4 CO 58/55

SentencjaSąd Najwyższy, po rozpoznaniu przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Bydgoszczy postanowieniem z dnia 28 października 1955 r. wydanym w sprawie z powództwa Zakładów Sprzętu Transportowego przeciwko Dominikowi K. o zapłatę, do rozstrzygnięcia w trybie art. 388 k.p.c. zagadnienia prawnego:"Czy zaniedbanie przez personel administracyjny zespołu adwokackiego technicznych czynności, koniecznych dla dochowania terminu czynności procesowej, a zleconych przez adwokata - członka tegoż zespołu, będącego pełnomocnikiem strony, do wykonania w ostatnim dniu terminu, przy równoczesnej możliwości dokonania samemu wymienionych czynności technicznych, dostatecznie uprawdopodobnia brak winy strony w uchybieniu terminu, uzasadniających jego przywrócenie (art. 178 § 1 k.p.c.)?"postanowił udzielić następującej odpowiedzi:"Zaniedbanie przez personel administracyjny zespołu adwokackiego czynności koniecznej do zachowania terminu procesowego, a zleconej przez adwokata - członka tegoż zespołu, nie uzasadnia z reguły przywrócenia terminu z mocy art. 178 § 1 k.p.c.".Uzasadnienie faktyczneUdzielając wyżej sformułowanej odpowiedzi Sąd Najwyższy zważył, co następuje:Art. 178 § 1 k.p.c. zezwala na przywrócenie terminu, jeżeli czynność procesowa nie została dokonana w terminie z winy strony. Natomiast przepis ten nie mówi nic o skutkach zawinienia pełnomocnika strony lub osoby trzeciej, którą ten ostatni lub sama strona wyręcza się przy dokonaniu czynności procesowej. Z tego jednak nie wynika, że zawinione uchybienie terminu przez te osoby nie obciąża strony.Wypadek pierwszy, tj. gdy winę spóźnionego dokonania czynności procesowej ponosi pełnomocnik procesowy, rozstrzyga - zgodnie z ustalonym orzecznictwem Sądu Najwyższego - art. 86 k.p.c., który między innymi stanowi, że czynności procesowe pełnomocnika obowiązują mocodawcę, przy czym czynnością procesową pełnomocnika w rozumieniu tego przepisu jest także zaniechanie.Zagadnienie jest bardziej skomplikowane, gdy uchybienie terminu jest następstwem winy pomocnika pełnomocnika procesowego np. - jak to jest w sprawie niniejszej - pracownika kancelaryjnego zespołu adwokackiego, przepisy bowiem kodeksu postępowania cywilnego nie regulują ani zakresu korzystania przez pełnomocnika procesowego z usług osoby trzeciej, ani też skutków zaniedbań tej osoby. W tych warunkach oraz z uwagi na to, że rozstrzygnięcie zagadnienia jest konieczne dla prawidłowego załatwienia wniosku o przywrócenie terminu uchybionego z winy pomocnika, zachodzi konieczność odpowiedniego zastosowania przepisów innych działów prawa, regulujących sytuacje najbardziej zbliżone do tej, jaka jest przedmiotem rozważań w sprawie niniejszej. Za najwłaściwsze z tego punktu widzenia należy uznać przepisy kodeksu zobowiązań regulujące kwestię odpowiedzialności z tytułu powierzenia wykonania czynności osobie trzeciej, przy czym pierwszeństwo należy dać normie art. 241 k.z. (przed analogicznymi przepisami z rozdziału o czynach niedozwolonych), gdyż przepis ten reguluje odpowiedzialność za pomocnika przy wykonywaniu łączącego strony stosunku prawnego (odpowiedzialność ex contractu), w takiej bowiem sytuacji znajduje się pełnomocnik procesowy wobec swego mocodawcy. Przepis ten nie normuje oczywiście winy w znaczeniu procesowym, o jaką chodzi w art. 178 § 1 k.p.c., lecz odpowiedzialność dłużnika wobec wierzyciela, a więc, gdy chodzi o osoby występujące w procesie, przede wszystkim odpowiedzialność pełnomocnika procesowego wobec mocodawcy. Tym niemniej może być odpowiednio wykorzystany do wypadku uchybienia terminu procesowego, tzn. o tyle, o ile określa i bliżej precyzuje zasadę, iż ten, kto przy wykonywaniu zobowiązania posługuje się pomocnikiem, ponosi za niego odpowiedzialność. W konkluzji, stosując do omawianego przypadku odpowiednio art. 241 k.z., należy uznać, że wniosku o przywrócenie terminu nie można opierać na tej tylko podstawie, że pełnomocnik procesowy lub strona) zleciła wykonanie czynności innej osobie, która zawiniła uchybienie terminu, działanie tej osoby należy bowiem traktować tak samo jak działanie samego pełnomocnika (strony).W myśl art. 241 k.z., "dłużnik - jak to wyjaśniają motywy do tego kodeksu - odpowiada za swoich pomocników, chociażby nie byli jego podwładnymi, bez możności dowodzenia, że nie było winy w wyborze" oraz że "winę pomocnika ocenia się tak, jak gdyby działał sam dłużnik (według pilności wymaganej od samego dłużnika)". Inaczej mówiąc dłużnik może się zwolnić od odpowiedzialności tylko wtedy, gdy wykaże, że za działanie pomocnika nie tylko nie można przypisać winy pomocnikowi, ale także że nie można by tej winy przypisać samemu dłużnikowi przy założeniu, że dane działanie (zaniechanie) zostało dokonane osobiście przez niego. W konsekwencji zatem wniosek o przywrócenie terminu oparty na tym, że uchybienie terminu spowodował pomocnik pełnomocnika procesowego, sąd mógłby uwzględnić tylko o tyle, o ile zostałoby wykazane, że spóźnione wniesienie pisma procesowego nie mogłoby być poczytne za zawinione także samemu pełnomocnikowi procesowemu przy uwzględnieniu jego kwalifikacji i staranności, do jakiej on jest zobowiązany.W świetle art. 241 k.z. jest to jedyna możliwość ekskulpacji w wypadku powierzenia wykonywania zobowiązania osobie trzeciej. Tak rygorystyczna odpowiedzialność dłużnika w stosunku do wierzyciela, usprawiedliwiona potrzebą szczególnej ochrony wierzyciela w wypadku, gdy dłużnik posługuje się osobami trzecimi, na których wybór wierzyciel najczęściej nie ma żadnego wpływu, nie jest jednak konieczna, gdy chodzi o ocenę skutków spóźnionego wniesienia pisma procesowego przez pomocnika pełnomocnika procesowego, gdyż ewentualne uznanie tego opóźnienia za usprawiedliwione nie powoduje jeszcze samo przez się dla nikogo szkody, a tylko ma za skutek dalszy bieg procesu. Dlatego uzasadniony jest pogląd, że w wyjątkowych wypadkach, gdy wybór pomocnika był szczególnie staranny, a tym samym zaniechanie pomocnika zupełnie nieoczekiwane, dopuszczalne byłoby przywrócenie terminu. Takie odstępstwo od treści przepisu jest uzasadnione jego odpowiednim zastosowaniem. Dopuszczalność uwzględnienia w takich szczególnych okolicznościach braku winy w wyborze pomocnika uzasadnia sformułowanie niniejszej uchwały, które przez użycie zwrotu "z reguły" wskazuje na istnienie wyjątków od określonej w tej uchwale zasady.W odpowiedzi swej Sąd Najwyższy pominął dwa elementy stanu faktycznego ujętego w pytaniu Sądu Wojewódzkiego, a mianowicie: fakt, że zlecenie dokonania przez pracownika zespołu adwokackiego czynności procesowej miało miejsce w ostatnim dniu terminu oraz okoliczność, że pełnomocnik procesowy miał możność osobiście tej czynności dokonać. Elementy te są bowiem dla treści odpowiedzi nieistotne, gdyż - jak to wyżej wyjaśniono - pełnomocnik procesowy odpowiada z reguły za czynności lub zaniechania swego pomocnika tak, jak za swe własne działania (zasada ryzyka), a więc obciążają go skutki niewłaściwego postępowania pomocnika, choćby nawet nie ponosił żadnej winy w wyborze pomocnika.Okoliczności, o których mowa, mogą jednak mieć znaczenie w konkretnej sprawie o tyle, że mogą dowodzić bezpośredniej winy pełnomocnika procesowego, polegającej na lekkomyślnym wyręczeniu się pomocnikiem w wypadku, gdy bieg terminu zbliża się ku końcowi i tym samym dopilnowanie, aby czynność procesowa została dokonana w terminie, wymaga wyjątkowej staranności. Takiej winy będzie z reguły dowodzić pozostawienie przez adwokata pisma procesowego w zespole w ostatnim czy przedostatnim w dniu terminu z poleceniem wniesienia go do sądu. Za takim stanowiskiem przemawia fakt, że pracownik kancelaryjny zespołu otrzymuje wiele zleceń od różnych jego członków (tym więcej im zespół jest większy), co zwiększa prawdopodobieństwo przeoczenia krótkiego, bo jednodniowego już tylko terminu.