4 CR 926/59

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Prokuratora Wojewódzkiego w Poznaniu przeciwko W.M. i A.M. o ustalenie na skutek rewizji pozwanych od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Poznaniu z dnia 25 maja 1959 r., rewizję pozwanych oddalił.Uzasadnienie faktyczneKasa Spółdzielcza w S. była właścicielką 9-ciu parcel budowlanych, położonych w S. o łącznej powierzchni 5.668 m2. Na podstawie umowy zawartej w dniu 28.XI.1956 r. pozwani obok innych nabywców nabyli od kasy spółdzielczej dwie parcele budowlane o łącznym obszarze 1247 m2 za kwotę 370 zł. Pozwani zostali wpisani do księgi wieczystej jako właściciele nabytych parcel. Podstawą do sprzedaży parcel poszczególnym nabywcom była uchwała walnego zgromadzenia delegatów Gminnej Kasy Spółdzielczej w S. z dnia 27.VI.1956 r. Uchwała ta jednakże wskutek zaskarżenia jej przez Związek Spółdzielni Oszczędnościowo-Pożyczkowych - Oddział w Poznaniu została unieważniona prawomocnym orzeczeniem Okręgowej Komisji Arbitrażowej w Poznaniu z dnia 28.V.1958 r. W uzasadnieniu orzeczenia Okręgowa Komisja Arbitrażowa stwierdziła, że uchwała ta jest sprzeczna z zasadami współżycia społecznego w Państwie Ludowym, gdyż powzięta została z naruszeniem § 4 statutu, według którego zadaniem Kasy jest niesienie pomocy w rozwoju i podniesieniu produkcji rolniczej oraz dobrobytu i kultury ludności wiejskiej i rzemieślników pracujących na potrzeby wsi. Powyższe cele Kasa realizuje głównie poprzez udzielanie pożyczek i obsługę kasową skupu płodów rolnych. Zbycie zatem nieruchomości po niezwykle niskich cenach, stanowiących zaledwie setną część ich rzeczywistej wartości, umniejsza majątek Kasy i zabezpieczenie zobowiązań Kasy z tytułu kredytów refinansowych, a tym samym uniemożliwia zwiększenie obrotów, które w stosunku do potrzeb kredytowych członków są i tak zbyt niskie.Prokurator Wojewódzki w Poznaniu domagał się ustalenia, że właściciele nieruchomości, obejmującej parcele nr 1209/791 i nr 1228/985 o łącznej powierzchni 1.247 m2 zapisanej w księdze wieczystej Sądu Powiatowego w S. Kw. nr 1846 - jest Kasa Spółdzielcza w S.Sąd Wojewódzki uwzględnił powództwo Prokuratora.Sąd Wojewódzki uznał, że wobec unieważnienia uchwały Walnego Zgromadzenia z dnia 21.V.1956 r., stanowiącej podstawę umowy sprzedaży spornych parcel z powodu jej sprzeczności ze statutem Kasy i sprzeczności z zasadami współżycia społecznego w Państwie Ludowym - nieważną również z tych samych przyczyn na podstawie art. 41 § 1 p.o.p.c. jest sama umowa sprzedaży. Fakt, że poza uchwałą z dnia 21.VI.1956 r. miała zapaść również późniejsza uchwała upoważniająca Zarząd Kasy do sprzedaży parcel, jest - zdaniem Sądu Wojewódzkiego - bez istotnego znaczenia, skoro podstawą umowy z dnia 28.XII.1956 r. była tylko uchwała z dnia 21.VI.1956 r.Sąd Wojewódzki nie podzielił słuszności zarzutu pozwanych, że dyspozycja co do ceny należała całkowicie do stron a to dlatego, że zbywcą była Kasa Spółdzielcza, a więc podmiot gospodarki uspołecznionej, a z drugiej strony nabywcami poszczególnych parceli byli pracownicy Kasy oraz pozwany, który z racji swego stanowiska jako dyrektor Miejskiego Oddziału Narodowego Banku Polskiego pełnił funkcję nadzorczą w Kasie Spółdzielczej. Sąd Wojewódzki nie podzielił również wywodów pozwanych, że w okresie przed październikiem 1956 r. nie było reflektantów na kupno parcel budowlanych, uważając że zarzut taki byłby uzasadniony, gdyby chodziło o sprzedaż nieruchomości wiejskiej. Tak samo - zdaniem Sądu Wojewódzkiego - nie może odnieść skutków powoływanie się pozwanych na to, że Okręgowa Komisja Arbitrażowa powołała w swym orzeczeniu przepis art. 3 p.o.p.c, który nie może być źródłem roszczenia, skoro z uzasadnienia tego orzeczenia Komisji wynika całkiem oczywiście, że podstawą unieważnienia uchwały z dnia 21.VI.1956 r. był przede wszystkim fakt naruszenia przepisów statutu Kasy Spółdzielczej, a zwłaszcza § 4.W rewizji pozwani zarzucili naruszenie art. 3, 41 p.o.p.c. i art. 23 pr. rzecz., uchybienie art. 3, 235 i 236 § 2 k.p.c. oraz sprzeczność istotnych ustaleń Sądu Wojewódzkiego z treścią zebranego w sprawie materiału.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył co następuje:Bezzasadny jest zarzut skarżących co do uchybienia przez Sąd Wojewódzki art. 3 k.p.c. i naruszenia art. 23 pr. rzecz.Właściciel nieruchomości ma realny interes prawny w ustaleniu prawa własności zgodnie z art. 3 k.p.c. Stosownie bowiem do art. 22 prawa o księgach wieczystych może on na podstawie orzeczenia sądowego stwierdzającego niezgodność między treścią księgi wieczystej, a rzeczywistym stanem prawnym uzyskać wpis usuwający tę niezgodność. Przepis art. 23 pr. rzecz. nie uchyla art. 22 prawa o księgach wieczystych. Powództwo o ustalenie własności nieruchomości jest zatem z mocy art. 3 k.p.c. dopuszczalne.Bezzasadnie również skarżący usiłuje wykazać naruszenie art. 23 pr. rzecz. na tej podstawie, że nie został unieważniony akt notarialny, na mocy którego pozwani nabyli sporną nieruchomość, co w konsekwencji nie pozwala na wpisanie jako właściciela Kasy Spółdzielczej w miejsce pozwanych.Zgodnie bowiem z art. 44 § pr. rzecz. nieważność podstawy prawnej umowy o przeniesienie własności nieruchomości pociąga za sobą nieważność rozporządzenie. Skoro wedle niewadliwych ustaleń zaskarżonego wyroku prawomocnym orzeczeniem unieważniono uchwałę z dnia 21.VI. 1956 r., to umowa sprzedaży oparta na nieważnej podstawie jest nieważna z mocy art. 44 § 1 pr. rzecz. i nie wymaga odrębnego unieważnienia. Wystarczy powództwo o ustalenie prawa własności, której to przesłanki skarżące w istocie nie podważają, ograniczając się do stwierdzenia, iż o takiej nieważności należy orzec w odrębnym procesie. Twierdzenie, jakoby przyjęcie nieważności umowy o przeniesienie własności nieruchomości w oparciu o nieważność podstawy tej umowy było stanowiskiem zbyt daleko idącym i prawnie nieuzasadnionym, pozostaje w oczywistej sprzeczności z art. 44 § 1 pr. rzecz. i jest chybione.Okoliczność, że pozwani nie byli stroną w postępowaniu arbitrażowym w przedmiocie unieważnienia uchwały z dnia 21.VI.1956 r. nie przywraca tej uchwale, uznanej za nieważną, skuteczności ani ważności. Skarżący też nie mogli być stroną w postępowaniu o unieważnienie uchwały, toczącym się między właściwą Centralą a Kasą Spółdzielczą.Chybiony jest też zarzut skarżących w przedmiocie sprzeczności ustaleń Sądu Wojewódzkiego z treścią zebranego w sprawie materiału, polegający na tym, że Sąd ten nie zajął stanowiska co do uchwały Zarządu Kasy Spółdzielczej z dnia 16.I.1956 r. i co do zatwierdzenia uchwały z dnia 21.VI.1956 r. uchwałą z dnia 5.IX.1957 r.Podstawą bowiem umowy sprzedaży nie była ani uchwała Zarządu z dnia 16.I.1956 r. ani też uchwała z dnia 5.IX.1957 r. lecz uchwała z dnia 21.VI.1956 r., która została prawomocnym orzeczeniem uznana za nieważną. Ponadto uchwała z dnia 5.IX.1957 r. dotyczyła jedynie zatwierdzenia protokołu zebrania, na którym zapadła uchwała z dnia 2.VI.1956 r. Nie może mieć ona zatem znaczenia nowej uchwały merytorycznej w kwestii zbycia parcel, a zwłaszcza wobec brzmienia odnośnego punktu porządku dziennego: "2 Odczytanie protokołu z ostatniego Walnego Zgromadzenia".Okoliczność, czy pozwani znali czy potrzebowali znać statut Kasy Spółdzielczej, jest bez znaczenia w sprawie a to tym bardziej, gdy pozwani zdawali sobie sprawę z treści samej umowy sprzedaży, iż nabywają mienie społeczne za cenę wielokrotnie niższą od rzeczywistej wartości, a zatem działają w sposób oczywiście sprzeczny z zasadami współżycia społecznego i z ogólnoobywatelskim obowiązkiem konstytucyjnym strzeżenia i umacniania własności społecznej. Twierdzenie skarżących, iż przepis art. 3 p.o.p.c. nie mógł uzasadniać uznania uchwały z dnia 21.VI.1956 r. za nieważną, jest o tyle chybiony, że uznanie uchwały za nieważną było uzasadnione wobec jej sprzeczności z zasadami współżycia i z przepisami statutu, co powodowało nieważność uchwały zgodnie z art. 41 p.o.p.c.Zarzut nie przeprowadzenia dowodów na okoliczność, że parcele nie przedstawiają wartości podanej przez powoda względnie posiadają mniejszą wartość, względnie są nieuzbrojone, jest chybiony skoro z samej umowy sprzedaży wynika, iż strony w § 8 wyraźnie stwierdziły zaniżenie ceny przyjętej za parcelę, podając, że wartość parcel jest 10-krotnie wyższa. Jest nadto rzeczą notoryczną, że kwota 370 zł za 2 parcele budowlane jest ceną niewspółmiernie niską, a właściwie symboliczną, a więc nierealną. Wreszcie jest bez znaczenia dla sprawy okoliczność, czy pozwana była obecna przy podejmowaniu uchwały z dnia 21.VI.1956 r.Tak samo dla ważności orzeczenia o unieważnieniu uchwały z dnia 21.VI.1956 r. nie ma znaczenia, że pozwani nie byli członkami Kasy Spółdzielczej. Zgodnie z art. 52 ust. 1 ustawy o spółdzielniach prawomocne uchwały Walnego Zgromadzenia obowiązują wszystkich członków. W niniejszym przypadku uchwała z dnia 21.VI.1956 r. nie urosła w moc prawną, gdyż zgodnie z art. 42 ust. 4 i 5 ustawy o spółdzielniach wskutek zaskarżenia została unieważniona. Ustawa ta art. 52 ust. 6 w razie wciągnięcia takiej uchwały do rejestru nakazuje nadto zarządowi złożenie do rejestru odpisu orzeczenia uznającego nieważność uchwały. W tych warunkach unieważniona uchwała Walnego Zgromadzenia jest w istocie nieważna wobec wszystkich (erga omnes) i nikt skutecznie nie może na nią się powoływać. Tego rodzaju stanowisko jest tym bardziej uzasadnione w niniejszej sprawie, w której pozwani chcieliby ze szkodą dla własności społecznej opierać się na uchwale uznanej za nieważną wobec naruszenia zasad współżycia społecznego (art. 41 p.o.p.c).Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji wyroku (art. 383 k.p.c.).