4 CO 33/55

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia M. Lisiewski (sprawozdawca). Sędziowie: S. Fedecki, Z. Masłowski.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Janiny B. przeciwko Łucji i Zenonowi N. o unieważnienie umowy, po rozpoznaniu zagadnień prawnych przedstawionych przez Sąd Wojewódzki w Lublinie do rozstrzygnięcia w trybie art. 388 k.p.c.:1)"Czy umowa może być zawarta w formie pozornej, jeżeli celem stron zawierających umowę jest ułatwienie jednej z nich zawarcia związku małżeńskiego?"2)"Czy żądanie unieważnienia takiej umowy z uwagi na cel, jakiemu ta umowa służyła, oraz w wypadku, gdy małżeństwo trwało przez lat 18, z małżeństwa tego urodziło się dziecko i przez czas trwania małżeństwa małżonkowie faktycznie korzystali z obiektu umowy, tak jak właściciele, nie sprzeciwia się zasadom współżycia społecznego w Państwie Ludowym?"postanowił udzielić następującej odpowiedzi:"Cel i okoliczności przytoczone w zagadnieniu mogą w związku z okolicznościami sprawy wyłączać możliwość powoływania się na pozorność umowy".Uzasadnienie faktycznePowódka twierdziła, że w dniu 18 grudnia 1936 r. zawarła z bratem Adolfem N. umowę o przeniesienie na niego udziału w spadku po matce, przelew ten jednak był tylko pozorny, miał w szczególności na celu nadanie bratu pozorów człowieka majętniejszego i zwiększenie w ten sposób widoków powodzenia przy jego staraniach się o żonę. Na tej podstawie powódka, występując z powództwem przeciw żonie i synowi zmarłego w tym czasie brata, żądała ustalenia nieważności powyższej umowy.Sąd Powiatowy powództwo uwzględnił. Od wyroku tego pozwani wnieśli rewizję z wnioskiem o jego uchylenie i przekazanie sprawy Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania, ewentualnie o zmianę zaskarżonego wyroku i oddalenie powództwa. Powódka wniosła o oddalenie rewizji. Sąd Wojewódzki na podstawie art. 388 k.p.c. przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie przytoczone w sentencji uchwały.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Pozorność nie jest formą (art. 63 i n. p.o.p.c.), lecz wadą oświadczenia woli (art. 70). Z wadami zaś umowa w ogóle nie powinna być zawarta. Jeżeli wada polega na pozorności umowy, nie wywołuje skutków zamierzonych w oświadczeniu, a co najwyżej skutki ukryte, a więc nie oświadczone. Cel, dla którego strony zawarły umowę pozorną, jest dla jej skuteczności obojętny, nie może on bowiem wprowadzać w oświadczenie elementu woli, której oświadczający wcale nie miał. Podobne uzupełnienie może nastąpić tylko dzięki szczególnemu przepisowi ustawy, jak np. w art. 11 ust. 2 dekretu o publicznej gospodarce lokalami. Tu nawet wbrew ewentualnej woli osoby obejmującej lokal nawiązuje się stosunek prawny w drodze dorozumianej umowy. Pogląd zaś skarżących, że ze względu na pewność obrotu pozorność nie może mieć żadnego znaczenia, pozostaje w sprzeczności z wyraźnym przepisem art. 70 § 1 oraz art. 71 p.o.p.c., który tylko w wyjątkowych wypadkach zezwala na traktowanie czynności pozornej jako skutecznej. Jeżeli Sąd Wojewódzki, przekazując Sądowi Najwyższemu zagadnienia, miał - jako szczególny przepis uzupełniający oświadczenie woli - na względzie art. 3 p.o.p.c., to przeoczył, że przepis ten ma wyłączyć nadużywanie praw podmiotowych, nie daje natomiast żadnej podstawy do usanowania wadliwych oświadczeń woli w tym sensie, że wprowadza do nich (nie istniejącą) wolę należytą. Niemniej jednak wbrew zapatrywaniu powódki przepis ten nie pozostaje poza wszelką stycznością z wadliwymi oświadczeniami woli.Wadliwość bowiem oświadczenia woli uzasadnia prawo do dochodzenia skutków wadliwości czy to w drodze powództwa o ustalenie, czy też w inny sposób, szczególnie przez podniesienie zarzutu. Sąd Wojewódzki, mówiąc w punkcie 2 przedstawionego zagadnienia o unieważnieniu, określa błędnie sposób dochodzenia nieważności. Unieważnienie bowiem z mocy orzeczenia sądowego oznacza pozbawienie ważności czynności prawnej orzeczeniem konstytutywnym. Pozorność natomiast wywołuje nieważność z mocy samej ustawy i dochodzenie jej w drodze powództwa może prowadzić tylko do deklaratywnego orzeczenia ustalającego nieważność. Jednakże prawo dochodzenia, jak każde inne prawo podmiotowe, podlega ograniczeniu z art. 3 p.o.p.c., czyli że nie można nadużywać korzystania z niego. Nadużycie zaś może wynikać tak z celu, dla którego zawarto umowę pozorną, jak również ze stanu rzeczy, który w związku z czynnością pozorną został wywołany. Do takich przyczyn, wyłączających na podstawie cytowanego art. 3 możliwość powoływania się na pozorność, należą tak cel, jak i okoliczności przytoczone w zagadnieniu. Obojętne być może, czy - jak twierdzi powódka - małżeństwo jej brata z kobietą, o której rękę ubiegał się w czasie zawarcia umowy o przelew, nie doszło do skutku, jeżeli umowa pozorna była podstawą kształtowania się stosunków pomiędzy bratem a pozwanymi, a stosunków tych, chcąc uszanować zasady współżycia w Państwie Ludowym, przez wycofywanie udziału powódki w spadku burzyć już nie wolno. Nie można jednak przesłanek przedstawionych w zagadnieniu uogólniać w ten sposób, że zawsze i już same przez się pozbawiają osoby zainteresowane dochodzenia nieważności. Zawsze bowiem rozstrzygać o tym będą wszystkie okoliczności konkretnego wypadku, prowadzące w granicach swobodnej oceny do wniosku, że zachodzi nadużycie prawa. Dlatego na postawione pytanie należało udzielić odpowiedzi zawartej w sentencji uchwały.