C 2305/50

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia M. Rudowski (sprawozdawca); Sędziowie: L. Konic, T. Kowalski.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Stanisława F. przeciwko Helenie Z. o odwołanie darowizny i eksmisję, po rozpoznaniu skargi kasacyjnej pozwanej na wyrok Sądu Apelacyjnego w Lublinie z dnia 13 października 1950 r., zaskarżony wyrok Sądu Apelacyjnego w Lublinie uchylił i sprawę do Sądu Wojewódzkiego w Lublinie do ponownego rozpoznania odesłał.Uzasadnienie faktyczneStanisław F. w pozwie z dnia 25 maja 1950 r. żądał uznania darowizny niepodzielnej połowy części nieruchomości w Kraśniku nr KW 38, dokonanej dnia 10 marca 1939 r. na rzecz ówczesnej jego żony Heleny Z., za odwołaną, żądał też uznania niepodzielnej połowy tej nieruchomości za jego własność, przepisania na niego tytułu własności połowy nieruchomości i nakazania wyeksmitowania z niej pozwanej Heleny Z. Powód twierdził, że część nieruchomości nr KW 38 nabył w 1936 r. w równych, niepodzielnych częściach wraz ze swą żoną i następnie w 1939 r. darował jej swoją niepodzielną połowę nieruchomości. Pozwana go porzuciła i na jej żądanie dnia 24 maja 1949 r. został orzeczony rozwód, czym powód uczuł się pokrzywdzony i aktem z dnia 18 czerwca 1949 r. odwołał darowiznę.Sąd Okręgowy powództwo oddalił, a Sąd Apelacyjny w Lublinie wyrokiem z dnia 13 października 1950 r. zmienił wyrok sądu I instancji, uznał darowiznę za odwołaną i zezwolił na ujawnienie praw powoda do niepodzielnej połowy nieruchomości, co do reszty roszczenia pozwu oddalił. W swym uzasadnieniu Sąd Apelacyjny przytoczył, że przyczyny i możliwość odwołania darowizny są ściśle związane z istotą stosunku prawnego wiążącego darczyńcę z obdarowanym i że stosując w drodze analogii zasady przepisów wprowadzających k.z. należy uznać, że możliwość odwołania darowizny dokonanej w 1939 r. określają przepisy wówczas obowiązujące, a więc również art. 1096 k.c.N. uchylony z chwilą wejścia w życie prawa małżeńskiego majątkowego. Gdyby nawet uważać umowę darowizny za umowę małżeńską majątkową, to i wówczas należałoby do niej stosować powyższy przepis. Odwołanie więc darowizny jest prawnie skuteczne, lecz pozwana nie może ulegać wyrugowaniu z nieruchomości, która pozostaje jej współwłasnością.W skardze kasacyjnej Helena Z. domaga się uchylenia powyższego wyroku lub oddalenia powództwa z zasądzeniem kosztów procesu zarzucając Sądowi Apelacyjnemu naruszenie art. 3 przep. og. pr. cyw., art. 28, 30, 31 i nast. prawa małż. maj., art. XI i XIV przep. wpr. prawo małż. maj., art. 28 kod. rodz., art. I, X, XIII, XX i XXXII przep. wpr. kod. rodz. i art. 351 k.p.c.:1)przez oparcie wyroku na przepisie k.c.N. uchylonym od dnia 1 października 1946 r., a więc nie istniejącym w chwili odwołania darowizny,2)przez mylne zastosowanie do umowy darowizny przepisów obowiązujących przed dniem 1 października 1946 r., chociaż mogłyby one stosować się tylko do umów małżeńskich majątkowych w rozumieniu prawa małżeńskiego majątkowego i kod. rodz.,3)przez uznanie, że darowizna jest objęta pojęciem korzyści z majątkowych umów małżeńskich lub z rozporządzeń na wypadek śmierci,4)przez mylne uznanie, że k.c.N. dopuszczał odwołanie darowizny między małżonkami po rozwiązaniu małżeństwa nawet z winy darczyńcy (...)Wbrew zarzutom skargi kasacyjnej jest zgodny z prawem pogląd Sądu Apelacyjnego, że w zasadzie w drodze analogii na podstawie przepisów przejściowych do k.z. należy rozstrzygać, jakie prawo stosuje się do umowy z zakresu zobowiązań zawartej po wejściu w życie k.z., ale pod rządem przepisów uchylonych przez ustawę późniejszą od k.z. (art. XXXIX i nast. przep. wpr. k.z.), jeżeli tylko ustawa uchylająca nie zawiera w tej kwestii szczególnych postanowień. Wynika to z natury przepisów przejściowych do k.z., które w istocie ustawowo sankcjonują tylko te zasady doktryny i orzecznictwa poprzednio ogólnie przyjęte w zakresie prawa intertemporalnego, które ustawodawca z 1933 r. uznał za najbardziej prawidłowe. Stosowanie jednak tych przepisów przejściowych do k.z. byłoby niemożliwe wówczas, gdyby zmuszało ono do poddawania umowy takim postanowieniom już uchylonej ustawy, które przyznawały prawa niezgodne z celami Państwa Ludowego (art. 1 przep. og. pr. cyw. z 1950 r.). Art. 1096 k.c.N., który przewiduje prawo odwołania bez jakiejkolwiek przyczyny darowizny dokonanej w czasie małżeństwa przez jednego małżonka na rzecz drugiego, był związany ściśle z uregulowaniem stosunków majątkowych między małżonkami. Wynika to nie tylko z tytułu rozdziału IX, w którym został umieszczony, ale również z utrzymania go w mocy przez przepisy wpr. k.z., choć ten kodeks obejmuje umowę darowizny, lecz nie dotyczy stosunków majątkowych, wynikających z małżeństwa. Zasady, na których ustawodawca z lat 1945-1946 i z 1950 r. oparł stosunki prawne między małżonkami, a w szczególności ich stosunki majątkowe, są całkowicie odmienne od tych, które obowiązywały przed 1946 r. Między innymi, te nowe zasady sprzeciwiają się możliwości stworzenia warunków pewnej przymusowości w małżeństwie opartej wyłącznie lub w przeważnej mierze na różnicy w majątkowym położeniu małżonków. Taką zaś możliwość może stwarzać prawo małżonka-darczyńcy odwołania bez jakiejkolwiek przyczyny, w każdej chwili, darowizny uczynionej na rzecz drugiego małżonka, jeżeli ta darowizna ze względu na swój przedmiot może stanowić czynnik hamujący swobodną wolę obdarowanego. Uznanie zatem, że art. 1096 k.c.N. na podstawie przepisów przejściowych do k.z. może być obecnie stosowany do umów darowizny zawartych między małżonkami pod rządem tego k.c.N., byłoby niezgodne z celami Państwa Ludowego w dziedzinie małżeńskich stosunków majątkowych. Zastosowanie w niniejszej sprawie przez Sąd Apelacyjny art. 1096 k.c.N. stanowi wskutek tego naruszenie art. 1 przep. og. pr. cyw. z 1950 r., gdyby nawet do umowy darowizny między małżonkami można było stosować art. XX przep. wpr. kod. rodz.Skarga kasacyjna słusznie też zarzuca, że Sąd Apelacyjny nie mógł uwzględnić roszczeń pozwu na podstawie art. 28 § 1 pr. małż. maj. W dniu wyrokowania przepis ten był już uchylony i skutki prawne rozwodu od dnia 1 października 1950 r. określają przepisy kod. rodz. bez względu na datę orzeczenia rozwodu stosownie do art. XIII § 1 przep. wpr. kod. rodz. Zaskarżony wyrok narusza zatem również ten ostatni przepis. (...)