listopada 1961 r. powyższy wyrok Sądu Powiatowego uchylił tylko w części dotyczącej budynków i placu pod nim, poza tym zaś zmienił jedynie brzmienie wyroku Sądu pierwszej instancji, dostosowując je do przyjętego przez siebie zakwalifikowania umowy z 16 czerwca 1948 r. jako umowy o dożywocie.Sąd Wojewódzki stanął przy tym na stanowisku, że taka zmiana kwalifikacji prawnej umowy nie ma dla rozstrzygnięcia istotnego znaczenia, gdyż wymagania art. 366 kod. zob. nie różnią się w swej istocie od wymagań art. 605 § 2 k.z., ustalenia zaś Sądu Powiatowego uzasadniające wyjątkowość wypadku są prawidłowe. Zdaniem Sądu Wojewódzkiego, wiek powódki, jej stan zdrowia, ustosunkowanie się pozwanego i jego żony do powódki opisane przez świadków Z., M. i Lucjana W. w sprawie o rentę, a potwierdzone w obecnej sprawie przez Mariannę W., Stanisława S. i powódkę, jak również elementarne względy na właściwe stosunki między pozwanymi a powódką (zwłaszcza że czysta korzyść pozwanego z umowy była znaczna) - nakazują przyjąć, że zachodzi wyjątkowy wypadek usprawiedliwiający rozwiązanie umowy o dożywocie.Powyższy wyrok Sądu Wojewódzkiego w części zmieniającej wyrok Sądu Powiatowego w Radomsku a dotyczącej rozwiązania umowy i zobowiązania pozwanego do wydania gruntu zaskarżył Minister Sprawiedliwości rewizją nadzwyczajną, opartą na zarzucie naruszenia art. 366 i 605 § 2 k.z. oraz art. 386 i 242 § 1 k.p.c., w której wnosi o uchylenie wyroku Sądu Wojewódzkiego w zaskarżonej części, jak również wyroku Sądu Powiatowego w częściach oznaczonych pkt 1 i 2 dotyczących przedmiotu zaskarżenia i o przekazanie sprawy w tym zakresie Sądowi Powiatowemu w Radomsku do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie prawneRozpoznając rewizję nadzwyczajną Sąd Najwyższy zważył, co następuje:Skarżący słusznie zarzuca błędność zasadniczego założenia, na którym Sąd Wojewódzki oparł swe rozstrzygnięcie, a mianowicie błędność poglądu, jakoby przesłanki odwołania darowizny z powodu rażącej niewdzięczności obdarowanego (art. 366 k.z.) miały nie różnić się w swej istocie od wymagań rozwiązania umowy o dożywocie na podstawie art. 605 § 2 k.z. Jak to bowiem trafnie podnosi rewizja nadzwyczajna - w odróżnieniu od ujemnej oceny moralnej, z jaką z natury rzeczy wiąże się rażąca niewdzięczność obdarowanego, rozwiązanie umowy o dożywocie uzależnione jest od kryteriów zupełnie innego rodzaju i stosownie do art. 605 § 2 k.z. może nastąpić tylko w wypadkach wyjątkowych, ekonomicznie uzasadnionych, a przede wszystkim wtedy, gdy przewidziana w art. 605 § 1 k.z. zamiana określonych umową świadczeń na rentę dożywotnią nie prowadzi do właściwego rezultatu.Przyjęcie w zaskarżonym wyroku scharakteryzowanego wyżej błędnego założenia prawnego pociągnęło za sobą dalszą istotną lukę w rozumowaniu Sądu Wojewódzkiego, polegającą na niedostatecznym uwzględnieniu faktu, że na skutek wytoczonego poprzednio przez Elżbietę L. powództwa Sąd Powiatowy w Radomsku uwzględnił jej żądanie zamiany świadczeń z umowy z dnia 16.VI.1948 r. na rentę dożywotnią oraz że wyrok w tej sprawie zapadł 14.I.1959 r., a więc już po śmierci powódki, która zmarła w dniu 22.IV.1958 r. Jest zaś oczywiste, że okoliczności, jakie ma na względzie przepis art. 605 § 2 k.z., dopuszczający możliwość rozwiązania umowy o dożywocie w wypadkach wyjątkowych, muszą dotyczyć sytuacji powstałej na tle osobistych stosunków pomiędzy zobowiązanym a dożywotnikiem, wobec czego z chwilą śmierci dożywotnika przesłanki rozwiązania dożywocia na podstawie art. 605 § 2 k.z. przestają być aktualne.W danym wypadku aktualność tych przesłanek przekreślał ponadto fakt, którego Sąd Wojewódzki w ogóle nie miał na uwadze, że - jak to poprzednio podkreślono - w dniu 14 stycznia 1959 r., tj. już po śmierci Elżbiety L., orzeczona została prawomocnie zamiana na podstawie art. 605 § 1 k.z. przypadających jej świadczeń na rentę dożywotnią oraz że w tymże wyroku dokonane zostało rozliczenie pomiędzy pozwanym Tadeuszem B. a Stefanem M., jako spadkobiercą Elżbiety L., z tytułu należności do daty jej śmierci jako do chwili ustania dożywocia. Skoro bowiem w ten sposób prawa i obowiązki stron wynikające z umowy z dnia 16 czerwca 1948 r. zostały już w pełni, za cały okres jej trwania, zrealizowane w sposób określony w art. 605 § 1 k.z., to brak było w ogóle przedmiotu, który mógłby uzasadniać potrzebę rozważań na temat dopuszczalności zastosowania art. 605 § 2 k.z.Powyższe uchybienia Sądu Wojewódzkiego, jak również słuszne zarzuty rewizji nadzwyczajnej co do niedostateczności ustaleń faktycznych, na podstawie których Sąd Powiatowy przypisał pozwanemu rażącą niewdzięczność i które zaaprobował Sąd Wojewódzki w zaskarżonym wyroku, uzasadniają konieczność uchylenia wyroków Sądów obu instancji w zaskarżonej części i przekazania sprawy Sądowi Powiatowemu do ponownego rozpoznania.Nadmienić przy tym należy, że również przy założeniu odwołania darowizny, jakie wziął za podstawę swego rozstrzygnięcia Sąd Powiatowy, rozważania tego Sądu wykazują istotną lukę polegającą na pominięciu zarzutu pozwanego, że stosownie do art. 367 § 3 k.z. ewentualne prawo Elżbiety L. do odwołania darowizny wygasło, skoro, jak sama twierdziła, opuściła dom pozwanego z powodu jego niewdzięczności w maju 1955 r., a odwołała darowiznę pismem z 18 stycznia 1957 r.W tym stanie rzeczy Sąd Najwyższy, uznając rewizję nadzwyczajną za usprawiedliwioną, na mocy art. 398 w związku z art. 384 k.p.c. orzekł jak w sentencji.