3 CR 679/56

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Alojzego J. o stwierdzenie praw do spadku po Karolu J., po rozpoznaniu rewizji Józefa i Julii J., Antoniny P., Jadwigi K., Marty F. i Heleny K. od postanowienia Sądu Powiatowego w Bytomiu z dnia 1 czerwca 1954 r., zaskarżone postanowienie uchylił i przekazał sprawę Sądowi Powiatowemu w Bytomiu do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneWnioskodawca, skarżący oraz Amelia P. są rodzeństwem. Ojciec ich, Karol J., zmarły dnia 22 października 1950 r., sporządził dnia 23 maja 1944 r. w Bytomiu, swym miejscu mieszkania, notarialny testament, którym ustanowił wnioskodawcę swoim wyłącznym spadkobiercą, dalszym zaś uczestnikom wyznaczył bliżej określone zapisy pieniężne. W roku 1948 ojciec uczestników z uwagi na to, że w związku z wydarzeniami wojennymi testament, znajdujący się w przechowaniu sądowym, został wywieziony, sporządził dalszy testament własnoręczny. Wnioskodawca twierdzi, że w testamencie tym ojciec ustanowił spadkobiercami swoimi wnioskodawcę i Annę P., dla reszty zaś rodzeństwa wyznaczył spłaty, jednak skuteczność tego testamentu uzależnił od zaginięcia testamentu notarialnego, że w związku z tym wnioskodawca po odnalezieniu się testamentu notarialnego w roku 1952 testament własnoręczny zniszczył. Skarżący zaprzeczyli, aby testament własnoręczny zawierał jakikolwiek dodatek ograniczający. Sąd Powiatowy zaskarżonym postanowieniem stwierdził zgodnie z żądaniem wnioskodawcy, że na podstawie testamentu notarialnego jedynym spadkobiercą Karola J. jest wnioskodawca obciążony zapisami w tym testamencie wymienionymi. Oparł się na ustaleniu, że spadkodawca Karol J. po spisaniu nowego testamentu w listopadzie 1948 r. - w lecie 1950 r. niedługo przed swą śmiercią mówił do świadków, iż testament sporządzony przez niego własnoręcznie w jesieni 1948 r. będzie miał ważność o tyle, o ile testament notarialny z dnia 23 maja 1944 r. nie odnajdzie się, w razie zaś odnalezienia się testamentu notarialnego z daty 23 maja 1944 r. zachowuje pełną moc.W rewizji do tego postanowienia skarżący wnoszą o jego uchylenie i stwierdzenie praw do spadku na podstawie testamentu własnoręcznego.Sąd Wojewódzki przekazał Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia następujące zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości:1)"Czy dopuszczalne jest uzależnienie ustania skutków prawnych testamentu jako czynności prawnej jednostronnej od zdarzenia przyszłego i niepewnego (warunek rozwiązujący) przy uwzględnieniu ograniczeń swobody testowania w formie zakazu dodawania warunków i terminów do rozporządzeń, którymi spadkodawca ustanawia w testamencie spadkobierców (art. 104 pr.spadk.)?"2)"Czy zamieszczony w testamencie warunek rozwiązujący dotyczący testamentu nie jest sprzeczny z zasadami współżycia społecznego, skoro zasady te wymagają wyeliminowania z instytucji dziedziczenia elementów tymczasowości i niepewności oraz ograniczeń, jakim podlega spadkobierca powołany pod warunkiem rozwiązującym, którego stanowisko prawne zbliżone być musi do użytkownika spadku (art. 77 i 82 przep. og. pr. cyw.)?"Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy, przejąwszy sprawą do rozpoznania, zważył co następuje:Jak wynika ze stanu sprawy, powstał w toku postępowania spór pomiędzy uczestnikami. Zadaniem Sądu Powiatowego było zatem nie rozstrzyganie tego sporu, lecz rozważenie, czy podniesione zarzuty są istotne dla rozstrzygnięcia sprawy, gdyż w przypadku przyznania im tej doniosłości należało w myśl art. 76 dekretu o post. spadk. odesłać uczestników z nim na drogę postępowania spornego i zawiesić postępowanie do czasu rozstrzygnięcia sporu w tej drodze. Sąd Powiatowy powinien był zatem przede wszystkim ustalić treść zarzutów podniesionych przez przeciwników wnioskodawcy, aby w ten sposób wyjaśnić, czy zmierzają one do stwierdzenia praw spadkowych innych osób aniżeli wnioskodawcy, gdyż tylko wówczas byłyby one w sensie powyższym doniosłe. Sąd Powiatowy tymczasem nie poczynił w tym względzie żadnych ustaleń, nie uznał nawet za potrzebne spowodować przeciwników wniosku do oświadczenia się w tym względzie, mimo że ci żadnych wyjaśnień nie złożyli. Jeżeli zaś sprawa z testamentem przedstawiałaby się tak, jak to twierdzi wnioskodawca, a mianowicie że ojciec ustanowił jego samego i jego siostrę, a ta spadku nie przyjmuje, spadkobiercą stałby się on i na podstawie testamentu własnoręcznego wyłącznym spadkobiercą, czyli że zarzuty przeciwników wniosku nie miałyby dla sprawy żadnego znaczenia. Jak można by wnioskować z uzasadnienia rewizji, przeciwnikom wniosku nie chodzi tyle o ustanowienie spadkobiercy, jak o wyznaczenie zapisów. Zarzuty jednak w tym przedmiocie nie mogłyby posiadać również żadnej doniosłości, gdyż zapisy nie należą do treści stwierdzenia praw do spadku i wzmianka w zaskarżonym postanowieniu o zapisach nie mogłaby w żadnym razie być utrzymana w mocy. Błędne jest też w tym związku zapatrywanie przeciwników wnioskodawcy, że Sąd Powiatowy powinien był odtworzyć treść testamentu własnoręcznego z urzędu bez wystąpienia więc nawet przez skarżących z konkretnymi twierdzeniami o ustanowionych spadkobiercach. Jeżeli bowiem brak jest tych twierdzeń, Sąd Powiatowy nie może ocenić, czy zarzuty ich mają doniosłość dla rozstrzygnięcia sprawy, a tym samym powinien odmówić im w ogóle wszelkiego znaczenia. W każdym więc razie Sąd Powiatowy sprawy w istotnym punkcie nie wyjaśnił, a uzupełnienie w tym względzie postępowania w drugiej instancji nie było możliwe, albowiem w instancji tej zbieranie materiału faktycznego poza pewnymi wyjątkami, nie wchodzącymi w sprawie niniejszej w grę, nie jest dopuszczalne. Z tej jednak już przyczyny zaskarżone postanowienie me może być utrzymane w mocy i sprawa ulega odesłaniu do pierwszej instancji celem jego uzupełnienia.Dopiero jeżeli przeciwnicy wnioskodawcy wystąpią z twierdzeniem, że testamentem własnoręcznym spadkodawca ustanowił inną osobę lub inne osoby jako spadkobierców, nabiera znaczenia pytanie, jaką doniosłość posiada uzależnienie skuteczności testamentów od zaginięcia testamentu notarialnego i czy zatem twierdzenie skarżących, że testament drugi nie zawierał żadnego ograniczenia, jest istotne.Jak wynika z treści zagadnień przedstawionych Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia, Sąd Wojewódzki jest zdania, że testament własnoręczny - w świetle twierdzenia wnioskodawcy - zawiera warunek, a mianowicie rozwiązujący. Gdyby pogląd ten był słuszny, należałoby zgodnie z art. 104 § 1 pr. spadk. część testamentu, zawierającą ten warunek, uznać za nie napisaną, a w związku z tym przystąpić do wykładni, czy bez ograniczenia objętego warunkiem rozporządzenie ostatniej woli może się utrzymać w mocy. Poglądu jednak Sądu Wojewódzkiego, że w testamencie własnoręcznym chodzi o rozporządzenie uwarunkowane, Sąd Najwyższy nie podziela. Możliwy jest bowiem również wniosek, że ojcu uczestników w chwili spisywania testamentu własnoręcznego przyświecała myśl, iż wskutek zaginięcia testamentu stałby się on nieważny, że dlatego wówczas ustanowiony w nim spadkobierca nie mógłby nigdy stać się spadkobiercą i w związku z tym, należałoby ustanowić spadkobierców na nowo. Gdyby zaś w ten sposób pojmować wolę testatora, to rozporządzenie jego w testamencie własnoręcznym nie byłoby uwarunkowane i nie pozostawałoby w sprzeczności z zasadą: semel heres, semper heres, wprowadzoną do obowiązującego prawa spadkowego, lecz miałoby na celu podstawienie innego spadkobiercy w miejsce ustanowionego w testamencie notarialnym, dopuszczalne w myśl art. 105 pr. spadk. Co prawda w rzeczywistości przez zaginięcie testament nie staje się nieważny, może w szczególności być odtworzony, jeżeli osoba zainteresowana dostarczy dostateczne dowody, czyli że zaginięcie samo nie stwarza jeszcze warunków podstawienia. Chociażby jednak ojciec uczestników, sporządzając testament własnoręczny, co do powyższego stanu prawnego znajdował się w błędzie i możliwości odtworzenia testamentu nie brał pod rozwagę, nie musiałoby to wpłynąć na odmienną wykładnię treści testamentu drugiego. Można by bowiem stanąć na stanowisku, że testator wiązał ponowne rozporządzenie spadkiem abstrakcyjnie z faktem odpadnięcia spadkobiercy ustanowionego w testamencie notarialnym. Wówczas zaś nie mogłaby mieć istotnego znaczenia okoliczność, czy to odpadnięcie nastąpiłoby bezpośrednio przez zaginięcie - jak to ewentualnie wyobrażał sobie spadkodawca, czy też dopiero przez niemożliwość odtworzenia testamentu - jak to jest w rzeczywistości. Przy takiej interpretacji - z uwagi na art. 105 pr. spadk. - ważne byłyby oba testamenty. Tylko że testament własnoręczny wskutek odnalezienia się testamentu notarialnego i przyjęcia spadku przez wnioskodawcę stałby się bezprzedmiotowy i stwierdzenie praw do spadku należałoby oprzeć na treści testamentu notarialnego.W tym stanie rzeczy okazuje się, że zarzuty podniesione przez przeciwników wnioskodawcy w sprawie są istotne i że z tego powodu Sąd Powiatowy nie mógł sam rozstrzygać ich, lecz w myśl art. 76 dekretu o post. spadk. miał obowiązek odesłania stron na drogę postępowania spornego i zawieszenia, aż do jego rozstrzygnięcia, postępowania niniejszego. Z wyjaśnień powyższych wynika równocześnie, że zagadnienia przedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia nie mają dla rozpoznania sprawy istotnego znaczenia. Dlatego bez rozstrzygania ich należało orzec na podstawie art. 384 k.p.c.