4 CR 771/59

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Pelagii K. przeciwko Romanowi W. o świadczenia i wpis do księgi wieczystej, po rozpoznaniu rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Bydgoszczy ośr. w Toruniu z dnia 13 marca 1959 r. zmienił zaskarżony wyrok w części oddalającej powództwo w ten sposób, że zobowiązał pozwanego do oświadczenia zgody na wpis w księdze wieczystej Sądu Powiatowego w Brodnicy Pokrzydowo KW 2992, 2993, 2994, 2995 na rzecz powódki ciężaru realnego o treści ugody zawartej przez strony dnia 30 lipca 1956 r. w sprawie pomiędzy nimi przed Sądem Powiatowym w Brodnicy C 252/56.Uzasadnienie faktycznePozwany w aktach Sądu Powiatowego w Brodnicy wystąpił przeciwko obecnej powódce z powództwem o ustalenie, że jest wyłącznym spadkobiercą po matce stron z tytułu dziedziczenia testamentowego. W toku tego postępowania strony zawarły ugodę tej treści, że obecna powódka uznaje powództwo i wyraża zgodę na wpis pozwanego jako właściciela nieruchomości spadkowej w księdze wieczystej, pozwany w zamian za to zobowiązuje się do określonych bliżej świadczeń dożywotnich na jej rzecz. W sporze niniejszym powódka żąda zobowiązania pozwanego do zezwolenia na wpis w księdze wieczystej nieruchomości spadkowej jej praw dożywotnich i do bliżej określonych rzekomo zaległych świadczeń dożywotnich. Pozwany wniósł o oddalenie powództwa. Nie zaprzeczył zaleganiu z twierdzonymi świadczeniami, przyznał nawet, że prawa dożywotnie matka stron zapisała powodowi w testamencie, bronił się jednak niemożnością świadczenia, co do wpisu zaś oświadczył, że nie sprzeciwia się jemu. Sąd Powiatowy zasądził powódce żądane świadczenia, odmówił natomiast wnioskowi o zezwolenie na wpis praw dożywotnich z powodu niezachowania przy zawarciu umowy o dożywocie formy aktu notarialnego. Rewizję powódki od tego wyroku Sąd Wojewódzki wyrokiem z dnia 13 marca 1959 r. oddalił na tej podstawie, że ugoda stron nie spełnia przesłanek art. 599 k.z. skoro prawo własności nieruchomości spadkowych przeszło na pozwanego nie mocą ugody, lecz tytułem dziedziczenia i że do ustanowienia ciężaru realnego konieczna jest umowa pomiędzy właścicielem a nabywcą prawa oraz wpis w księdze wieczystej, tymczasem strony takiej umowy wcale nie zawarły, ustanowienie ciężaru realnego nie wynika też z testamentu matki stron, a oświadczenie pozwanego na rozprawie, że nie sprzeciwia się wpisaniu praw dożywotnich w księdze wieczystej nie może być traktowane jako umowa, tym mniej, że powinna ona być zawarta w formie notarialnej.Od tego wyroku oraz wyroku Sądu Powiatowego Minister Sprawiedliwości wniósł dnia 7 września 1959 r. rewizję nadzwyczajną, domagając się zmiany tych wyroków i uwzględnienie powództwa w całości i wywodząc, że oświadczenie pozwanego na rozprawie, iż nie sprzeciwia się wpisaniu, nie jest niczym innym, jak uznaniem odnośnego żądania powódki, a sądy powinny były poprzestać na tym uznaniu. Jakkolwiek bowiem ugoda nie przewiduje ustanowienia ciężaru realnego, prawdopodobnie wskutek przeoczenia lub nieznajomości prawa, to jednak żądanie powódki nie jest sprzeczne z przepisami prawa ani z zasadami współżycia społecznego, a to tym bardziej, że powódka wywodzi swe prawa nie tylko z ugody, lecz również z testamentu. Zdaniem skarżącego zachodzi naruszenie art. 218 § 2 k.p.c. zwłaszcza, że orzeczenie sądu mocą art. 835 § 1 k.p.c. zastąpiłoby oświadczenie dłużnika i usunęłoby brak formy notarialnej, w związku z czym stanowisko zajęte przez Sąd Powiatowy pozbawiło powódkę niesłusznie możności zrealizowania w drodze procesu prawa, którego w inny sposób nie mogła urzeczywistnić.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Nie można zgodzić się z poglądem skarżącego, że naruszony został art. 218 § 2 k.p.c. Przedmiotem uznania może być tylko roszczenie, które stronie powodowej służy według jej żądania i uzasadnienie tegoż. W świetle zaś twierdzeń powódki nie służy jej żadne rzeczowe prawo dożywocia ani żadne roszczenie o jego ustanowienie. W szczególności w ugodzie o takim prawie rzeczowym nie ma w ogóle żadnej wzmianki, a stan faktyczny wynikający z ugody nie podpada pod art. 599 k.z., za czym ustanowienie takiego prawa mogłaby nastąpić tylko na skutek szczególnego porozumienia się stron, a nie mocą ustawy. Niemniej rewizji nadzwyczajnej nie można odmówić skutku. Sądy bowiem I i II instancji nie oceniły należycie oświadczenia pozwanego na rozprawie, że wpisaniu prawa dożywocia w księdze wieczystej nie sprzeciwia się. Jeżeli bowiem oświadczenie to oraz żądanie powódki przedstawione również na rozprawie oceni się z punktu widzenia cywilno-prawnych oświadczeń woli rozumianych zgodnie z art. 47 p.o.p.c., to w żądaniu powódki należy dopatrzyć się oferty, a w oświadczeniu pozwanego jej przyjęcia. W takim zaś razie doszła pomiędzy stronami do skutku umowa o treści nawet dwojakiej, o zobowiązaniu się pozwanego do ustanowienia na rzecz powódki rzeczowego prawa dożywocia oraz umowa rzeczowa w myśl art. 113 § 1 pr. rzecz., przedstawiająca częściowe wykonanie tego zobowiązania. Ponieważ zaś oświadczenia stron zostały wciągnięte do protokołu sądowego, przeto i przepisowi art. 113 § 2 pr. rzecz. stało się zadość. Jak bowiem Sąd Najwyższy wyjaśnił już niejednokrotnie protokół sądowy jako dokument publiczny zastępuje i formę aktu notarialnego. Umowa stron co do ustanowienia rzeczowego prawa dożywocia nie nastręcza też pod względem istnienia podstawy prawnej żadnych zastrzeżeń. Przedstawia ona bowiem dodatkowe przysporzenie powódce ekwiwalentu za wyrażenie zgody na wpis pozwanego jako właściciela nieruchomości spadkowych oraz jako dodatkowe świadczenie z tytułu zapisu w testamencie matki dożywocia na rzecz powódki.Jak zaznaczono wyżej, pozwany przez zawarcie umowy z art. 113 § 1 pr. rzecz. spełnił tylko częściowo swe zobowiązanie do ustanowienia rzeczowego prawa dożywocia. Z art. 113 § 1 i art. 280 pr. rzecz. wynika, że do ustanowienia ciężaru realnego, którym jest prawo dożywocia, konieczny jest wpis w księdze wieczystej a zatem według art. 21 pr.o. ks. wiecz. do wpisu konieczna jest ponadto zgoda właściciela ma jego dokonanie. Mocą swego zobowiązania do ustanowienia rzeczowego prawa dożywocia pozwany powinien udzielić i tej zgody, czyli że powództwo powinno być w tej części uwzględnione. W związku z tym zgodnie z żądaniem skarżącego wyrok II instancji ulega uchyleniu, a na skutek rewizji powódki od wyroku Sądu Powiatowego należało zmienić wyrok i orzec i w tej części zgodnie z jej żądaniem.