3 CO 8/60

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia W. Bryl. Sędziowie: K. Kwapiszewski, P. Stępień (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Jana S., Bolesława S. i niel. Bogdana Kazimierza S. przeciwko Janowi Franciszkowi B., Elwirze Elżbiecie S. i Ludmirze L. o uchylenie postanowienia, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym dnia 23 kwietnia 1960 r. zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Katowicach postanowieniem z dnia 17 listopada 1959 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 388 k.p.c.:1."Czy ważny jest testament holograficzny podpisany tylko imieniem spadkodawcy, przyjąwszy, że zachodzą pozostałe warunki ważności testamentu, który zawarty jest w treści listu spadkodawcy do spadkobiercy?"2."Czy w razie pozytywnej odpowiedzi na powyższe pytanie podpis winien być umieszczony bezpośrednio po oświadczeniu woli stanowiącym testament, względnie czy to oświadczenie winno być wyodrębnione z pozostałej części listu, czy też wystarczy umieszczenie podpisu na końcu listu i umieszczenie oświadczenia w pozostałym tekście?"udzielił następującej odpowiedzi:"Do ważności testamentu holograficznego zawartego w liście wystarczy podpisanie go tylko imieniem, jeżeli stosunek osobisty spadkodawcy i adresata uzasadnia tego rodzaju podpis. Oświadczenie woli testatora nie musi być wyodrębnione z pozostałej części listu i wystarcza umieszczenie podpisu na końcu listu".Uzasadnienie faktycznePrzedstawione do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne wyłoniło się na tle przepisu art. 79 prawa spadkowego, który stanowi w swym § 1, że spadkodawca może sporządzić testament w ten sposób, iż w całości napisze go pismem ręcznym, podpisze i zaopatrzy datą zawierającą dzień, miesiąc i rok sporządzenia testamentu. Artykuł bowiem 79 § 1 prawa spadkowego, stanowiąc, że spadkodawca ma podpisać testament, nie daje żadnych bliższych określeń, co ma zawierać podpis i z czego się ma składać, choć np. szczegółowo określa, co powinna zawierać data, w którą testament musi być zaopatrzony.Nie zawiera też określenia "podpisu" żaden inny przepis prawa spadkowego. Nie jest również Sądowi Najwyższemu znany inny przepis prawa cywilnego, który by określał, co należy rozumieć przez podpis i z czego powinien się składać podpis osoby, jeżeli ustawa do ważności czynności prawnej wymaga podpisu danej osoby.Jeśli chodzi o ustawodawstwo obowiązujące na terenie Polski przed wejściem w życie prawa spadkowego, to kodeks cywilny niemiecki i kodeks Napoleona również (podobnie jak to czyni prawo spadkowe) nie określały "podpisu" testatora, stanowiąc ogólnie, że testator powinien podpisać testament własnoręcznie. I tak k.N. w § 970 stanowił, że testament własnoręczny nie będzie ważny, jeżeli nie jest pisany w całości, datowany i podpisany ręką testatora. Paragraf 2231 k.c.n. wymaga, by testament był własnoręcznie napisany i podpisany (eigen-händig geschriebene und unterschriebene Erklärung). Jedynie kodeks cywilny austriacki, który do ważności testamentu wymaga w § 578 podpisu, określał, że ma być to podpis uczyniony nazwiskiem, bo paragraf ten wyraźnie stanowił, że kto chce oświadczyć ostatnią swą wolę pisemnie i bez świadków, ten musi napisać własnoręcznie testament lub kodycyl i podpisać go własnoręcznym swym nazwiskiem.Aby więc rozstrzygnąć przedstawione przez Sąd Wojewódzki pytanie, należało z jednej strony sięgnąć do orzecznictwa sądów na tle poprzednio obowiązujących przepisów wyżej przytoczonych, a z drugiej strony zastanowić się nad celem, jaki ma spełniać podpis na testamencie.Otóż orzecznictwo sądowe, oparte na wszystkich dotychczas obowiązujących przepisach dotyczących testamentu holograficznego, dopuszczało możliwość sporządzenia testamentu własnoręcznego w liście i wówczas uznawało za wystarczające do ważności testamentu podpisanie go tylko imieniem. Dowodzi tego orzecznictwo sądów niemieckich zebrane w "Das Bürgerliche Gesetzbuch" III Band (Berlin und Leipzig 1921 r., str. 773), jak również orzeczenie powołane w "Prawie cywilnym obowiązującym w Królestwie Polskim - Kodeks Cywilny" (str. 421). Czytamy tam, że list pisany w całości, datowany i podpisany przez spadkodawcę należy uważać za testament własnoręczny, jeżeli jest widoczne, że tym właśnie listem chciał on rozporządzić i istotnie rozporządził na wypadek śmierci (Civ. 28 lipca 1909 D 90/44).Ale co jest jeszcze bardziej charakterystyczne to fakt, że nawet przy tak rygorystycznej treści § 578 k.c.a. co do konieczności podpisania testamentu nazwiskiem orzecznictwo sądowe, czyniąc zadość wymaganiom życia, dopuszczało możliwość podpisania testamentu imieniem. Tak więc według G III 1211 wystarczy podpis imienia, jeżeli chodzi o list przeznaczony dla rodziny spadkodawcy (zob. "Powszechny Austriacki Kodeks Cywilny" - St. Wróblewski, Kraków, Leon Fremmer, 1914, str. 509).Można więc stwierdzić, iż dotychczasowe orzecznictwo uzasadnia tezę, że jeżeli testament sporządzony został w liście, to wystarczy podpis imieniem, gdy stosunek spadkodawcy i adresata tego rodzaju podpis uzasadnia.Sąd Najwyższy, udzielając powyższej odpowiedzi, poszerzył jej zakres, przyjmując, że chodzi o każdy list spadkodawcy zawierający testament, choćby był on pisany do osoby trzeciej, a nie tylko o list do spadkobiercy czy do rodziny; z drugiej strony Sąd Najwyższy celowo podkreślił, że podpisanie listu, w którym zawarty jest testament spadkowy, tylko imieniem musi być uzasadnione stosunkiem osobistym spadkodawcy i adresata. To zastrzeżenie wynika z celu, jaki spełnia podpis na testamencie. Niewątpliwie bowiem podpis na testamencie spełnia nie tylko zadanie identyfikacji osoby spadkodawcy, ale również ujawnia wolę spadkodawcy i stwierdza, czy akt testowania jest skończony. Dlatego testament powinien być podpisany w ten sposób, by z podpisu można było zidentyfikować spadkodawcę, jak również stwierdzić, czy akt testowania jest skończony, czy wola jest stanowcza i ostateczna. Tę rolę spełnia przede wszystkim podpis, jeśli jest na przykład dokonany imieniem i nazwiskiem. Może też czynić zadość wskazanym celom podpis nazwiskiem, jeśli łącznie z treścią testamentu lub innymi dowodami pozwala na nie budzącą wątpliwości identyfikację spadkodawcy i na stwierdzenie, że akt testowania jest skończony. Podpis imieniem w zasadzie ani nie pozwala na identyfikację osoby, ani na stwierdzenie, czy akt został ukończony, dlatego też w zasadzie podpisanie testamentu imieniem nie spełnia warunku własnoręcznego podpisania testamentu z art. 79 prawa spadkowego. Cel, jaki ma spełnić podpis na testamencie, może być osiągnięty przy podpisaniu imieniem tylko w wyjątkowych wypadkach, gdy na podstawie treści testamentu, innych środków dowodowych i okoliczności konkretnego wypadku można na podstawie samego imienia zidentyfikować osobę i stwierdzić, czy akt podpisany tylko imieniem jest skończony.Przekraczałoby ramy niniejszej odpowiedzi rozważenie wszystkich tego rodzaju wypadków, niewątpliwie jednak na tle konkretnego wypadku można stwierdzić, że jeżeli testament zawarty jest w liście, to podpis takiego aktu przez spadkodawcę samym tylko imieniem może spełniać rolę podpisu. Doświadczenie życiowe wskazuje jednak na to, że nie we wszystkich wypadkach list podpisuje się imieniem, i dlatego tylko wtedy, gdy stosunek spadkodawcy i adresata uzasadnia podpisanie listu imieniem, podpis testamentu, zawartego w liście, imieniem testatora spełnia warunek podpisania testamentu w rozumieniu art. 79 prawa spadkowego. Tylko bowiem wówczas można stwierdzić, że akt testowania jest skończony, że wola została wyrażona w sposób stanowczy i ostateczny. Dlatego w każdym wypadku badania ważności testamentu zawartego w liście sąd powinien ustalić, czy podpisanie listu imieniem było usprawiedliwione stosunkiem osobistym testatora i adresata. Gdyby bowiem tego rodzaju stosunek nie istniał, zachodzić może uzasadnione podejrzenie, że podpis nie jest zupełny, a akt testowania - skończony.Powyższe wywody wskazują, że nie można się zgodzić z tezą prof. Gwiazdomorskiego, przytoczoną w jego "Prawie spadkowym", a powołaną w uzasadnieniu Sądu Wojewódzkiego, że w każdym wypadku podpis testamentu samym imieniem pociąga za sobą nieważność testamentu. Trudności natury procesowej nie mogą stać na przeszkodzie uznaniu słusznej tezy uzasadnionej potrzebami życia praktycznego i wynikającej z długoletniego doświadczenia życiowego, które wskazuje, że wypadki sporządzenia testamentów w listach nie tylko zdarzały się w przeszłości, ale utrzymują się nadal.Odpowiedź na pytanie drugie wynika z uzasadnienia tezy pierwszej. Tylko testament zawarty w treści listu może być podpisany imieniem. Jeżeli bowiem treść testamentu zostałaby wyodrębniona z treści listu, stanowiłby on oddzielny akt i nie zachodziłyby przesłanki usprawiedliwiające podpisanie go imieniem. Swoistość testamentu zawartego w liście a nie dołączonego do listu czy sporządzonego na tej samej kartce papieru uzasadnia dopuszczalność podpisania go imieniem, który to podpis kończy nie tylko testament, ale także list.Z tych względów należało udzielić odpowiedzi jak w uchwale. Stwierdzenie, że podpis testamentu imieniem czyni zadość warunkowi własnoręcznego podpisania testamentu w rozumieniu art. 79 prawa spadkowego, nie przesądza jednak ważności testamentu w ogóle i sąd w każdym wypadku powinien stwierdzić pozostałe warunki ważności testamentu przewidziane przez prawo spadkowe.