4 CR 5/58

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia S. Gross. Sędziowie: W. Bendetson (sprawozdawca), E. Brzeziński.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Juliana G. i Wandy G. przeciwko Dyrekcji Żeglugi na Odrze o odszkodowanie, po rozpoznaniu rewizji nadzwyczajnej Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego od postanowienia Sądu Powiatowego w Szczecinie z dnia 3 czerwca 1957 r., zaskarżone postanowienie uchylił.Uzasadnienie faktycznePowodowie, oznaczywszy jako stronę pozwaną "Dyrekcję Żeglugi na Odrze - Oddział w S.", domagali się zasądzenia od niej odszkodowania i zadośćuczynienia za krzywdę moralną, doznaną wskutek śmierci ich syna, która nastąpiła podczas zderzenia się statków na Odrze. Postanowieniem z dnia 3 czerwca 1957 r. Sąd Powiatowy w Szczecinie powództwo odrzucił na tej podstawie, że wspomniany Oddział nie ma osobowości prawnej.Rewizja nadzwyczajna, wniesiona przez Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego przed upływem terminu sześciomiesięcznego od dnia uprawomocnienia się zaskarżonego postanowienia, zawiera żądanie uchylenia tego orzeczenia z powodu naruszenia przepisów postępowania oraz wniosek o przekazanie sprawy Sądowi Powiatowemu do merytorycznego rozpoznania.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Słuszne jest wyrażone w zaskarżonym postanowieniu zapatrywanie, że organ przedsiębiorstwa państwowego, wyposażonego w samoistną podmiotowość prawną, a więc m. i. także i jego oddział lub ekspozytura, nie posiada - podobnie zresztą jak przynajmniej z reguły organy innych osób prawnych - odrębnej od powyższego przedsiębiorstwa osobowości prawnej i że wobec tego nie ma on zdolności prawnej oraz zdolności sądowej, w konsekwencji przeto nie może być ani podmiotem uprawnień majątkowo-cywilnych, ani podmiotem w procesie. Nie jest natomiast uzasadnione znajdujące pozorne tylko oparcie w powyższym poglądzie rozstrzygnięcie zawarte w zaskarżonym orzeczeniu, odrzucającym powództwo tylko z tego powodu, że oznaczono w nim jako stronę pozwaną - zamiast samego przedsiębiorstwa "Żegluga na Odrze" - jego Ekspozyturę Rejonową w S.Rozstrzygnięcie to pozostaje bowiem w sprzeczności z istotną intencją powodów, skoro przez oznaczenie jako strony pozwanej jednego z organów powyższego przedsiębiorstwa dali oni tym samym - wprawdzie w sposób, jak to słusznie podkreślono w rewizji nadzwyczajnej, nader nieudolny, ale pomimo to nie budzący żadnych wątpliwości co do ich rzeczywistego zamiaru - wyraz swojej woli skierowania powództwa przeciwko przedsiębiorstwu "Żegluga na Odrze". Ze słusznością powyższego wniosku przemawia zwłaszcza argumentacja oparta na przesłance, że przedsiębiorstwo państwowe posiadające samoistną podmiotowość prawną (podobnie jak w ogóle wszelkie inne osoby prawne) może działać wyłącznie przez swoje organy i że w konsekwencji wszystkie podjęte w stosunku do nich jako organów przedsiębiorstwa czynności, a wśród nich również i czynności polegające na wytoczeniu przeciwko niemu powództwa, należy uważać za dokonywane w zamiarze wywołania bezpośrednich skutków względem przedsiębiorstwa jako osoby prawnej, którą organy te reprezentują.Nie jest przy tym istotne, że uchybienie, którego powodowie dopuścili się w niniejszej sprawie, polegało nie tylko na oznaczeniu jako strony pozwanej - zamiast przedsiębiorstwa "Żegluga na Odrze" - jednego z jego organów, lecz również i na tym, że powództwo skierowano przeciwko wspomnianej Ekspozyturze w S., a nie przeciwko Dyrekcji (centrali) powyższego przedsiębiorstwa w W., będącej z istoty rzeczy tym właśnie organem, który reprezentuje całokształt praw i interesów wspomnianego przedsiębiorstwa i którego kierownik z mocy samego prawa jest powołany do działania przed sądami w sprawach cywilnych tego przedsiębiorstwa (por. art. 1 dekretu z dnia 2 czerwca 1954 r. o zastępstwie sądowym, władz, urzędów, instytucji i przedsiębiorstw państwowych - Dz. U. Nr 25, poz. 93). W świetle bowiem przytoczonej powyżej przesłanki nie powinno nasuwać wątpliwości, że oznaczenie jako strony pozwanej jednego z organów osoby prawnej (a więc m. i. także jednego z organów przedsiębiorstwa państwowego wyposażonego w samoistną podmiotowość prawną) świadczy o zamiarze skierowania przeciwko niej powództwa bez względu na to, czy właściwy organ (a jeśli chodzi o przedsiębiorstwo państwowe - kierownik tego organu) jest, czy też nie jest powołany do wykonywania zastępstwa danej osoby prawnej przed sądami.Trafność zajętego w rewizji stanowiska, że błędne oznaczenie w sprawie niniejszej strony pozwanej nie stanowiło przeszkody do rozpoznawania tej sprawy i nie powinno było w żadnym razie uzasadniać samo przez się odrzucenia pozwu, znajduje pośrednie potwierdzenie w wyjaśnieniach zawartych w szeregu orzeczeń Sądu Najwyższego a dotyczących sytuacji, gdy zamiast Skarbu Państwa oznaczono jako stronę pozwaną jeden z organów państwowych, i to chociażby taki, z którego działalnością nie wiązało się dochodzone roszczenie i którego kierownik nie miał wskutek tego uprawnienia do wykonywania w imieniu Skarbu Państwa zastępstwa sądowego w sprawie z powództwa o to roszczenie.W myśl powyższych wyjaśnień, w sprawie wytoczonej przeciwko Skarbowi Państwa stroną pozwaną jest Skarb Państwa, a nie organ państwowy, z którego działalnością łączy się dochodzone roszczenie, mylne zaś oznaczenie tego organu nie stanowi przeszkody do rozpoznania sprawy (bądź też nie uzasadnia oddalenia powództwa z powodu braku legitymacji biernej), natomiast wobec potrzeby ustalenia właściwego organu, a to ze względu na przepisy o właściwości miejscowej (art. 25 k.p.c.) i przepisy o należytym zastępstwie Skarbu Państwa przed sądem (art. 59 i 79 k.p.c., art. 1 powołanego dekretu z dnia 2 czerwca 1954 r. i ust. 1 pisma okólnego Nr 255 Prezesa Rady Ministrów z dnia 20 października 1954 r. w sprawie zasad organizacji zastępstwa sądowego w urzędach, instytucjach i przedsiębiorstwach państwowych M.P. Nr 101, poz. 1276), powoduje konieczność wyjaśniania przez sąd, jaki organ (a ściśle rzecz biorąc - kierownik jakiego organu) jest powołany do zastępstwa sądowego w tej sprawie oraz wezwania tego organu celem rozpoznania sprawy z jego udziałem (por. orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 5 października 1956 r. 1 CR 1383/56 i z dnia 3 stycznia 1957 r. 1 CR 931/55 - OSP z 1958 r. z. 1, poz. 26).Przytoczone wyjaśnienia przemawiają niewątpliwie za uznaniem, że oznaczenie jako strony pozwanej - zamiast osoby prawnej - organu tej osoby, i to nawet nie uprawnionego do działania w jej imieniu w sprawach cywilnych przed sądami, nie wyłącza bynajmniej rozpoznania sprawy, w której oznaczenie takie nastąpiło, i nie uzasadnia odrzucenia pozwu, lecz pociąga za sobą jedynie konieczność ustalenia przez Sąd tej osoby i powołanego do jej zastępstwa organu sądowego, któremu powinien być doręczony odpis powództwa i z udziałem którego należy rozpoznać daną sprawę.W konkluzji należy dojść do wniosku, że błędne oznaczenie w sprawie niniejszej jako strony pozwanej - zamiast przedsiębiorstwa państwowego "Żegluga na Odrze" - Ekspozytury Rejonowej tego przedsiębiorstwa w S. (mylnie określonej przez powodów jako "Dyrekcja Żeglugi na Odrze - Oddział w S") nie stanowiło przeszkody do rozpoznania powyższej sprawy i nie uzasadniało odrzucenia pozwu, lecz wymagało doręczenia jego odpisu właściwemu w tym względzie organowi wspomnianego przedsiębiorstwa, a mianowicie Dyrekcji Żeglugi na Odrze w W. i wezwania jej do udziału w sprawie jako uprawnionej (w osobie jej kierownika lub ustanowionego przez tego kierownika albo przez organy nadrzędne pełnomocnika - por. art. 1 powołanego dekretu z dnia 2 czerwca 1954 r.) do wykonywania w imieniu tegoż przedsiębiorstwa zastępstwa w sprawach cywilnych przed sądami.W związku wreszcie z podniesionym przez przedstawiciela Ekspozytury Rejonowej w S. zarzutem, że przedsiębiorstwo "Żeglugi na Odrze" nie ponosi odpowiedzialności za skutki wypadku, któremu uległ syn powódki, ponieważ wypadek ten - według twierdzeń wysuniętych w omawianym zarzucie - miał nastąpić z wyłącznej winy przedsiębiorstwa państwowego "Bydgoska Żegluga na Wiśle", której pracownikiem był denat, znajdujący się podczas wypomnianego zderzenia na statku pozostającym w dyspozycji i zarządzie operatywnym powyższego przedsiębiorstwa, a nie przedsiębiorstwa "Żegluga na Odrze", rozpoznanie tego zarzutu - ze względu na merytoryczny jego charakter - będzie mogło nastąpić dopiero w toku dalszego postępowania, w niniejszej sprawie po przekazaniu jej Sądowi Powiatowemu w Szczecinie, którego właściwość miejscowa w tej sprawie znajduje uzasadnienie w art. 31 k.p.c.Z powyższych względów należało na podstawie art. 396, 398, 394 i 384 k.p.c. orzec jak w sentencji.