4 CR 910/59

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia W. Formański. Sędziowie: M. Piekarski (sprawozdawca), T. Byliński.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Przedsiębiorstwa Państwowego "Owoce i Warzywa" w S. przeciwko Zofii C. o zapłatę z wekslu, po rozpoznaniu rewizji pozwanej od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Szczecinie z dnia 16 czerwca 1959 r.,uchylił w odniesieniu do pozwanej Zofii C. nakaz zapłaty Sądu Wojewódzkiego w Szczecinie z dnia 25 stycznia 1955 r. i powództwo w stosunku do tej pozwanej oddalił.Uzasadnienie faktyczneSąd Wojewódzki nakazał T.N., J.K. i Z.C., aby zapłacili stronie powodowej solidarnie 16.492,18 zł (z należnościami ubocznymi) z wekslu wystawionego przez N. a indosowanego przez K. oraz C. Ostatnio wymieniona podniosła w zarzutach przeciw wekslowemu nakazowi, że została oszukana przez N., który podsunął jej do podpisu weksel in blanco rzekomo "na chodniki" a wekslu tego użył "na pokrycie manka" w kiosku strony powodowej. Pozwana C. powołała się na akta sprawy karnej Sądu Powiatowego w Szczecinie. Sąd ten wyrokiem z dnia 15.X.1954 r. uniewinnił N. od oskarżenia z art. 286 § 1 k.k. co do dopuszczenia do manka w powyższej wysokości oraz od oskarżenia z art. 194 k.k. co do użycia wekslu gwarancyjnego wbrew woli Z.C. Sąd Wojewódzki, przeprowadziwszy dowód z cyt. akt sprawy karnej, wyrokiem z dnia 14.XI.1956 r. utrzymał w mocy wekslowy nakaz zapłaty i zasądził od pozwanej na rzecz strony powodowej 366,50 zł zwrotu kosztów procesu. Sąd Wojewódzki ustalił, że pozwana C. podpisała weksel w związku z zamierzoną przez T.N. sprzedażą "choinek", lecz obronę pozwanej uznał za bezskuteczną w myśl art. 10 i 17 prawa wekslowego wobec będącej w dobrej wierze strony powodowej, która ze względu na abstrakcyjny charakter zobowiązania wekslowego ma prawo żądać zapłaty "nawet w takich przypadkach, gdy wręczenie wekslu było pozbawione dostatecznej podstawy faktycznej".Pozwana w rewizji zarzuciła, że Sąd Wojewódzki naruszył art. 10 i 17 prawa wekslowego i uchybił art. 236, 218 i 326 k.p.c. Skarżąca wywiodła, że na podstawie akt cyt. sprawy karnej Sąd Wojewódzki obowiązany był stwierdzić, iż strona powodowa wbrew umowie zawartej z T.N., nie posiadając przewidzianej w tej umowie zgody pozwanej na piśmie, użyła przeciw pozwanej wekslu in blanco podpisanego przez nią dla innego celu ("na choinki").W uwzględnieniu rewizji pozwanej Zofii C. Sąd Najwyższy wyrokiem z dnia 23.IV.1958 r. 4 CR 194/57 uchylił co do tej pozwanej wyżej wymienione orzeczenie Sądu Wojewódzkiego i przekazał temu Sądowi sprawę do ponownego rozpoznania wyjaśniając, co następuje:Z mocy art. 17 prawa wekslowego "osoby, przeciw którym dochodzi się praw z wekslu, nie mogą wobec posiadacza zasłaniać się zarzutami opartymi na swych stosunkach osobistych z wystawcą lub z posiadaczami poprzednimi, chyba że posiadacz, nabywając weksel, działał świadomie na szkodę dłużnika". Pozwana zatem nie może wobec powodowej Spółdzielni zasłaniać się zarzutem, że podpisała dla N. weksel in blanco "na choinki". W tym zakresie Sąd Wojewódzki prawidłowo ocenił sprawę. Jednakże z uchybieniem art. 218 § 1 i 326 k.p.c. Sąd Wojewódzki nie wdał się w wyjaśnienie kwestii, czy obrona pozwanej (działającej przed Sądem Wojewódzkim bez adwokata) stosownie do art. 10 prawa wekslowego zmierzała do wykazania, że strona powodowa weksel niezupełny w chwili wystawienia uzupełniła niezgodnie z zawartym z N. porozumieniem, a nawet dopuściła się przy uzupełnieniu tego wekslu rażącego niedbalstwa.Sąd Wojewódzki obowiązany był wyjaśnić treść wyżej wymienionego porozumienia. Jeśli przewidywało ono złożenie przez indosantów wekslu in blanco deklaracji wyraźnie normującej zakres ich odpowiedzialności i jeśli według wymienionego porozumienia strona powodowa miała prawo uzupełnić (wypełnić) weksel in blanco jedynie w ramach odpowiedzialności określonej w deklaracji - to wówczas Sąd Wojewódzki obowiązany był zająć stanowisko, czy strona powodowa weksel wypełniła w sposób przewidziany w porozumieniu. Gdyby się okazało, że weksel został wypełniony niezgodnie z podstawowym porozumieniem w stosunku do skarżącej, natenczas - wbrew stanowisku Sądu Wojewódzkiego - jej obronę należałoby uznać za istotną dla wyniku sprawy.Po ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Wojewódzki ustalił, że pozwana C. podpisała grzecznościowo weksel in blanco w grudniu 1953 r., a powodowe Przedsiębiorstwo uzupełniło weksel w celu uzyskania pokrycia manka w straganie prowadzonym przez N. za okres od dnia 8.III. do 16.IV.1954 r. - na podstawie zawartej z N. umowy prowizyjnej z dnia 30.III.1954 r., w myśl której N. miał do wekslu gwarancyjnego dołączyć deklarację upoważniającą przedsiębiorstwo do wypełnienia wekslu do wysokości należności wynikającej z tej umowy; deklaracja ta miała być także podpisana przez indosantów wekslu. Jednakże N. deklaracji tej nie złożył.Sąd Wojewódzki uznał, że istota sporu sprowadza się do ustalenia, czy powodowe Przedsiębiorstwo użyło wekslu zgodnie z umową zawartą z N. Ustaliwszy zaś, że N. - wbrew jego odmiennym wyjaśnieniom - wręczył powodowemu Przedsiębiorstwu weksel in blanco na zabezpieczenie pokrycia manka mogącego powstać w straganie warzywnym, a nie w stoisku choinkowym, Sąd Wojewódzki uznał obronę pozwanej C. za nieuzasadnioną i utrzymał w mocy nakaz zapłaty. Zdaniem Sądu Wojewódzkiego przewidziana w umowie deklaracja wekslowa "ma tylko znaczenie dowodowe". Niezłożenie jej przeto nie niweczyło prawa powodowego Przedsiębiorstwa do wypełnienia wekslu w celu pokrycia manka, które to pokrycie zgodnie z umową miało być zabezpieczone wekslem, co powodowe Przedsiębiorstwo udowodniło.Pozwana C. w rewizji zarzuciła, że Sąd Wojewódzki uchybił art. 385 k.p.c., z mocy którego to przepisu był związany wyżej przytoczoną wykładnią przepisów prawa wekslowego, zawartą w wydanym już poprzednio w niniejszej sprawie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 23.IV.1958 r.Sąd Najwyższy uznał wymieniony zarzut, za uzasadniony z przyczyn następujących:Prawidłowo Sąd Wojewódzki zaznaczył, że zabezpieczenie wekslowe udzielone przez N. w czasie obowiązywania umowy, na podstawie której prowadził on stragan w grudniu 1953 r., "dzieli los umowy głównej". Oznacza to, że zabezpieczenie wygasło z chwilą, gdy okazało się, że w okresie obowiązywania tej umowy manka nie !było i umowa ta wyekspirowała przez upływ czasu, na jaki była zawarta.Sąd Wojewódzki błędnie uznał, że wspomniane zabezpieczenie rozciąga się na pokrycie manka, jakie powstało z dalszego prowadzenia straganu przez N. Błąd Sądu Wojewódzkiego w ocenie prawnej polega tu na tym, że dalsze prowadzenie straganu nie odbywało się jako kontynuacja poprzedniej umowy, lecz w świetle ustalenia tegoż Sądu było oparte na nowych, odrębnych z punktu widzenia prawa umowach, na które udzielone poprzednio zabezpieczenie wekslowe nie rozciąga się (por. orzeczenie 7 sędziów S.N. z dnia 6.XII.1958 r. 3 CR 1063/58 - OSPiKA z 1960 r., poz. 188 i orzeczenie S.N. z dnia 9.XII.1958 r. 1 CR 1161/57 - OSN 1960, poz. 46). Powodowe Przedsiębiorstwo wiedziało bowiem, że zabezpieczeni to było udzielone dla wierzytelności mogących powstać z umowy obowiązującej w okresie wręczenia wekslu gwarancyjnego. Powodowe Przedsiębiorstwo nie twierdziło też, by po wygaśnięciu tej umowy zawarło z N. nowe porozumienie dotyczące zabezpieczenia wekslowego. Gdyby nawet zawarło je i gdyby w ramach tego porozumienia N. oświadczył, że weksel poprzednio złożony na zabezpieczenie pokrycia ewentualnego manka mogącego powstać w okresie obowiązywania poprzedniej umowy ma służyć następnie na zabezpieczenie pokrycia ewentualnych mank, jeśliby je ujawniono w czasie obowiązywania następnych umów - to wówczas powodowe Przedsiębiorstwo powinno było podjąć kroki zmierzające do ustalenia, czy pozwana, która przez podpisanie wekslu in blanco wzięła odpowiedzialność za pokrycie manka mogącego powstać w okresie obowiązywania poprzedniej umowy, wyraziła zgodę na takie rozszerzenie swej odpowiedzialności, stanowiące w istocie zaciągnięcie odrębnego zobowiązania. Brak bowiem podstaw życiowych do domniemywania wyrażenia tej zgody już przez samo podpisanie przez pozwaną wekslu in blanco. W braku zaś ku temu podstaw szczególnych, a takich nie przytoczyło powodowe Przedsiębiorstwo, niepodobna przyjąć, by według woli pozwanej weksel miał zabezpieczyć przyszłe pretensje Przedsiębiorstwa względem N., jakie by wynikły z prowadzenia przez niego - na podstawie nie istniejących jeszcze umów - straganu w czasie nie dającym się ograniczyć na przyszłość.W tych okolicznościach uzupełnienie przez powodowe Przedsiębiorstwo wekslu, mimo że pozwana nie zgodziła się na ponowne odrębne użycie tego wekslu na zabezpieczenie wierzytelności z innej, odrębnej umowy, należało uznać za dokonane wbrew porozumieniu zawartemu przez powodowe Przedsiębiorstwo z N. co do uzupełnienia tego wekslu przy jego wręczeniu. W tych okolicznościach takie wypełnienie przez powodowe Przedsiębiorstwo wekslu należało ponadto uznać za dokonane z rażącym naruszeniem obowiązku dołożenia staranności wymaganej w uczciwym obrocie w danym stosunku prawnym. Według bowiem ustalenia Sądu Wojewódzkiego trzecia z kolei umowa o prowadzenie straganu, w czasie obowiązywania której manko powstało, przewidywała złożenie wekslu gwarancyjnego wraz z pisemną deklaracją podpisanych na nim osób co do zakresu ich odpowiedzialności wekslowej. Niezłożenie tej deklaracji nie podważa ważności zobowiązania wekslowego osoby, która indosowała weksel in blanco, lecz ze względu na niepuszczenie wekslu w obieg uzasadnia pozbawienie wobec pozwanej skuteczności wekslu wobec udogodnienia, że został on wypełniony przez powodowe Przedsiębiorstwo w sposób rażąco niedbały, wbrew porozumieniu dotyczącemu uzupełnienia wekslu.Dla ustalenia osnowy tego porozumienia ma znaczenie treść - przewidywanej w umowie, a nie złożonej przez pozwaną jako indosanta wekslu gwarancyjnego in blanco - deklaracji o zakresie odpowiedzialności pozwanej. Powodowe Przedsiębiorstwo mogło bowiem uzupełnić weksel w granicach określonych w umowie o odpowiedzialności pozwanej, która w myśl tej umowy miała właśnie w pisemnej deklaracji udokumentować zakres swego zobowiązania z wekslu gwarancyjnego. W razie zwrócenia się przez powodowe Przedsiębiorstwo do pozwanej o podpisanie deklaracji upoważniającej Przedsiębiorstwo do uzupełnienia wekslu na zabezpieczenie wierzytelności o pokrycie manka z trzeciej z kolei umowy dotyczącej prowadzenia straganu, okazałoby się - w świetle ustaleń Sądu Wojewódzkiego - że ta wierzytelność nie jest objęta zaciągniętym przez pozwaną zobowiązaniem. Wyszłoby bowiem na jaw, że w okresie prowadzenia przez N. straganu w grudniu 1953 r., tj. w okresie obowiązywania pierwszej umowy, na zabezpieczenie roszczeń z której N. złożył weksel in blanco, manka nie było, że zatem wymienione zobowiązanie wekslowe pozwanej stało się bezprzedmiotowe i że wobec powodowego Przedsiębiorstwa nie wyraziła ona zgody na ponowne użycie indosowanego przez nią in blanco wekslu na zabezpieczenie roszczeń z innej umowy.Powyższa udowodniona obrona pozwanej wobec powodowego Przedsiębiorstwa jest skuteczna, gdyż stwierdza, że powodowe Przedsiębiorstwo, dopuszczając się rażącego niedbalstwa, wypełniło względem pozwanej weksel wbrew porozumieniu dotyczącemu jego uzupełnienia, co Sąd Najwyższy wyjaśnił już w swym poprzednim cytowanym wyżej wyroku w niniejszej sprawie w sposób wiążący dla Sądu Wojewódzkiego (art. 385 k.p.c.).W świetle tych wyjaśnień zabezpieczenie wekslowe udzielone przedsiębiorstwu w celu pokrycia manka, które może powstać z niewykonania lub nienależytego wykonania umowy o prowadzenie punktu sprzedaży, wygasa z upływem okresu, na który umowa została zawarta, jeżeli w okresie tym manka nie było.Gdy kontrahent przedsiębiorstwa zawiera z nim umowę o prowadzenie tego punktu sprzedaży na okres następny i wyraża zgodę na to, by udzielone poprzednio zabezpieczenie z wekslu in blanco rozciągało się na nową umowę, przedsiębiorstwo dopuszcza się rażącego niedbalstwa, jeżeli nie żąda złożenia przez innych dłużników z tego wekslu przewidzianej w nowej umowie deklaracji, wyrażającej na piśmie ich zgodę na takie użycie wekslu.Sąd Wojewódzki przez odmienną ocenę prawną uchybił w zaskarżonym wyroku art. 385 k.p.c. i naruszył wskazane wyżej przepisy prawa wekslowego w związku z art. 4 p.o.p.c. Uzasadnia to z mocy art. 386 k.p.c. zmianę zaskarżonego wyroku przez uchylenie w myśl art. 461 k.p.c. co do pozwanej wekslowego nakazu zapłaty i oddalenie co do niej powództwa.