C 222/51

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia dr J. Marowski (sprawozdawca).Sędziowie: S. Gross, J. Ignatowicz.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie Skarbu Państwa przeciwko Marii H. i Adamowi Z. o unieważnienie umowy sprzedaży, po rozpoznaniu skargi rewizyjnej pozwanych na wyrok Sądu Wojewódzkiego w Krakowie z dnia 14 lutego 1951 r., zaskarżony wyrok uchylił, sprawę Sądowi Wojewódzkiemu w Krakowie do ponownego rozpoznania odesłał.Uzasadnienie faktyczneSąd Wojewódzki w Krakowie uznał w stosunku do Skarbu Państwa za nieważne dokonane przez pozwaną Marię H. z domu Z. umową sprzedaży z daty Kraków dnia 16 kwietnia 1947 r. przeniesienie na pozwanego Adama Z. syna Ludwika i Julii z B. prawa własności nieruchomości objętej księgą wieczystą Kw. nr 3 Kraków Dz. XVI Łobzów, ustalił, że Skarb Państwa jest właścicielem tej nieruchomości i zobowiązał pozwanego Adama Z. do sporządzenia w formie prawem przepisanej i wydania Skarbowi Państwa dokumentu, na którego podstawie będzie mogło nastąpić wykreślenie wpisu prawa własności pozwanego Adama Z. realności Kw. nr 3 Kraków Dz. XVI Łobzów.Sąd Wojewódzki ustalił, że pozwana Maria H. z domu Z. była właścicielką spornej nieruchomości, że sprzedała tę nieruchomość swemu bratu pozwanemu Adamowi Z., aktem notarialnym z daty Kraków 16 kwietnia 1947 r. i że ten nabywca został wpisany jako jej właściciel w dziale II Kw. nr 3 Kraków Dz. XVI Łobzów. Sąd nadto ustalił, że w dniu 5 stycznia 1946 r. Specjalny Sąd Karny w Krakowie orzekł postanowieniem konfiskatę majątku pozwanej z zastrzeżeniem praw osób trzecich do tego majątku. W załatwieniu pisma pozwanej z dnia 9 października 1947 r. Prokuratura Sądu Okręgowego w Krakowie zawiadomiła ją pismem z dnia 10 października 1947 r. o umorzeniu dochodzeń przeciwko niej wobec braku dostatecznych dowodów winy i o zachowaniu mocy prawnej postanowienia orzekającego konfiskatę jej majątku z uwagi na art. 12 dekretu z dnia 28 czerwca 1946 r. (Dz. U. z 1946 r. Nr 41, poz. 237) o odpowiedzialności karnej za odstępstwo od narodowości w czasie wojny 1939-1945 r. Wniosek pozwanej z dnia 24 kwietnia 1948 r. o zwolnienie majątku od konfiskaty został dnia 5 maja 1948 r. załatwiony odmownie. Kiedy orzeczenie o przepadku majątku uprawomocniło się, z akt karnych nie wynika, w każdym razie brak w aktach śladu ewentualnego zaskarżenia tego postanowienia. Najpóźniej zatem orzeczenie to uprawomocniło się w październiku 1947 r., kiedy pozwaną zawiadomiono o postanowieniu konfiskacyjnym, najpóźniej tedy w tym czasie przeszła własność spornej nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa i to z mocy samego prawa (art. 4, art. 5 ust. 2 w związku z art. 14 ust. 1 dekretu z dnia 22 października 1947 r. o przepadku majątku Dz. U. z 1947 r. Nr 65, poz. 390). Zdaniem Sądu Wojewódzkiego sporna nieruchomość była już objęta konfiskatą w 1946 r., a zatem przed sprzedażą. Gdyby można zatem przyjąć, że w dniu sprzedaży, tj. 16 kwietnia 1947 r. pozwana nie wiedziała o konfiskacie, to fakt ten nie ma decydującego znaczenia dla uznania słuszności obrony pozwanych, że działali rzekomo w dobrej wierze, ze względu na prawny charakter konfiskaty jako nabycia pierwotnego, a nie pochodnego, z jedynym wyjątkiem zastrzeżenia praw osób trzecich. Pozwana nie była uprawniona do dysponowania sporną nieruchomością jako już zajętą, a wszelkie jej czynności prawne były nieważne jako sprzeczne z porządkiem publicznym (art. 56 k.z. w brzemieniu obowiązującym w 1947 r.) i w stosunku do przedmiotu sporu nie mogła ważnie i skutecznie przenieść własności na pozwanego, który z tych względów nie mógł tej własności nabyć. Nadto pozwany nie powołuje się i nie może skutecznie powołać się na nabycie w warunkach uzasadniających rękojmię wiary publicznej księgi wieczystej (art. 20 prawa rzeczowego), sam bowiem zeznał i to jest przedmiotem ustalenia, że przed sporządzeniem aktu notarialnego nawet nie był w hipotece, więc nie oglądając księgi nie działał w zaufaniu do jej treści.Fakt, że dochodzenia karne i ich przyczyny przeciwko pozwanej i jej mężowi oraz ich aresztowanie były, według wyników rozprawy znane w rodzinie oraz pośpiech, w jakim pozwany zaraz na drugi dzień po zawarciu aktu notarialnego zgłosił w sądzie wniosek o wpis, wskazują, zdaniem Sądu Wojewódzkiego, że pozwani działali w zamiarze uchylenia się od skutków konfiskaty zajętego majątku spornego, który w czasie przed wytoczeniem powództwa, o ile jeszcze nie wcześniej, przed dniem 16 kwietnia 1947 r., przeszedł na własność Skarbu Państwa.Okoliczności dotyczące trudności finansowych pozwanej w zapłaceniu podatku od wzbogacenia i zwolnienia jej od odpowiedzialności karnej po zawarciu umowy sprzedaży, są, zdaniem Sądu Wojewódzkiego, bez decydującego znaczenia dla rozstrzygnięcia.Powyższy wyrok zaskarżyli pozwani skargą rewizyjną wnosząc o jego zmianę i oddalenie powództwa z powodu naruszenia art. 20 prawa rzeczowego. Zdaniem skarżących można powoływać się na treść księgi wieczystej, choćby się jej osobiście nie oglądało; wystarczy przeglądanie jej przez notariusza, któremu bez uprzedniego sprawdzenia treści księgi nie wolno przystąpić do sporządzenia aktu sprzedaży. Ponadto wyniki postępowania dowodowego nie dostarczyły dowodu, aby pozwani działali w złej wierze. Przeciwnie, dobra wiara pozwanych wynika z faktu zakomunikowania pozwanej orzeczenia o konfiskacie jej majątku dopiero w październiku 1947 r. oraz z faktu zapłacenia w pierwszym kwartale 1947 r. podatku od wzbogacenia wojennego w związku z nabyciem spornej nieruchomości (kwity z Urzędu Skarbowego). Nie może również uzasadniać złej wiary pozwanej fakt, że przeciwko niej toczyło się dochodzenie o odstępstwo od narodowości, skoro pozwana od narodowości polskiej nie odstąpiła i dochodzenie przeciwko niej zostało umorzone. Nadto skarżący zarzucają, że twierdzenie motywów wyroku, iż majątek pozwanej przeszedł na własność Skarbu Państwa najpóźniej z chwilą uprawomocnienia się orzeczenia o konfiskacie (w październiku 1947 r.)"sprzeczne jest z sentencją zaskarżonego wyroku", gdyż w tym czasie sporna nieruchomość stanowiła już własność pozwanego, a więc nie mogła być już objęta konfiskatą. W końcu zarzucają skarżący, że sporna nieruchomość nie może być uważana za "zajętą", gdyż brak było zastrzeżenia w księdze wieczystej; tym samym wniosek Sądu, że pozwana nie mogła dysponować "zajętą" nieruchomością, jest błędny.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Prawo własności spornej nieruchomości przeszło na własność Skarbu Państwa (art. 4 dekretu z dnia 22 października 1947 r. o przepadku majątku Dz. U. z 1947 r. Nr 65, poz. 390) z dniem 5 stycznia 1946 r., tj. z dniem wydania niezaskarżalnego (art. 2 ust. 4 dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 4 listopada 1944 r. Dz. U. z 1944 r. Nr 11, poz. 54) postanowienia o konfiskacie. Z tą też chwilą powstała niezgodność pomiędzy treścią księgi wieczystej dotyczącej spornej nieruchomości, a rzeczywistym stanem prawnym.Wątpliwości, czy ze względu na charakter nabycia własności przez Skarb Państwa dopuszczalne jest w sprawie zastosowanie art. 20 prawa rzeczowego, usuwa art. 2 powołanego dekretu z dnia 22 października 1947 r. stanowiący, iż do wzmianki o zabezpieczeniu przepadku stosuje się odpowiednio przepisy dotyczące ostrzeżenia o niezgodności treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym.Sąd Najwyższy nie podzielił zapatrywania Sądu Wojewódzkiego, iż powoływać się na art. 20 prawa rzeczowego może tylko ten, kto księgę wieczystą przeglądał. Do takiego zwężenia postanowienia powołanego artykułu nie daje podstawy brzmienie przepisu, który mówi o tym, że "treść księgi rozstrzyga", a zatem za decydujący uznaje obiektywny moment treści księgi. Moment subiektywny jest istotny dopiero w przypadku złej wiary nabywcy prawa rzeczowego, tj. gdy nabywca wie o tym, że rzeczywisty stan własności jest odmienny od treści księgi (bez względu na to, czy nabywcy jest znana treść księgi). Na treść zatem księgi wieczystej może powołać się każdy nabywca prawa rzeczowego pod tytułem odpłatnym bez względu na to, czy treść księgi wieczystej znał, chyba że wiedział o tym, iż nabyte prawo rzeczowe należy do innej osoby, a nie do tej, na rzecz której w rzeczywistości jest wpisane.Domniemania dobrej wiary pozwanego nie obala art. 6 ust. 2 powołanego dekretu z dnia 22 października 1947 r., gdyż powódka, według ustaleń Sądu Wojewódzkiego, nie była skazana, a tylko jest żoną skazanego.W końcu Sąd uznał również za usprawiedliwiony zarzut niewzięcia przez Sąd Wojewódzki pod uwagę przy ocenie dobrej wiary pozwanego mogącej implikować ją niewiedzy pozwanej o skonfiskowaniu jej spornej nieruchomości i faktu zapłacenia przez pozwaną znacznej sumy tytułem podatku od wzbogacenia w związku z nabyciem spornej nieruchomości. Rozważenie tej okoliczności, zdaniem Sądu Najwyższego, mogłoby mieć wpływ na wynik sprawy.Z tych powodów Sąd Najwyższy uchylił zaskarżony wyrok na zasadzie art. 384 k.p.c.