4 CO 22/58

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia W. Formański (sprawozdawca). Sędziowie: S. Kałamajski, J. Ignatowicz.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie wniosku Bronisława P. przeciwko Krystynie P. o podział majątku i wydanie, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym dnia 4 grudnia 1958 r. zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Bydgoszczy - Ośrodek w Toruniu do rozstrzygnięcia w trybie art. 388 k.p.c.:"Czy w postępowaniu działowym o dział spadku toczącym się w oparciu o przepisy rozdziału XIII dekretu o postępowaniu spadkowym z 1946 r. oraz w postępowaniu o podział majątku, który był objęty wspólnością ustawową małżeńską, toczącym się w myśl art. 17 ustawy o postępowaniu niespornym w sprawach rodzinnych z 1950 r. zgodnie z tymiż przepisami rozdziału XIII dekretu o postępowaniu spadkowym - dopuszczalne jest wydawanie zarządzeń tymczasowych w przedmiocie zabezpieczenia aktywów mienia objętego podziałem?"uchwalił:"W postępowaniu o podział majątku objętego ustawową wspólnością małżeńską dopuszczalne jest wydawanie zarządzeń tymczasowych, unormowanych w art. 855 i nast. k.p.c., w takim zakresie, w jakim postępowanie to zmierza do wydania tytułu egzekucyjnego".Uzasadnienie faktycznePrzedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia pytanie prawne wynikło na tle wątpliwości, czy i w jakim zakresie postanowienie o dziale spadku, jak również - ze względu na przepis art. 17 post. niesp. w spr. rodz. - o dziale majątku objętego ustawową wspólnością małżeńską, są tytułami egzekucyjnymi w rozumieniu art. 533 i 534 k.p.c.Praktyka sądów w tej mierze nie była jednolita. Różne też na ten temat wypowiedzi pojawiły się w naszym piśmiennictwie prawniczym. Stan ten był niewątpliwie wynikiem nie dość jasno sformułowanych przepisów, które wchodzą tu w rachubę, w szczególności art. 152 § 1 dekretu o postępowaniu spadkowym. Wątpliwościom tym położyła kres dopiero uchwała Całej Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z dnia 4 grudnia 1957 r. 1 CO 16/57 (OSN 1959, poz. 1), wedle której postanowienie o dziale spadku (art. 147-152 dekretu o postępowaniu spadkowym) oraz postanowienie o zniesieniu współwłasności (art. 35-39 dekretu o postępowaniu niespornym z zakresu prawa rzeczowego) są tytułami egzekucyjnymi w rozumieniu art. 533 i 534 k.p.c. w takim zakresie, w jakim orzekają o obowiązku świadczenia - w szczególności w części rozstrzygającej o roszczeniach przewidzianych w art. 151 § 1 i 152 § 4 dekretu o postępowaniu spadkowym i art. 38 i 39 § 3 dekretu o postępowaniu niespornym z zakresu prawa rzeczowego - jak również o obowiązku wydania przez spadkobierców lub współwłaścicieli przedmiotów majątkowych osobom, którym przedmioty te zostały przyznane. W uzasadnieniu tej uchwały Sąd Najwyższy podkreślił, że istota działu w naturze polega na tym, iż przedmiot działu podlega rozczłonkowaniu na odrębne schedy lub rzeczy, które przypadają na własność poszczególnym spadkobiercom lub współwłaścicielom, jego zaś cel gospodarczy zostaje osiągnięty nie przez samo określenie sched lub części rzeczy wspólnej (w wyniku działów mają one przypaść poszczególnym spadkobiercom lub współwłaścicielom, którzy albo nie są w ogóle w posiadaniu wspólnego mienia, albo też nie władają tą jego częścią, jaka im w wyniku działów przypadła), lecz dopiero z chwilą, gdy wydzielone schedy lub części rzeczy wspólnej przejdą we władanie osób, którym je wydzielono. Niezależnie od powyższej przesłanki społeczno-gospodarczej również bliższa analiza całokształtu przepisów o dziale spadku i o zniesieniu współwłasności prowadzi do wniosku - jak to wynika z motywów powołanej uchwały Całej Izby S.N. - że według przyjętej przez ustawodawcę konstrukcji postępowanie o dział spadku oraz o zniesienie współwłasności ma na celu załatwienie całokształtu stosunków, jakie powstały między spadkobiercami lub współwłaścicielami. Zakres postanowień wydanych w tych postępowaniach nie został bynajmniej ograniczony do oznaczenia przedmiotów, które przypadają ich uczestnikom, gdyż postanowienia te orzekają ponadto o obowiązku dopłat (art. 152 § 4 post. spadk., art. 39 § 3 post. rzecz.), rozstrzygają o roszczeniach wymienionych w art. 151 § 1 post. spadk. i w art. 38 post. rzecz. (nie wyłączając rozliczeń z tytułu wspólnego posiadania, pobranych dochodów i poczynionych nakładów) i mogą przyznawać spłaty w sytuacji określonej w art. 162 § 1 post. spadk.Wykładnia, w myśl której w postępowaniu działowym oraz w postępowaniu o zniesieniu współwłasności sąd nie tylko określa, co ze spadku lub rzeczy wspólnej przypada każdemu ze współuprawnionych, ale także orzeka o obowiązku wydania przez spadkobierców lub współwłaścicieli przedmiotów majątkowych tym spośród nich, którym te przedmioty zostały przyznane, aktualne jest również dla postępowania o podział majątku objętego ustawową wspólnością małżeńską, gdyż do postępowania tego z mocy art. 17 § 1 ustawy z 27.VI.1950 r. o postępowaniu niespornym w sprawach rodzinnych oraz z zakresu kurateli stosuje się odpowiednio przepisy o postępowaniu spadkowym, dotyczące działu spadku.W ten sposób rozstrzygnięta została w sensie pozytywnym zasadnicza kwestia, czy postanowienie o dziale majątku objętego ustawową wspólnością małżeńską może być tytułem egzekucyjnym w rozumieniu art. 533 i 534 k.p.c. Należy jedynie - dla uniknięcia ewentualnych wątpliwości - dodać, że postanowienie takie, podobnie jak postanowienie o dziale spadku lub o zniesieniu współwłasności, może orzekać o obowiązku wydania przedmiotów majątkowych objętych ustawową wspólnością małżeńską tylko na korzyść tego, któremu przedmioty te przyznano, i tylko o tyle, o ile są one we władaniu innej osoby uczestniczącej w podziale. Orzeczenie takie nie byłoby natomiast dopuszczalne, gdyby przedmiot działu lub jego części, której wydania domaga się zainteresowany, znajdowały się we władaniu osoby trzeciej, gdyż wydanie takiego orzeczenia w stosunku do osoby trzeciej naruszałoby zasadę, że żądanie windykacyjne podlega rozpoznaniu w trybie spornym.Wreszcie podkreślić należy, że postanowienie o dziale majątku objętego ustawową wspólnością małżeńską, aby mogło stanowić tytuł wykonawczy będący podstawą egzekucji, powinno określać rodzaj świadczenia, osobę dłużnika i wierzyciela oraz ewentualnie czas wymagalności świadczenia, a ponadto wyraźne sformułowanie obowiązku świadczenia np. w formie wyrażenia "zasądza", "nakazuje", "zobowiązuje" itp.Wyżej przytoczone rozważania przesądzają również wątpliwość zgłoszoną w przedstawionym Sądowi Najwyższemu pytaniu prawnym.Wniosek o wszczęcie postępowania w trybie niespornym może z mocy art. 16 kodeksu postępowania niespornego zawierać żądanie wydania zarządzeń tymczasowych. Do zabezpieczenia roszczeń w postępowaniu niespornym w wypadkach nie unormowanych w k.p.n. lub w przepisach szczególnych stosuje się odpowiednio przepisy części drugiej k.p.c. o postępowaniu zabezpieczającym (art. 4 k.p.n.). Zgodnie z art. 855 k.p.c. dopuszczalne jest zabezpieczenie w drodze zarządzenia tymczasowego tylko takich roszczeń, które nadają się do egzekucji sądowej. O tym, czy pewne roszczenie nadaje się do egzekucji sądowej, decyduje okoliczność, czy można uzyskać dla niego jeden z tytułów egzekucyjnych, na podstawie których dopuszczalna jest egzekucja sądowa. Ponieważ, jak wyżej wywiedziono, postanowienie o dziale majątku objętego ustawową wspólnością małżeńską jest tytułem egzekucyjnym w rozumieniu art. 533 i 534 k.p.c. w takim zakresie, w jakim orzeka o obowiązku świadczenia i o obowiązku wydania przedmiotów majątkowych osobom, którym przedmioty te zostały przyznane, przeto w tego rodzaju postępowaniu wydawanie zarządzeń tymczasowych unormowanych w art. 855 i nast. k.p.c. uznać należy za dopuszczalne w takim zakresie, w jakim postępowanie to zmierza do wydania tytułu egzekucyjnego.Za takim rozstrzygnięciem przemawiają także przesłanki natury społecznej. Doświadczenie życiowe wskazuje, że z wnioskiem o dział majątku objętego ustawową wspólnością małżeńską, podobnie jak z wnioskami o dział spadku lub o zniesienie współwłasności, występuje najczęściej ta osoba, która w następstwie faktycznego układu stosunków pozbawiona jest całkowicie lub w przeważającej mierze posiadania wspólnego mienia, i że nie do rzadkości należą wypadki, iż osoba władająca takim mieniem z chwilą wszczęcia postępowania działowego rozpoczyna pozbywać się przedmiotów do niego należących lub korzystać z nich w sposób niezgodny z zasadami gospodarki, obniżając w ten sposób świadomie wartość przedmiotu działu.Natychmiastowa ingerencja sądu w drodze zarządzeń tymczasowych zabezpiecza zagrożone w takich wypadkach interesy osób uprawnionych, za czym przemawia również wzgląd na ochronę ładu i porządku prawnego.Z tych przeto względów należało udzielić odpowiedzi na postawione w trybie art. 388 k.p.c. pytanie prawne jak w uchwale.