C 27/51

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia E. Krotowski; Sędziowie: J. Witecki (współsprawozdawca), M. Rudowski (sprawozdawca), J. Oleksy, L. Konic, T. Kowalski, S. Kałamajski.SentencjaSąd Najwyższy rozpoznawał przedstawione do rozstrzygnięcia składowi 7 sędziów pytanie prawne wynikłe w sprawie z wniosku Julii M. o wydanie depozytu sądowego:"Czy w przypadku złożenia do depozytu sądowego sumy pieniężnej na tej podstawie, że wierzytelność jest sporna między kilku osobami i zgłoszenia przez jedną z tych osób wniosku o wydanie jej depozytu, sąd depozytowy jest uprawniony do rozstrzygnięcia w postępowaniu niespornym o wydanie depozytu sporu o to, której z tych osób należy wydać depozyt?"Po wysłuchaniu sprawozdań sędziego sprawozdawcy i sędziego współsprawozdawcy Sąd Najwyższy uchwalił następującą zasadę prawną:"Czy w przypadku złożenia do depozytu sądowego sumy pieniężnej na tej podstawie, że wierzytelność jest sporna między kilku osobami i zgłoszenia przez jedną z tych osób wniosku o wydanie jej depozytu, sąd w postępowaniu niespornym o wydanie depozytu nie jest uprawniony do rozstrzygnięcia, której z tych osób służy sporna wierzytelność".Uzasadnienie faktycznePodstawą materialnoprawną składania przez dłużnika przedmiotu świadczenia do depozytu sądowego są przepisy art. 232-237 k.z. W szczególności dłużnik ma z mocy art. 237 k.z. prawo do złożenia do depozytu sądowego przedmiotu świadczenia, gdy zachodzą ważne ku temu powody. Do tych ważnych powodów art. 237 k.z. zalicza okoliczność, gdy wierzytelność jest sporna między kilku osobami. Wierzytelność jest "sporna między kilku osobami" w rozumieniu art. 237 k.z., gdy kilka osób żąda od dłużnika wykonania tego samego świadczenia, każda z nich na swoją rzecz utrzymując, że tylko ona jest wierzycielem całości lub części wierzytelności i że inne osoby żądające spełnienia świadczenia na swoją rzecz albo nie są wierzycielami, albo są uprawnione do żądania tylko części podzielnego świadczenia. Przedmiotem sporu w tym przypadku jest nie samo istnienie wierzytelności, lecz tylko osoba wierzyciela. Przez "kilka" osób należy rozumieć także dwie osoby.Gdy wierzytelność jest sporna między kilku osobami w powyższym znaczeniu, dłużnikowi służy prawo, ale nie ciąży na nim obowiązek uchylenia się od rozstrzygania, która z osób żądających świadczenia jest uprawniona do tego żądania. Dłużnik uchylając się od rozstrzygania sporu składa przedmiot świadczenia do depozytu sądowego, a gdy przedmiot świadczenia nie nadaje się do tego, żąda od sądu wyznaczenia zarządcy lub dozorcy i oddania wyznaczonemu zarządcy lub dozorcy przedmiotu świadczenia "na zachowanie". Ważne złożenie do depozytu sądowego albo na zachowanie zwalnia dłużnika od zobowiązania i wkłada na wierzyciela obowiązek zwrotu dłużnikowi wyłożonych kosztów (art. 237, 232 i 236 k.z.). Gdy wierzytelność nie tylko jest sporna między kilku osobami, ale już toczy się między nimi spór sądowy o to, na rzecz której z nich należy spełnić świadczenie, każda ze stron w tym procesie może żądać, żeby sąd nakazał złożenie przedmiotu świadczenia do depozytu sądowego, jeżeli dług już jest wymagalny (art. 175 k.z.).Stronę procesową składania przedmiotu świadczenia do depozytu sądowego unormował dekret z dnia 20 grudnia 1946 r. o postępowaniu dotyczącym złożenia świadczenia do depozytu sądowego lub na zachowanie (Dz. U. R. P. z 1947 r. Nr 8, poz. 41).Postępowanie to jest niesporne, gdyż na mocy art. 1 dekretu stosuje się w nim przepisy części ogólnej kodeksu postępowania niespornego, o ile przepisy dekretu nie stanowią inaczej.Dłużnik zamierzający złożyć przedmiot świadczenia do depozytu sądowego powinien złożyć we właściwym sądzie (właściwość sądu określa art. 2 dekretu) wniosek o zezwolenie na złożenie do depozytu; wniosek ten powinien zawierać oprócz danych ogólnych wymaganych na mocy art. 16 k.p.n.: 1) określenie zobowiązania, w którego wykonaniu dłużnik składa przedmiot świadczenia do depozytu, 2) przytoczenie okoliczności faktycznych uzasadniających złożenie do depozytu, 3) dokładne oznaczenie przedmiotu, który ma być złożony i 4) wskazanie osoby, której przedmiot ma być wydany oraz warunków pod którymi wydanie ma nastąpić (art. 3 dekretu). Sumę pieniężną w walucie polskiej (w polskich pieniądzach) można złożyć do depozytu sądowego przed uzyskaniem zezwolenia sądu na złożenie; w tym przypadku dłużnik powinien w ciągu 2 tygodni od daty złożenia zgłosić w sądzie wniosek o zezwolenie; jeżeli wniosek zostanie uwzględniony, złożenie do depozytu uważa się za wykonane nie w dniu otrzymania zezwolenia, lecz w chwili rzeczywistego złożenia (art. 5 § 2 dekretu).Z przytoczonych przepisów wynika, że złożenie przedmiotu świadczenia do depozytu sądowego jest tylko wtedy skuteczne, gdy sąd na nie zezwolił, czyli gdy wydał postanowienie zezwalające na złożenie do depozytu. Ale uprawnienia sądu przy rozpoznawaniu wniosku o zezwolenie na złożenie do depozytu ograniczają się do badania strony formalnej: do zbadania czy wniosek czyni zadość wymaganiom formalnym art. 16 k.p.n. i art. 3 dekretu (Dz. U. R. P. z 1947 r. Nr 8, poz. 41) oraz do zbadania, czy przedmiot świadczenia, który dłużnik zamierza złożyć do depozytu, nadaje się do złożenia (art. 4 dekretu) i wreszcie, czy według okoliczności przytoczonych we wniosku złożenie do depozytu jest prawnie uzasadnione. Sąd nie jest uprawniony do badania prawdziwości oświadczeń dłużnika zawartych we wniosku (art. 5 § 1 dekretu), nie bada więc, czy złożenie do depozytu jest rzeczywiście uzasadnione pod względem materialno-prawnym, i nie może rozstrzygać żadnych sporów w tym przedmiocie, nie może też stosować art. 26 k.p.n. Z tego przepisu wynika, że ustawodawca świadomie ograniczył uprawnienia sądu w tym postępowaniu do przestrzegania tego, żeby zachowane były przepisy dotyczące, jeżeli można się tak wyrazić, strony formalno-technicznej składania do depozytu i do niedopuszczania składania do depozytu sądowego przedmiotów świadczenia w przypadkach, w których nawet według twierdzeń zawartych we wniosku dłużnika złożenie do depozytu jest nieuzasadnione, a zatem niedopuszczalne.W związku z powyższym przepisem art. 5 § 1 dekretu art. 8 tego dekretu konsekwentnie stanowi, że sąd "na wniosek wierzyciela postanowi wydanie mu depozytu, jeżeli zachodzą warunki oznaczone we wniosku o zezwolenie na złożenie do depozytu". Sąd i w tym przypadku nie jest uprawniony do badania i rozstrzygania czy wierzycielowi służy prawo żądania wydania i otrzymania depozytu; uprawnienie sądu ogranicza się do sprawdzenia, czy treść wniosku dłużnika uzasadnia wydanie depozytu osobie żądającej wydania. Sąd bada tylko czy żądający wydania depozytu jest wskazanym przez dłużnika we wniosku wierzycielem, któremu depozyt ma być wydany, albo jego następcą prawnym oraz czy spełniły się warunki pod którymi depozyt ma być wydany. Żadnych sporów o prawo do depozytów sąd w tym postępowaniu nie rozstrzyga, gdyż prawdziwości wniosku nie bada.Dekret nie zawiera żadnych szczególnych przepisów dotyczących przypadku złożenia przedmiotu świadczenia do depozytu sądowego wskutek tego, że wierzytelność jest sporna między kilku osobami, a zatem i w tym przypadku sąd jest obowiązany stosować wyżej przytoczone zasady i przepisy.Jest rzeczą oczywistą, że dłużnik składając przedmiot świadczenia do depozytu sądowego, gdy wierzytelność jest sporna między kilku osobami, nie wskazuje i nie może wskazać osoby, której depozyt ma być wydany, bo dlatego właśnie składa przedmiot świadczenia do depozytu, że nie wie i nie chce decydować, kto ma ten przedmiot otrzymać. Dłużnik podaje we wniosku przyczynę złożenia do depozytu i powinien wymienić osoby, między którymi wierzytelność jest sporna. Gdy jedna z tych osób albo inna osoba zażąda wydania depozytu, sąd nie może uwzględnić tego żądania, ponieważ z samego wniosku dłużnika nie wynika, że depozyt ma być wydany tej osobie. Jeżeli żądanie wydania depozytu zgłosi kilka osób, sąd oczywiście nie może wydać go żadnej z tych osób, gdyż z wniosku dłużnika nie wynika, by depozyt należało wydać którejkolwiek z tych osób. Wierzyciel musi wylegitymować się przed sądem, który decyduje o wydaniu depozytu, tj. wykazać swoje prawo do otrzymania depozytu, ale wykazać to prawo może tylko wyrokiem prawomocnym sądu zapadłym w postępowaniu spornym rozstrzygającym spór tego wierzyciela z pozostałymi osobami zgłaszającymi pretensję do depozytu i przyznającym temu wierzycielowi prawo do otrzymania depozytu, bądź ugodą zawartą pomiędzy tymi osobami. Sąd rozstrzygający o wydaniu depozytu w rozumieniu art. 8 dekretu nie może rozstrzygać tego sporu w postępowaniu niespornym, gdyż byłoby to jaskrawie sprzeczne z art. 5 i 8 dekretu, według których sąd w postępowaniu dotyczącym złożenia przedmiotu świadczenia do depozytu sądowego jest związany treścią wniosku dłużnika i nie może badać rzeczywistego stanu faktycznego. Rozstrzygając zaś spór o prawo do żądania świadczenia, a zatem i wydania depozytu, nie mógłby ograniczyć się do badania treści wniosku dłużnika, lecz musiałby ustalić rzeczywisty stan faktyczny i prawny, a zatem dopuścić i sprawdzić przedstawione przez uczestników postępowania dowody. (Mogłoby się przy tym okazać, że okoliczności, które dłużnik przytoczył we wniosku o zezwolenie na złożenie do depozytu, są nieprawdziwe albo że nie było podstawy do składania do depozytu itp.). Dłużnik w rozważanym przypadku składa przedmiot świadczenia do depozytu sądowego nie w tym celu, żeby sąd rozstrzygnął, komu się należy świadczenie, lecz aby zwolnić się od zobowiązania, gdyż nie wie, komu należy się świadczenie. (Zwalnia się on od zobowiązania, jeżeli złożenie do depozytu jest ważne. Ale o ważności złożenia także nie decyduje sąd zezwalający na złożenie do depozytu i przyjmujący depozyt, co niewątpliwie wynika z art. 5 dekretu). Rzeczą wierzyciela, który chce otrzymać przedmiot świadczenia, jest wystąpić do właściwego sądu o rozstrzygnięcie sporu z pozostałymi pretendentami i o przyznanie prawa otrzymania depozytu. Spory takie mogą być rozstrzygane tylko w postępowaniu spornym, ponieważ żaden przepis prawa nie przekazał sporów tego rodzaju postępowaniu niespornemu. Potwierdza to także art. 175 k.z.Powyższe rozważania uzasadniają uchwaloną odpowiedź na pytanie przedstawione do rozstrzygnięcia składowi 7 sędziów.