III CR 68/66

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Zygmunta W. o stwierdzenie praw do spadku i dział spadku, na skutek rewizji nadzwyczajnej Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego na postanowienie Sądu Wojewódzkiego w Lublinie z dnia 8 marca 1965 r., zaskarżone postanowienie, jak również postanowienie Sądu Powiatowego w Kraśniku z dnia 5 maja 1964 r. w części orzekającej o przyznaniu całej nieruchomości Zygmuntowi W., uchylił i sprawę w tym zakresie przekazał sądowi I instancji do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneDokonując zniesienia współwłasności nieruchomości miejskiej położonej w K., składającej się z działki gruntu o powierzchni 933 m2 i zabudowań, a należącej do wnioskodawcy Jana Zygmunta W. (z tytułu spadkobrania po matce) oraz do drugiej żony jego ojca Stanisławy W. (z tytułu darowizny dokonanej na jej rzecz przez zmarłego męża, a ojca wnioskodawcy), Sąd Powiatowy w Kraśniku, po rozpoznaniu sprawy po raz trzeci, postanowieniem z dnia 5 maja 1954 r. ustalił wartość wspólnej nieruchomości na 100.000 zł i przyznał ją w całości na własność Zygmunta W., zasądził na rzecz Stanisławy W. od Zygmunta W. 31.250 zł dopłaty oraz przyznał Stanisławie W. dożywotnie użytkowanie połowy domu i komórki oraz wspólną używalność studni i podwórka.Sąd Powiatowy przy wyliczaniu dopłaty uwzględnił na korzyść Zygmunta W. 18.750 zł z tytułu zachowku, do którego ma on prawo jako spadkobierca konieczny po ojcu Janie W. Sąd ustalił, że wartość spadku po Janie W. wynosiła 50.000 zł, tj. tyle, ile była warta darowizna, dokonana przez Jana W. na rzecz jego żony Stanisławy W., według stanu w chwili jej dokonania i wartości w momencie dokonania zestawienia przy wyrokowaniu. Zachowek został obliczony w stosunku 3/8 części spadku (art. 151 i 162 prawa spadkowego).Sąd Wojewódzki w Lublinie postanowieniem z dnia 8 marca 1965 r. w uwzględnieniu rewizji Zygmunta W. uchylił zaskarżone postanowienie w części dotyczącej spłat oraz przyznania Stanisławie W. dożywotniego użytkowania nieruchomości, utrzymując jednocześnie w mocy postanowienie Sądu Powiatowego w części orzekającej o przyznaniu na własność całej nieruchomości Zygmuntowi W.Rewizja Stanisławy W. została oddalona.W chwili obecnej toczy się dalsze postępowanie przed Sądem Powiatowym w Kraśniku w przedmiocie ustalenia spłat i ewentualnego przyznania Stanisławie W. dożywotniego użytkowania części nieruchomości.Wymienione postanowienie Sądu Wojewódzkiego w części przyznającej własność całej nieruchomości wnioskodawcy zaskarżył Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego rewizją nadzwyczajną, wniesioną w dniu 7 marca 1966 r.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył co następuje:Podstawowy zarzut rewizji nadzwyczajnej jest w pełni uzasadniony. Utrwalone orzecznictwo Sądu Najwyższego przyjęło, że sprawa działowa stanowi całość w tym sensie, że wszystkie dyspozycje orzeczenia działowego są wzajemnie zależne i wzajemnie uwarunkowane. W szczególności, taki ścisły związek zachodzi między orzeczeniem o podziale majątku i orzeczeniem przyznającym spłaty gotówkowe. Dlatego zasadą jest, że wadliwość jednego z tych dwu orzeczeń pociąga za sobą konieczność uchylenia postanowienia działowego w całości. Jedynie wyjątkowo, gdy jest rzeczą oczywistą, że uchylenie określonego rozstrzygnięcia zawartego w orzeczeniu działowym nie może mieć wpływu na zasadnicze rozstrzygnięcie o samym dziale, możliwe jest uchylenie postanowienia działowego tylko w tej części (Orzeczenie SN z dnia 7 listopada 1964 r., III CR 294/64, OSP z. 7-8 z 1965 r.).W sprawie niniejszej wspomniany wyjątek nie zachodzi. Jest bowiem oczywiste, że ustalenie wysokości spłat może mieć wpływ na zasadnicze rozstrzygnięcie - komu należy przyznać własność całej nieruchomości w wypadku zniesienia współwłasności nieruchomości.Sąd rewizyjny utrzymał w całości orzeczenie sądu I instancji o zniesieniu współwłasności przyznające własność całej nieruchomości jednemu ze współwłaścicieli oraz uchylił w całości orzeczenie o spłacie. Z wyżej wyjaśnionych zasad było to niedopuszczalne. Skoro sąd rewizyjny uznał wadliwość orzeczenia o spłacie, to w okolicznościach sprawy, powinien był uchylić w całości orzeczenie o zniesieniu współwłasności.Trafnie też rewizja nadzwyczajna zwraca uwagę, że prawo nasze nie przewiduje zniesienia współwłasności, polegającego na przyznaniu rzeczy wspólnej jednemu ze współwłaścicieli i połączonego z przyznaniem drugiemu dożywotniego użytkowania jej części. Jedyny przepis, pozwalający na pewną pozostałość stosunku współwłasności, mieści się w art. 212 § 1 k.c., który pozwala na obciążenie przy podziale gruntu poszczególnych części potrzebnymi służebnościami gruntowymi.Jednak nie ma przeszkód do powzięcia takiego orzeczenia, jakie wydał Sąd Powiatowy, jeżeli wyraża na to zgodę współwłaściciel, któremu nieruchomość wspólna zostaje przyznana. Taką zaś zgodę wyraził w sprawie niniejszej wnioskodawca, oświadczając w piśmie procesowym skierowanym do Sądu Najwyższego, że uważa za całkowicie słuszne, aby drugiej żonie jego ojca przyznać dożywotnie użytkowanie jednego pokoju z kuchnią. To oświadczenie będzie miał na uwadze sąd I instancji, gdyż jeżeliby doszedł do wniosku, że nieruchomość należy przyznać na własność wnioskodawcy, problem zabezpieczenia mieszkania dla przeciwniczki wniosku stanie się znowu aktualny.Przy ocenie, któremu z dwu współwłaścicieli należy przyznać własność nieruchomości, sąd I instancji będzie miał przede wszystkim na uwadze sytuację życiową każdego z nich, zakres ich uprawnień co do przedmiotu działu oraz inne okoliczności wymienione w rewizji nadzwyczajnej oraz w piśmie procesowym wnioskodawcy.Zaskarżone orzeczenie narusza także interes Państwa Ludowego, uchylone bowiem zostało nie tylko orzeczenie w przedmiocie spłat, ale także w przedmiocie przyznania przeciwniczce prawa dożywotniego korzystania z części domu. W konsekwencji więc dalsze postępowanie mogłoby doprowadzić do utraty przez nią, starszą kobietę, mieszkania. To zaś godziłoby rażąco w jej usprawiedliwione interesy.Z zasad wyżej podanych należało z mocy art. 388 w związku z art. 421 k.p.c. orzec, jak w sentencji.