3 CO 17/59

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia B. Dobrzański (sprawozdawca). Sędziowie: S. Białek, S. Rajman.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Janiny W. przeciwko Zofii K. i i. o przeprowadzenie pojednania, po rozpoznaniu pytania prawnego objętego postanowieniem Sądu Wojewódzkiego w Rzeszowie z dnia 14 kwietnia 1959 r. następującej treści:"Czy odmowa spisania (wciągnięcia do protokołu) przez Sąd Powiatowy ugody zawartej przez strony w postępowaniu pojednawczym (art. 453 k.p.c.) jest orzeczeniem (postanowieniem) kończącym postępowanie (art. 369 k.p.c.), a więc zaskarżalnym rewizją, czy też stanowi odmowę dokonania przez sąd czynności urzędowej, nie podlegającą zaskarżeniu w normalnym toku instancji?", uchwalił następująca odpowiedź:"Odmowa wciągnięcia do protokołu ugody zawartej przed sądem nie jest postanowieniem kończącym postępowanie w rozumieniu art. 369 § 1 k.p.c."Uzasadnienie faktyczneSąd Wojewódzki, przekazując zagadnienie do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu, uzasadnił swe postanowienie w sposób następujący:Sąd Powiatowy w postępowaniu pojednawczym odmówił wciągnięcia do protokołu ugody zawartej przez strony, mającej regulować między nimi jako spadkobiercami ich prawa spadkowe po matce.Pełnomocnik wnioskodawczyni potraktował tę odmowę jako postanowienie i zaskarżył je rewizją do Sądu Wojewódzkiego.Znowelizowany w r. 1950 k.p.c. reguluje postępowanie pojednawcze jako postępowanie odrębne, skoro umieszcza przepis art. 453 k.p.c. w tytule V pod nazwą "postępowanie odrębne". Przepis ten przewiduje też, że do skuteczności ugód zawieranych w sprawach o prawa niemajątkowe, roszczenia alimentacyjne, ze stosunku pracy i z tytułu naprawienia szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym potrzebna jest zgoda sądu (art. 453 § 5, 231 § 2 i 209 § 3 k.p.c.).W postępowaniu pojednawczym przewiduje się więc wydawanie orzeczeń sądowych.Zdarza się, że w sprawach nie wymienionych w art. 209 § 3 k.p.c. sąd powiatowy odmawia spisania ugody sądowej w przekonaniu, że jest ona np. sprzeczna z porządkiem prawnym, zasadami współżycia społecznego, zawarta w celu obejścia przepisów prawnych itp.Zachodzi pytanie, czy i ewentualnie w jakiej formie odmowa taka podlega kontroli instancji odwoławczej.Wydaje się, że według treści znowelizowanego k.p.c. odmowa taka może być traktowana dwojako: jako orzeczenie kończące postępowanie w danej instancji lub jako zwykła odmowa dokonania czynności sądowej, nie podlegająca zaskarżeniu w toku instancji. Ze względu na procesowy i społeczny walor ugód sądowych należałoby - przynajmniej de lege ferenda - poddać postanowienia sądu w tym przedmiocie kontroli instancji odwoławczej.Dlatego Sąd Wojewódzki postanowił jak wyżej z mocy art. 388 § 1 k.p.c.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Sąd Wojewódzki ogranicza pytanie prawne do sytuacji, jaka się wytwarza w razie odmowy wciągnięcia do protokołu ("spisania") ugody zawartej przez strony w postępowaniu pojednawczym z art. 453 k.p.c. W istocie nie ma jednak żadnego znaczenia, jeśli chodzi o ewentualną dopuszczalność środka odwoławczego, rozróżnienie, czy sąd odmówi wciągnięcia do protokołu "osnowy" ugody, do której "doszło" w toku postępowania pojednawczego (art. 453 § 3 k.p.c.), czy też zajdzie wypadek takiejże odmowy wciągnięcia do protokołu "osnowy ugody zawartej przed sądem" w "normalnym" procesie (art. 231 § 1 k.p.c.). Nie da się pomyśleć jakakolwiek racja prawna lub zasada procesowa, która pozwoliłaby te dwie sytuacje traktować odmiennie. Dlatego można udzielić ogólniejszej odpowiedzi, która dotyczyć będzie wszystkich wypadków odmowy ze strony sądu wciągnięcia do protokołu osnowy ugody "zawartej przed sądem".Należy jeszcze wyjaśnić, że w pytaniu Sądu Wojewódzkiego w związku ze stanem sprawy chodzi o sytuacje, w których "do zawarcia ugody sądowej" nie jest potrzebna zgoda sądu (art. 231 § 2, art. 209 § 3 k.p.c). Wskazane jest tylko podkreślenie, że w wypadkach z art. 231 § 2 k.p.c. zgoda sądu wymagana jest do zawarcia samej ugody, czyli że ugoda w ogóle nie dochodzi do skutku, dopóki zgoda ta nie zostanie wyrażona. Natomiast w rozważanych tu wypadkach z art. 231 § 1 i art. 453 § 3 k.p.c. ugoda, która jest zresztą zawsze czynnością prawną stron, a nie orzeczeniem sądu, może dojść do skutku w zasadzie także przed sądem w toku posiedzenia sądowego (zwłaszcza gdy przedmiot ugody nie wymaga szczególnej formy) bez względu na stanowisko sądu. To stanowisko ma znaczenie tylko o tyle, że jeżeli sąd odmówi wciągnięcia ugody do protokołu posiedzenia sądowego, to ugoda nie uzyska charakteru "ugody sądowej" i konsekwentnie nie będzie też tytułem egzekucji sądowej z art. 534 pkt 1 k.p.c. Niemniej jednak ugoda taka może wiązać strony tak jak każda inna ugoda zawarta "poza sądem", jeżeli oczywiście wola stron nie zmierzała do zawarcia tylko ugody sądowej w pełnym tego słowa znaczeniu, czyli nie obejmowała zawarcia ugody bez względu na to, czy sąd ją "spisze" w protokole posiedzenia.Ustawa (art. 231 § 1, art. 453 § 3 k.p.c.) przewiduje w zasadzie obowiązek sądu wciągnięcia do protokołu sądowego osnowy zawartej przed nim ugody. Kolidowałoby jednak oczywiście z rolą sądu i zasadami wymiaru sprawiedliwości (art. 2 i 3 u.s.p.) traktowanie tego obowiązku w sposób bezkrytyczny i bezwzględny, nie dopuszczający żadnych wyjątków. Biorąc rzecz przykładowo, sąd nie może wciągnąć do protokołu ugody, która - jego zdaniem - jest nieważna wskutek sprzeczności z ustawą lub zasadami współżycia społecznego (art. 41 § 1 p.o.p.c.), zmierza do obejścia przepisów prawa, jest w istocie "fikcyjna", dotyczy stosunku prawnego, którego strony w świetle przepisów prawa materialnego nie mogą dowolnie kształtować, itp.Odmowa nie jest orzeczeniem kończącym postępowanie w rozumieniu art. 369 § 1 k.p.c. Postępowanie bowiem nie kończy się wcale z chwilą odmowy, lecz musi być właśnie kontynuowane aż do zakończenia go wydaniem orzeczenia sądowego. Nie wchodzi więc w rachubę rewizja przeciwko takiej odmowie.Odmawiając wciągnięcia do protokołu osnowy ugody (podobnie jak nie wyrażając zgody na jej zawarcie w wypadkach z art. 231 § 2 k.p.c.) i nie umarzając w konsekwencji postępowania, sąd nie kończy postępowania w ogóle, lecz ustosunkowuje się tylko negatywnie do jednej z ewentualności tego zakończenia. Takich sytuacji zaś art. 369 § 1 k.p.c. - tak według swego brzmienia, jak i celu - oczywiście nie dotyczy.Należy zauważyć, że Sąd Najwyższy wyjaśniał już (C 653/52 z dnia 17 czerwca 1952 r.), że w wypadkach z art. 209 § 3 k.p.c. nie jest dopuszczalna rewizja od odmowy wyrażenia zgody na cofnięcie pozwu, co nie wyłącza zresztą możliwości kontroli ze strony sądu rewizyjnego, skoro - mimo uchylenia dawnego art. 410 k.p.c. - sąd ten nadal może objąć kontrolą postanowienia nie podlegające osobnemu zaskarżeniu i uwzględnić ewentualne uchybienia, które miały wpływ na wynik sprawy (art. 371 § 1 pkt 4 k.p.c.).Jeśli chodzi o rozważane tu wypadki, do których przepisy art. 231 § 2 i 209 § 3 k.p.c. nie mają zastosowania, to strony oczywiście nie są "bezsilne", gdy sąd bez należytej podstawy odmówi wciągnięcia osnowy ugody do protokołu posiedzenia sądowego. Przede wszystkim w razie wniesienia rewizji będą mogły z reguły uzyskać "spisanie" ugody identycznej treści przed sądem rewizyjnym. Mogą też w rewizji podnieść zarzut, że sąd - uważając błędnie za pozbawioną skutków prawnych ugodę zawartą już "przed sądem" lub osobno "poza sądem" - nie uwzględnił tej ugody w swym wyroku i dlatego wydał wyrok błędny.Jeżeli żadnej stronie nie zależy specjalnie na uzyskaniu tytułu egzekucyjnego i jeżeli strony liczą się z "dobrowolnym" wykonaniem świadczeń objętych ugodą, to w razie zawarcia ugody powód zazwyczaj cofnie pozew, a pozwany zezwoli na to (art. 209 § 1 k.p.c.), wobec czego postępowanie w sprawach nie wymienionych w art. 209 § 3 k.p.c. ulegnie umorzeniu (art. 361 § 1 k.p.c.) - bez względu na stanowisko, jakie co do znaczenia ugody zajmuje sąd.Powyższe sposoby ustosunkowania się stron do nie usprawiedliwionej odmowy wciągnięcia osnowy ugody do protokołu posiedzenia wchodzą w rachubę tylko w "normalnym" procesie, a nie w odrębnym postępowaniu pojednawczym z art. 453 k.p.c. Jeżeli w takim postępowaniu "doszło do ugody" (art. 453 § 3), a sąd odmówi niesłusznie wciągnięcia osnowy ugody do protokołu, to mimo to najczęściej cel postępowania, czyli "pojednanie stron" (§ 1), zostanie osiągnięty i ugoda zostanie wykonana dobrowolnie. Jeśliby takie wykonanie nie nastąpiło, to zazwyczaj byłoby potrzebne wytoczenie powództwa, przy czym jednak zawarta ugoda wchodziłaby w skład jego podstawy i stanowiłaby silny "atut" w ręku powoda, a całe postępowanie byłoby z reguły ułatwione i mogłoby być ukończone w krótszym czasie.Rozważania powyższe uzasadniają udzielenie - na postawione pytanie prawne - odpowiedzi objętej sentencją niniejszej uchwały.