2 CR 960/59

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia B. Łubkowski. Sędziowie: W. Formański (sprawozdawca), F. Szczepański.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa małoletnich Marii, Józefa, Jana, Heleny, Antoniego i Stefanii S. przeciwko Przedsiębiorstwu Transportowemu w W. o odszkodowanie, na skutek rewizji obu stron od wyroku Sądu Wojewódzkiego we Wrocławiu z dnia 30 kwietnia 1959 r., zmienił zaskarżony wyrok w części zasądzającej zadośćuczynienie za krzywdę moralną w kwocie 10.000 zł i powództwo w tym zakresie oddalił; rewizję pozwanego w pozostałej części i rewizję powodów w całości oddalił; koszty postępowania rewizyjnego między stronami wzajemnie zniósł.Uzasadnienie faktyczneOjciec małoletnich powodów uległ w dniu 25 stycznia 1954 r. nieszczęśliwemu wypadkowi w czasie przejazdu do pracy samochodem pozwanego Przedsiębiorstwa i w wyniku doznanych obrażeń następnego dnia zmarł.Sąd Wojewódzki wyrokiem z dnia 7 lutego 1956 r. zasądził na rzecz każdego z powodów rentę po 50 zł miesięcznie do czasu uzyskania przez nich możności samodzielnego utrzymania się, oddalając powództwo o rentę w pozostałej części. Ustaliwszy, że ojciec powodów, poza pobieranym wynagrodzeniem w wysokości 1.000 zł miesięcznie, przyczyniał się do zaspokojenia potrzeb rodziny także swą pracą na użytkowanym gospodarstwie rolnym o obszarze 3 ha, powiększając w ten sposób ogólny dochód o kwotę 250 zł miesięcznie, i że matka powodów nie jest w stanie sama gospodarstwa tego uprawić, powodowie zaś pobierają rentę z tytułu ubezpieczenia społecznego w łącznej wysokości 360 zł miesięcznie - Sąd Wojewódzki uznał, że szkoda, jaką powodowie ponieśli wskutek śmierci ojca, a do wyrównania której obowiązane jest z mocy art. 153 i art. 162 k.z. pozwane Przedsiębiorstwo, wynosi 300 zł miesięcznie.Sąd Najwyższy wyrokiem z dnia 21 października 1957 r., na skutek rewizji powodów, uchylił wyżej wymieniony wyrok Sądu Wojewódzkiego w części oddalającej powództwo o rentę i przekazał sprawę w tym zakresie do ponownego rozpoznania w celu poczynienia przez Sąd I instancji prawidłowych ustaleń co do tego, czy i o ile przychodowość gospodarstwa uległa zmniejszeniu w porównaniu ze stanem, jaki istniał za życia ojca powodów.Pełnomocnik powodów zgłosił w toku ponownego postępowania przed Sądem Wojewódzkim żądanie zasądzenia po 5.000 zł na rzecz każdego z powodów tytułem zadośćuczynienia za doznaną przez nich wskutek śmierci ojca krzywdę moralną. Strona pozwana zarzuciła przedawnienie zgłoszonego roszczenia.Sąd Wojewódzki zaskarżonym wyrokiem zasądził na rzecz powodów dodatkowo po 120 zł dla każdego miesięcznie tytułem renty oraz kwotę 10.000 zł jako zadośćuczynienie za krzywdę moralną, oddalając powództwo w pozostałej części. Sąd ustalił, że ojciec powodów poza stałym wynagrodzeniem miesięcznym wynoszącym przeszło 1.000 zł osiągnął nadto dochód: z gospodarstwa rolnego - w wysokości 9.188 zł rocznie oraz z tytułu pracy przy wywózce drewna z lasu i z innych prac - przeciętnie kilkaset złotych miesięcznie. W tych warunkach, biorąc pod uwagę ogólny wzrost zarobków i możliwości zarobkowe młodego i wyjątkowo pracowitego człowieka, jakim był ojciec powodów, a z drugiej strony pobieraną przez powodów rentę z ubezpieczenia społecznego o łącznej wysokości 360 zł miesięcznie - Sąd uznał, że roszczenie o rentę po 170 zł miesięcznie nie jest wygórowane.Wyrok powyższy zaskarżyły obie strony, przy czym powodowie żądali zasądzenia dalszej kwoty 20.000 zł jako należnego im zadośćuczynienia z art. 166 k.z., a pozwane Przedsiębiorstwo domagało się zmiany wyroku przez oddalenie powództwa w części przekraczającej 100 zł dla każdego z powodów z tytułu renty oraz w tej części, która dotyczy zasadzonego zadośćuczynienia, a to wobec przedawnienia zgłoszonego w tym względzie roszczenia.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Strona pozwana trafnie podniosła, że Sąd Wojewódzki przy ustaleniu szkody nie powinien był zaliczyć do przesłanek, warunkujących jej wysokość, utraty całego rocznego przychodu z użytkowanego przez ojca powodów gospodarstwa w wysokości 9.188 zł. Już Sąd Najwyższy w poprzednim swym wyroku wskazał na nieprzydatność przyjęcia - jako kryterium przy ustaleniu wysokości szkody - samej tylko przychodowości gospodarstwa, skoro powodowie wskutek śmierci ojca nie utracili całkowicie korzyści z tego gospodarstwa, gdyż użytkuje je nadal ich matka. Fakt, że matka powodów dobrowolnie w późniejszym czasie zaniechała dalszego prowadzenia gospodarstwa, rezygnując z możności zastąpienia wkładu pracy męża pracą najemnej siły roboczej, nie może uzasadniać przerzucenia na stronę pozwaną odpowiedzialności za utratę całego przychodu gospodarstwa, albowiem szkodą pozostającą w normalnym związku przyczynowym z wypadkiem, jakiemu uległ ojciec powodów, użytkownik gospodarstwa rolnego, jest wartość pracy, którą tenże użytkownik świadczył w gospodarstwie w celu jego racjonalnego prowadzenia. Wartość wkładu pracy użytkownika gospodarstwa rolnego mogłaby tyko w tym przypadku być równa wysokości ogólnej przychodowości gospodarstwa, gdyby wyłącznie on sam uprawiał gospodarstwo, nie korzystając z pomocy innych osób, i gdyby pozostali po nim członkowie rodziny, do których utrzymywania był obowiązany z mocy ustawy i które rzeczywiście utrzymywał, nie mieli możności z przyczyn od nich niezależnych dalszego prowadzenia gospodarstwa, nawet przy korzystaniu z najemnej siły roboczej (np. całkowity brak kwalifikacji rolniczych). Ale nawet w takim wypadku odszkodowanie należne poszkodowanemu nie musi odpowiadać wartości utraconych korzyści, gdyż z mocy art. 162 § 2 k.z. przybiera ono postać renty, której górną granicę stanowią potrzeby poszkodowanego, ich zaś zaspokojenie usprawiedliwiały dochody zmarłego. Z drugiej strony potrzeby poszkodowanego, choćby najbardziej usprawiedliwione, nie mogą uzasadnić przyznania renty przewyższającej wartość utraconych korzyści.Ojciec powodów był stale zatrudniony w Zakładach Górniczych w I., a nadto zajmował się wywózką drewna z lasu i innymi dorywczymi pracami. Jego wkład w gospodarstwo rolne musiał zatem ograniczać się do wykonania okresowych pilnych prac rolnych, przy czym gros codziennych obowiązków związanych z prowadzeniem gospodarstwa spoczywał na matce powodów. Pracą więc matki powodów był uzyskiwany w głównej mierze przychód, jaki dawało gospodarstwo. W tych warunkach Sąd Wojewódzki, opierając się na opinii biegłego, słusznie uznał, że po śmierci ojca powodów przychodowość gospodarstwa zmniejszyła się średnio o 25%. Strata ta odpowiada przypuszczalnej wartości wkładu pracy ojca powodów w gospodarstwo rolne, czym sięga sumy około 2.500 zł.Jednakże powyższe stwierdzenie, a w konsekwencji również uznanie, że utracone przez powodów korzyści w związku ze śmiercią ich ojca, pozostające w związku z osobistym jego wkładem pracy w gospodarstwo rolne, nie przekraczają kwoty od 200 do 250 zł miesięcznie - nie wpływa na obniżenie przyznanej powodom renty.Ojciec powodów - co jest niesporne - zarabiał stale nieco więcej niż 1.000 zł miesięcznie oraz pobierał zasiłek rodzinny w wysokości 660 zł. Nieuwzględnienie zasiłku rodzinnego w ogólnym dochodzie zmarłego - jak tego chce skarżące Przedsiębiorstwo - nie byłoby uzasadnione, albowiem nie można wymagać od matki powodów, wychowującej sześcioro dzieci, podjęcia się przez nią stałej pracy, stwarzającej podstawę do pobierania zasiłku rodzinnego. Jeżeli nawet matka powodów bezpośrednio po śmierci męża podjęła się takiej pracy, to mogła być do tego zmuszona wyjątkowo ciężką sytuacją, w jakiej się znalazła wskutek utraty męża. Fakt, że zwolniła się ze stałego zatrudnienia i że od tego czasu podejmuje się jedynie prac dorywczych, wskazuje raczej na to, że tylko prace o charakterze dorywczym jest ona w stanie pogodzić z obowiązkami matki wychowującej sześcioro dzieci.Do powyższej więc sumy 1.660 zł należy doliczyć wspomniany już dochód w wysokości od 200 do 250 zł z tytułu pracy w gospodarstwie rolnym oraz ustalony przez Sąd Wojewódzki dochód z wywózki drewna z lasu i innych dorywczych prac. Uwzględniając nadto możliwości zarobkowe ojca powodów, człowieka młodego i wyjątkowo pracowitego, które wyrażają się co najmniej kwotą 200-300 zł w ciągu pierwszych czterech lat, czyli do roku 1958 - dochód jego kształtowałby się na poziomie około 2.500 zł miesięcznie. Z tej sumy na utrzymanie sześciorga dzieci ojciec powodów musiałby przeznaczyć nie mniej niż 1.500 zł. Nie pokryta szkoda powodów - po odliczeniu pobieranych 360 zł z ubezpieczenia społecznego - wynosi jeszcze około 1.100 zł. Sąd Wojewódzki zatem, zasądzając powodom z tytułu renty łącznie 1.020 zł, nie naruszył przepisu art. 162 § 2 k.z. Wprawdzie powodowie pobierają od 1.VII.1958 r. rentę z funduszów społecznych w wysokości 640 zł miesięcznie, jednakże ogólny wzrost zarobków w naszym kraju w ciągu lat 1954 do 1958 r. spowodowałby również i u powoda automatyczne zwiększenie dochodów po roku 1958 o 200-300 zł miesięcznie.Rewizja więc strony pozwanej w części dotyczącej renty jest nieuzasadniona.Trafnie natomiast powołała się skarżąca na przedawnienie roszczenia z tytułu zadośćuczynienia za krzywdę moralną, zgłoszonego dopiero na rozprawie w dniu 19 lutego 1959 r., a więc po upływie trzech lat od jego wymagalności (art. 283 § 1 k.z.). Powodowie nie tylko nie zgłosili w pozwie żądania zasądzenia jakiejkolwiek sumy na podstawie przepisu art. 166 k.z., lecz także nie przytoczyli żadnych twierdzeń faktycznych obejmujących istotne elementy, które by usprawiedliwiały takie roszczenie. Ze względu na charakter roszczenia, które mogłoby być zasądzone z mocy art. 329 § 2 pkt 2 k.p.c., Sąd Najwyższy przedstawił składowi 7 sędziów do rozstrzygnięcia następujące pytanie prawne:"Czy wniesione powództwo o naprawienie szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym przerywa bieg przedawnienia względem nie zgłoszonych w pozwie, a wynikających z tej samej podstawy faktycznej roszczeń, które mogłyby być zasądzone z mocy art. 329 § 2 pkt 2 k.p.c.?"Sąd Najwyższy w składzie 7 sędziów uchwalił w dniu 24.V.1960 r. i postanowił wpisać do księgi zasad prawnych następującą zasadę prawną:"Wniesienie powództwa o naprawienie szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym przerywa bieg przedawnienia roszczeń nieujawnionych w żądaniu pozwu, jeżeli twierdzenia faktyczne pozwu obejmują elementy, które usprawiedliwiają roszczenie; jeżeli twierdzenia pozwu nie obejmują istotnych elementów usprawiedliwiających roszczenie, przerwa przedawnienia może nastąpić dopiero z chwilą uzupełnienia twierdzeń przez powoda." (patrz OSN z. I z 1961 r., poz. 3).W uzasadnieniu wymienionej wyżej uchwały Sąd Najwyższy wskazał na to, że skoro - jak w niniejszej sprawie - pozew dzieci osoby zmarłej wskutek czynu niedozwolonego nie zawierał ani żądania o zasądzenie zadośćuczynienia za krzywdę moralną, ani też twierdzenia, że doznały one krzywdy moralnej, to wniesienie pozwu nie przerwało biegu przedawnienia roszczenia o zadośćuczynienie. Roszczenie to mogło się stać przedmiotem procesu dopiero na skutek rozszerzenia powództwa. Przed rozszerzeniem nie mogło być objęte litispendencją, wniesienie więc takiego pozwu nie było czynnością przedsięwziętą w celu dochodzenia roszczenia o zadośćuczynienie (art. 111 pkt 2 p.o.p.c.) i nie przerwało biegu przedawnienia.Ponieważ jednak przedmiotem procesu, a więc i dochodzenia w sprawach wymienionych w art. 329 § 2 k.p.c., jest zawsze całość roszczenia określonego przez fakty przytoczone przez powoda, przeto rozszerzenie powództwa w sprawach wymienionych w § 2 art. 339 k.p.c. może nastąpić także bez rozszerzenia żądania pozwu, może bowiem nastąpić również przez przytoczenie w toku procesu nowych faktów, z których wynika nowe roszczenie nie objęte do tej chwili litispendencją. Przerwanie biegu przedawnienia, jeżeli do tej chwili termin przedawnienia jeszcze nie upłynął, następuje w takim wypadku w chwili przytoczenia przez powoda nowych faktów. Faktami istotnymi usprawiedliwiającymi roszczenie osoby najbliższej o zadośćuczynienie za krzywdę moralną są - oprócz faktów dotyczących czynu niedozwolonego i śmierci najbliższego członka rodziny: fakt doznania przez stronę powodową krzywdy moralnej oraz fakt pogorszenia się jej sytuacji życiowej wskutek śmierci najbliższego członka rodziny.Ponieważ przytoczenie przez powodów faktów doznania przez nich krzywdy moralnej nastąpiło dopiero w dniu 19.II.1959 r. (również wtedy dopiero nastąpiło zgłoszenie roszczenia), a więc po upływie terminu przedawnienia z art. 283 § 1 k.z., przeto podniesiony przez stronę pozwaną zarzut przedawnienia był całkowicie - jak to wynika z powyższych wyjaśnień - uzasadniony. Zarzut ten strona pozwana podniosła w postępowaniu przed Sądem I instancji, który jednak nie zajął wobec niego w wyroku stanowiska.Ze względu na skuteczność podniesionego zarzutu przedawnienia zaskarżony wyrok w części zasądzającej 10.000 zł z tytułu zadośćuczynienia za krzywdę moralną należało zmienić i powództwo w tym zakresie oddalić (art. 386 k.p.c.).Rozważania powyższe przesądzają również w sensie negatywnym zgłoszone przez powodów w rewizji żądanie dalszej kwoty 20.000 zł z tytułu zadośćuczynienia. Z tego względu rewizję powodów należało w całości oddalić (art. 386 k.p.c.).Powodowie wbrew odmiennym twierdzeniom przytoczonym w rewizji nie żądali kosztów sporu ze 100% podwyżką. Zgłoszone tego rodzaju żądanie, gdy sprawa była po raz pierwszy rozpoznawana w postępowaniu przed Sądem I instancji, stało się bezprzedmiotowe, skoro Sąd Wojewódzki w wyroku z dnia 7 lutego 1956 r., z naruszeniem art. 109 k.p.c., w ogóle nie orzekł o zwrocie kosztów procesu (jak to wyjaśnił Sąd Najwyższy w poprzednim swym wyroku z dnia 21 października 1957 r.), a powodowie w terminie dwóch tygodni od ogłoszenia wyroku nie zgłosili wniosku o jego uzupełnienie.Częściowe uwzględnienie rewizji strony pozwanej uzasadniało zniesienie wzajemnie między stronami kosztów postępowania rewizyjnego (art. 101 w związku z art. 394 § 3 k.p.c.).