4 CR 102/60

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie wniosku Marcina K. przeciwko 1) Mariannie M., 2) Bronisławie S., 3) Helenie T., 4) Janinie C., 5) Ignacemu S., 6) Zofii M., 7) Kazimierzowi S., 8) Józefowi S., 9) Stanisławowi S. i 10) Annie D. o zniesienie współwłasności i dział spadku na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości sygn. NS. II. R. 3912/59 od postępowania Sądu Wojewódzkiego w Poznaniu - Ośrodek w Kaliszu z dnia 20 sierpnia 1959 r. VI. Cr. 231/59 postanowił uchylić zaskarżone postanowienie oraz postanowienie Sądu Powiatowego w Kaliszu z dnia 26 marca 1959 r. i przekazać sprawę Sądowi Powiatowemu w Kaliszu do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneŻona wnioskodawcy Marta K. odziedziczyła po swych rodzicach S. 1/7 części spadku. Resztę udziałów spadkowych wykupili wnioskodawca i jego żona od innych spadkobierców po S. i w ten sposób stali się zapisanymi właścicielami nieruchomości uregulowanych w księdze wieczystej (...). Żona wnioskodawcy zmarła w dniu 20 kwietnia 1947 r., a pozostawiony przez nią spadek przeszedł w 10/20 częściach na wnioskodawcę a po 1/20 części na dziesięcioro jej rodzeństwa.Wnioskodawca wniósł o zniesienie współwłasności istniejącej między nim a spadkobiercami swej zmarłej żony oraz o dział spadku po żonie. Nadto domagał się zasądzenia od uczestników postępowania kwoty 15.840 zł z tytułu należnych mu za okres 6 lat 66 m żyta za użytkowanie gruntu wspólnego wzgl. spadkowego. Z tej też przyczyny wymienił jako uczestników postępowania nie tylko spadkobierców po swej żonie Marcie K., lecz również 6 innych osób, które z innego tytułu użytkują nieruchomości stanowiące przedmiot działu.Sąd Powiatowy ustalił, że przedmiotem podziału są cztery działki o łącznej wartości 164.648 zł. Trzy z nich o łącznej wartości 87.329 zł przyznał na własność wnioskodawcy, a czwartą wartości 77.319 zł na własność przeciwniczki wniosku Anny D., obciążając tę ostatnią spłatami pieniężnymi w kwocie 36.157 zł na rzecz wnioskodawcy i po 4.116,20 zł na rzecz każdego z pozostałych spadkobierców Marty K. Z roszczeniem natomiast o zwrot pożytków Sąd Powiatowy odesłał wnioskodawcę na drogę procesu.Sąd Powiatowy ustalił, że wnioskodawca i jego żona Marta K. byli współwłaścicielami nieruchomości w równych częściach, na skutek czego obliczył udział wnioskodawcy we współwłasności i w spadku w 30/40 częściach całego majątku, czyli na kwotę 123.486 zł.Przeciwnicy wniosku zaskarżyli rewizją postanowienie Sądu Powiatowego, zarzucając naruszenie art. 20, 22-24 Pr. rzecz., sprzeczności istotnych ustaleń z treścią zebranego w sprawie materiału oraz uchybienie art. 151 postęp. spadk.Sąd Wojewódzki oddalił rewizję, odraczając jedynie termin uiszczenia spłaty przypadającej wnioskodawcy do dnia 1 lipca 1964 r.Minister Sprawiedliwości zaskarżył rewizją nadzwyczajną postanowienia obu Sądów, żądając ich uchylenia i przekazania sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania.Skarżący zarzucił, że Sąd Powiatowy błędnie ustalił udział wnioskodawcy we współwłasności łączącej go ze spadkobiercami po zmarłej Marcie K. (...) i nie wziął pod uwagę możliwości przyznania uczestnikom łącznej schedy. Pominięcie przytoczonych wyżej momentów - zdaniem skarżącego - stanowi naruszenie art. 96 Pr. rzecz., w związku z art. 60 § 2 Pr. spadk., które Sąd Wojewódzki winien był z mocy art. 380 § 1 pkt 4 k.p.c. wziąć z urzędu pod rozwagę przy rozpatrywaniu rewizji przeciwników wniosku.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Trafny jest zarzut skarżącego, że Sąd Powiatowy, ustalając wysokość udziału wnioskodawcy we współwłasności, nie wziął pod uwagę, że wnioskodawca mógł nabyć w drodze wykupu udziałów spadkowych jedynie 6/7 części spadku po swych teściach S., gdyż 1/7 część odziedziczyła jego żona. Wobec tego, że udziały spadkowe nabyte były wspólnie z żoną, udział wnioskodawcy we współwłasności wynosił 3/7, a jego żony 4/7 części. Po żonie swej odziedziczył połowę spadku czyli dalsze 2/7 całości majątku wspólnego. Łączny zatem udział wnioskodawcy w dzielonej nieruchomości wynosił 5/7 części wartości 117.659 zł. Tym samym wartość udziału każdego z pozostałych spadkobierców po Marcie K. wzrosła do kwoty 4.704,90 zł (...).Sąd Powiatowy przyznając na własność wnioskodawcy działki Nr 2, 3 i 4 nie uchybił art. 149, 152 § 3 i 5 oraz 162 § 1 postępowania spadkowego.Przed dokonaniem bowiem działu spadku Sąd Powiatowy musiał przeprowadzić zniesienie współwłasności istniejącej między wnioskodawcą a spadkobiercami po Marcie K. Postępowanie to regulują nie przepisy o postępowaniu spadkowym, lecz przepisy dekretu o postępowaniu niespornym z zakresu prawa rzeczowego. Za względu na treść art. 39 i 45 tego dekretu sąd obowiązany jest w pierwszym rzędzie ustalić, czy istnieją możliwości dokonania w naturze podziału nieruchomości rolnej (ziemskiej). Jeżeli podział taki nie jest możliwy, zniesienie współwłasności następuje (art. 45 § 1 cyt. dekretu) przez nakazanie sprzedaży nieruchomości w drodze licytacji publicznej.W niniejszej sprawie Sąd Powiatowy w oparciu o opinię biegłych prawidłowo ustalił, że wspólną nieruchomość można podzielić na dwie części, z których jedna składa się z działek nr 2, 3 i 4 a druga z działki nr 1.Sąd Powiatowy, mając na uwadze, że spadkobierczyni D. wzniosła budynki na działce nr 1, prawidłowo również przyznał na własność wnioskodawcy część składającą się działek nr 2, 3 i 4, a działkę nr 1 przeznaczył do podziału między spadkobierców. Okoliczność, że wartość części przyznanej na własność wnioskodawcy przewyższa wartość jego udziału 3/7 we współwłasności, nie ma istotnego znaczenia, jeżeli weźmie się pod uwagę, że inny podział w naturze nie jest gospodarczo uzasadniony oraz że wnioskodawca jeszcze bierze udział w dziale spadku i że udział ten wynosi 2/7 części całego majątku. Podniesione przez skarżącego zarzuty dotyczące wieku, zawodu, stanu majątkowego, stosunku do dzielonego majątku wnioskodawcy i innych uczestników postępowania nie mają istotnego znaczenia w postępowaniu o zniesieniu współwłasności, gdyż postępowanie to nie zna przepisu analogicznego do art. 162 postęp. spadk.Z tej przyczyny Sąd Najwyższy w związku z przyznaniem na własność wnioskodawcy działek nr 2, 3 i 4 nie dopatrzył się pogwałcenia przez Sąd Powiatowy istotnych przepisów prawa.Uzasadnione są natomiast zarzuty skarżącego, jeżeli dotyczą pogwałcenia istotnych przepisów prawa przy dokonaniu przez Sąd Powiatowy działu spadku.Sąd Powiatowy bowiem ustaliwszy, że działki nr 1 przeznaczonej do podziału między wszystkich spadkobierców, nie można podzielić w naturze, mógł dokonać działu przez nakazanie sprzedaży tej działki w drodze licytacji publicznej (art. 158 § 1 post. sp.) albo przyznać ją na własność jednemu spadkobiercy (art. 162 post. sp.) lub nawet wspólnie kilku spadkobiercom (art. 152 § 5 i 162 post. sp.). Przyznanie nieruchomości ziemskiej na własność na podstawie art. 162 § 1 post. sp. może nastąpić tylko w razie wniosku o zastosowanie tego sposobu działu. Tak samo tylko za zgodą zainteresowanych można przyznać nieruchomość na współwłasność kilku spadkobierców (art. 152 § 5 i 162 § 1 post. sp.). Jeżeli jednak kilku spadkobierców zgłasza wniosek o przyznanie własności nieruchomości ziemskiej, wówczas sąd stosownie do art. 162 § 2 post. sp. "przyzna majątek temu, którego uzna za najodpowiedniejszego do objęcia majątku". W tym przypadku sąd skorzysta z danych, które mają obowiązek podać spadkobiercy stosownie do art. 149 post. sp.W niniejszej sprawie Sąd Powiatowy z pogwałceniem wyżej cytowanych przepisów przyznał działkę nr 1 na własność spadkobierczyni D. Spadkobierczyni ta bowiem nie zgłaszała wniosku o przyznanie jej własności tej działki, a wręcz przeciwnie w uzasadnieniu rewizji od postanowienia działowego zakwestionowała możliwość wywiązania się z nałożonego na nią obowiązku spłaty pozostałych spadkobierców. W aktach sprawy brak wzmianki, by którykolwiek ze spadkobierców poza wnioskodawcą składał jakiekolwiek wnioski w przedmiocie możliwości i sposobu podziału nieruchomości spadkowej. Sąd Powiatowy wbrew obowiązkowi z art. 149 post. sp. nie zebrał danych, które pozwoliłyby na prawidłowe zastosowanie art. 162 § 2 post. sp. Konieczność dokonania tych ustaleń znalazła potwierdzenie w oświadczeniu wnioskodawcy złożonym przed Sądem Wojewódzkim i przeciwników wniosku przed Sądem Najwyższym w przedmiocie przyznania im nieruchomości na własność stosownie do art. 162 i 152 § 5 post. sp.Sąd Powiatowy uchybił także art. 151 post. sp.Z mocy tego przepisu sąd w postępowaniu działowym rozstrzyga również o wyrównaniu przysporzeń, o zachowkach, o zmniejszeniu zapisów oraz o wzajemnych roszczeniach między uczestnikami działu dotyczących zobowiązań spadkodawcy lub majątku spadkowego. Wprawdzie sąd działowy może co do tych roszczeń odesłać uczestników postępowania na drogę postępowania spornego, lecz nie może przed rozstrzygnięciem tych roszczeń dokonać działu. Celem bowiem postępowania działowego jest zlikwidowanie wszelkich wzajemnych roszczeń i zobowiązań związanych z nabyciem spadku. Dlatego też ustawodawca wprowadził w art. 151 § 2 post. sp. zakaz dochodzenia tych roszczeń po zapadnięciu prawomocnego postanowienia działowego (prekluzja).Sąd Powiatowy winien był zatem rozstrzygnąć o roszczeniach wnioskodawcy z tytułu użytkowania nieruchomości przez uczestników postępowania, a jeżeli skorzystał z możliwości odesłania uczestników na drogę procesu, winien był to uczynić przed wydaniem postanowienia działowego, zawieszając w razie potrzeby postępowanie działowe do czasu prawomocnego rozstrzygnięcia tych roszczeń. Sąd Powiatowy, odsyłając uczestników na drogę postępowania spornego winien był w swym postanowieniu wymienić uczestników, których odesłał na tę drogę oraz oznaczyć dokładnie roszczenia, które mają być rozpoznane. Sąd Powiatowy winien był przede wszystkim zażądać sprecyzowania wniosku przez wnioskodawcę. Żądanie bowiem kwoty 15.840 zł od wszystkich osób wymienionych we wniosku bez wyjaśnienia, czy wnioskodawca żąda tej kwoty od nich wszystkich solidarnie i na jakiej podstawie nie odpowiada wymaganiom art. 16 kpn. Sąd Powiatowy z uchybieniem art. 13 w związku z art. 17 kpn nie rozważył, czy osoby nie będące spadkobiercami a jedynie dzierżawcami lub użytkownikami dzielonego gospodarstwa rolnego są zainteresowane w wyniku postępowania o zniesienie współwłasności i wzgl. o dział spadku. Dochodzenie w jednym wniosku zniesienia współwłasności, działu spadku oraz zapłaty przeciwko osobom trzecim nie objętym poprzednimi postępowaniami było niedopuszczalne (art. 202 k.p.c. w związku z art. 4 i 17 kpn) ze względu na brak zarówno przesłanek kumulacji podmiotowej usprawiedliwiającej takie spółuczestnictwo, jak również przesłanek kumulacji przedmiotowej a zwłaszcza na odmienne tryby postępowania.Odnośnie natomiast roszczeń wnioskodawcy w stosunku do spadkobierców należy zauważyć, że stosowanie przez sąd przepisu art. 150 i 151 post. sp. o odesłaniu uczestników działu na drogę postępowania spornego powinno nastąpić, gdy zachodzi rzeczywista potrzeba takiego odesłania, tj. gdy rozpoznanie sprawy w postępowaniu spornym prędzej i łatwiej doprowadzi do rozwikłania wzajemnych roszczeń spadkobierców. Tego rodzaju "rzeczywista" potrzeba nie zachodziła w niniejszej sprawie. Z zaświadczenia bowiem na karcie 6 akt wynika, ze roszczenia wnioskodawcy dotyczą tylko trojga spadkobierców (Kazimierza S., Anny D., Bronisławy S.) i około 5 ha gruntu. Rozstrzygnięcie więc o żądaniu wnioskodawcy nie napotykało na specjalne trudności zwłaszcza, że Sąd Powiatowy zasięgał opinii biegłych co do wysokości czynszu dzierżawnego. Sąd Powiatowy winien był jeszcze uwzględnić, że wszyscy spadkobiercy (art. 59 Pr. sp. i art. 90, 91 Pr. rzecz.) w granicach wysokości swych udziałów mieli prawo do korzystania ze spadkowej nieruchomości jak również żądania przypadających im z niej części pożytków.W świetle powyższych wywodów trafny jest zarzut skarżącego, że Sąd Powiatowy naruszył art. 96 Pr. rzecz. i art. 60 § 2 Pr. sp., jak również że Sąd Wojewódzki uchybił art. 380 § 1 pkt 4 k.p.c. w związku z art. 4 kpn.Z tych względów Sąd Najwyższy z mocy art. 396, 398, 384 k.p.c. w związku z art. 4 kpn uwzględnił rewizję nadzwyczajną.Przy ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Powiatowy wyłączy ze sprawy roszczenia wnioskodawcy w stosunku do osób nie będących spadkobiercami po Marcie K., rozstrzygnie samodzielnie o roszczeniach wnioskodawcy do spadkobierców (jeżeli wnioskodawca ze względu na stosunkowo nie dużą wysokość tego roszczenia w odniesieniu do spadkobierców wniosku tego nie cofnie) oraz przeprowadzi postępowanie znoszące współwłasność i o dział spadku zgodnie z wyżej powołanymi wskazówkami.