C 339/49

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia dr J. Marowski; Sędziowie: dr A. Wolter, dr J. Jodłowski (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Pelagii Ż. przeciwko Janowi P. o eksmisję z placu, po rozpoznaniu skargi kasacyjnej powódki na postanowienie Sądu Okręgowego w Warszawie z dnia 11 lipca 1949 r., zaskarżone postanowienie uchylił i sprawę Sądowi Okręgowemu w Warszawie do ponownego rozpoznania odesłał.Uzasadnienie faktycznePowódka Pelagia Ż. twierdząc, że jest właścicielką placu w Radzyminie o powierzchni około 40 prętów i działki Nr rej. pom. 54/56 i że pozwany Jan P. posiada plac ten bezprawnie i bez tytułu oraz że na placu tym pozwany zaczął budowę stodoły, wnosi w pozwie o nakazanie eksmisji pozwanego z osobami prawa jego reprezentującymi i usunięcia budowli i sadzeń z wyżej wymienionego placu oraz oddanie tego placu w jej posiadanie. Powódka oświadcza w pozwie, że gdyby Sąd przyjął, że pozwany jest posiadaczem w dobrej wierze, czemu ona przeczy, lub że budowy usunąć się nie da, wówczas gotowa jest ona zatrzymać na własność budowę i sadzenia uskutecznione na placu za zwrotem ustalonej przez Sąd wartości materiałów i ceny roboty.Sąd Grodzki w Radzyminie wyrokiem z dnia 8 marca 1949 r. orzekł zgodnie z żądaniem pozwu. Na skutek skargi apelacyjnej Sąd Okręgowy w Warszawie postanowieniem z dnia 11 lipca 1949 r. wyrok Sądu Grodzkiego zmienił i pozew odrzucił. Sąd Okręgowy biorąc pod uwagę, że pomiędzy stronami toczyła się już sprawa o eksmisję pozwanego placu quaestionis wszczęta w 1934 r. (C. 725/34), której akta zostały częściowo odtworzone postanowieniem Sądu Grodzkiego w Radzyminie z dnia 8.III 1946 r. w sprawie Co. 82/45, uznał za uzasadniony podniesiony przez pozwanego zarzut powagi rzeczy osądzonej. W wymienionej sprawie C. 725/34 Sąd Okręgowy jako instancja odwoławcza pozew oddalił, przy czym powołane wyżej postanowienie z dnia 8.III 1946 r. o odtworzeniu akt odtwarza m. in. jedno zdanie z uzasadnienia wyroku Sądu Okręgowego, podając mianowicie, że przyczyną oddalenia pozwu było to, iż "powódka dopiero w apelacji oświadczyła się, z którego z uprawnień wynikających z art. 555 k.c.N. zamierza skorzystać, co powinno było mieścić się już w pozwie". Okoliczność ta, zdaniem Sądu Okręgowego, nie zmienia faktu, iż odtworzony prawomocny wyrok ma z mocy art. 382 k.p.c. powagę rzeczy osądzonej co do przedmiotu rozstrzygnięcia, tj. co do eksmisji pozwanego ze spornego gruntu. Sąd Okręgowy uznał za niesłuszny pogląd strony powodowej, że zarzut powagi rzeczy osądzonej odpada z tej przyczyny, że powództwo w sprawie C. 725/34 zostało oddalone w II instancji "z powodów formalnych". Sąd Okręgowy uznał, że jedno zdanie z motywów odtworzonego wyroku nie daje żadnej pewności, czy przytoczony motyw był jedynym, na którym Sąd Okręgowy w tamtej sprawie oparł swój wyrok. Ponadto przepisy k.p.c. nie dają podstawy do rozróżnienia skutków, o ile chodzi o powagę rzeczy osądzonej, wyroku oddalającego powództwo z przyczyn natury formalnej lub na podstawie przepisów prawa materialnego.Powyższe postanowienie Sądu Okręgowego zaskarża powódka, której pełnomocnik w skardze kasacyjnej zarzuca pogwałcenie przepisów art. 382 i 236 k.p.c. Skarżący zarzuca, że Sąd Okręgowy bez żadnych podstaw przyjął, że oddalenie powództwa w sprawie C. 725/34 mogło nastąpić z innych jeszcze motywów, aniżeli motyw wskazany w odtworzonym fragmencie uzasadnienia wyroku Sądu Okręgowego w tamtej sprawie, gdyż akta sprawy nie dają do takiego wniosku żadnej podstawy, a przeciwnie, pełnomocnik pozwanego w sprawie odtworzenia akt przyznał, że takie były motywy oddalenia powództwa. Pogwałcenia art. 382 i 236 k.p.c. skarżący dopatruje się w tym, że skoro w sprawie wszczętej w 1934 r. pozew został oddalony z przyczyn formalnych, to tym samym nie doszło do rozpoznania istoty sprawy, a zatem nie może być mowy o osądzeniu sprawy. Ponowny pozew jest, zdaniem skarżącego, dopuszczalny i z tej racji, że treść jego jest szersza o oświadczenie, którego brak było w pozwie poprzednim. Wreszcie skarżący zarzuca, że błędny jest pogląd wymieniony w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia, iż oddalenie powództwa zawsze rodzi skutki rzeczy osądzonej.Skarżący wnosi o uchylenie zaskarżonego orzeczenia i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie prawneRozpoznając skargę kasacyjną Sąd Najwyższy zważył, co następuje:Błędny jest pogląd Sądu Okręgowego, który odrzucając pozew przyjął, że oddalenie pozwu w sprawie z 1934 r. z powodu niedokonania przez powódkę wyboru uprawnień z art. 555 k.c.N. jest obojętne dla kwestii prawomocności wyroku oddalającego powództwo i mającego powagę rzeczy osądzonej co do przedmiotu rozstrzygnięcia, tj. co do żądania eksmisji pozwanego. W myśl art. 382 k.p.c. o powadze rzeczy osądzonej decyduje poza identycznością stron nie tylko identyczność przedmiotu rozstrzygnięcia, lecz również identyczność podstawy sporu. Dlatego też przy badaniu kwestii, czy wyrok zapadły w sprawie C. 725/34 ma powagę rzeczy osądzonej dla sprawy niniejszej, należy mieć na uwadze nie tylko przedmiot sporu i rozstrzygnięcia, którym w obu sprawach jest żądanie eksmisji pozwanego, lecz również podstawę sporu. Ustalenie podstawy sporu najczęściej nie da się dokonać na podstawie samej tylko sentencji wyroku. Wymaga ono badania treści powództwa oraz treści uzasadnienia wyroku. Jakkolwiek powagę rzeczy osądzonej posiada tylko orzeczenie zawarte w sentencji wyroku (por. Orzecz. S. N. Zb. Orz., Nr 418/36), to jednak w nauce prawa procesowego i w judykaturze niesporne jest, że dla wyjaśnienia lub wykładni "rei iudicatae" służy pomocniczo uzasadnienie wyroku. Niektórzy autorzy wyrażają nawet pogląd, że motywy wyroku nabierają w całości lub części łącznie z sentencją wyroku powagi rzeczy osądzonej w takim zakresie, w jakim określają elementy rozstrzygnięcia (por. J. J. Litauer, komentarz do K.P.C. uw. 6 pod art. 382). Nie przesądzając tej kwestii w każdym razie przyjąć należy, że jeżeli sentencja wyroku sama w sobie nie zawiera jasnego orzeczenia co do wszystkich elementów wyroku wskazanych w art. 382 k.p.c., to dla jej dokładnego wyjaśnienia służy uzasadnienie wyroku. Uzasadnienie wyroku nie może więc być obojętne dla kwestii powagi rzeczy osądzonej, przy której ustaleniu nie można ograniczać się tylko do samej sentencji wyroku.Jak wyjaśnił Sąd Najwyższy w orzeczeniu Zb. Orz. Nr 93/39, przy badaniu istnienia powagi rzeczy osądzonej należy zbadać i ustalić, na jakiej podstawie faktycznej i prawnej opierał się poprzedni wyrok, jak również na jakich twierdzeniach opiera się nowe powództwo, gdyż dopiero po zestawieniu tych danych można ocenić, czy zachodzi powaga rzeczy osądzonej.Niesłusznie przeto Sąd Okręgowy uznał za obojętną kwestię przyczyn oddalenia powództwa w sprawie C. 725/34, gdyż ta kwestia ma decydujące znaczenie dla oceny jednego z elementów powagi rzeczy osądzonej, tj. podstawy sporu.Jeżeli przyjąć, że powództwo w sprawie z 1934 r. zostało oddalone, jak głosi odtworzony w sprawie Co. 82/45 fragment uzasadnienia wyroku Sądu Okręgowego "ponieważ powódka dopiero w apelacji oświadczyła się, z którego z uprawnień z art. 555 k.c.N. zamierza skorzystać, co powinno było już mieścić się w pozwie", to w takim uzasadnieniu oddalenia powództwa mieści się pogląd, że powództwo było przedwczesne wobec niedokonania przez powódkę uprzednio lub najpóźniej w pozwie wyboru uprawnień z art. 555 k.c.N. Rzecz jasna, że niedokonanie takiego wyboru w pozwie lub przed jego wytoczeniem może mieć wpływ na kwestię wymagalności roszczenia, nie pozbawia jednak powódki jej materialnoprawnych uprawnień i może ona stosownie do właściwych przepisów prawa materialnego skutecznie realizować te uprawnienia. Nie wdając się w ocenę zasadności stanowiska Sądu Okręgowego w sprawie C. 725/34, co przekraczałoby ramy sprawy niniejszej, należy stwierdzić, że o ile tylko zachodzą warunki przewidziane przez przepisy prawa materialnego, powódka mogła pomimo oddalenia powództwa w sprawie z 1934 r. dokonać wyboru uprawnień przysługujących jej z mocy art. 555 k.c.N. O ile zaś niedokonanie wyboru tych uprawnień było właśnie przyczyną oddalenia powództwa w tamtej sprawie, może wytoczyć nowe powództwo oparte obok podstaw przytoczonych w powództwie ze sprawy C. 725/34 na tej dodatkowej podstawie, że zgłasza gotowość zatrzymania za zwrotem ustalonej przez Sąd wartości budowań wzniesionych na spornym gruncie przez pozwanego.W orzeczeniu z dnia 22 II 1949 r. (Wa. C. 223/48) Sąd Najwyższy wypowiedział pogląd, że w razie oddalenia powództwa z powodu przedwczesności żądanie tego samego przedmiotu sporu może być skutecznie ponownie zgłoszone przez stronę, gdy zaistnieją nowe okoliczności faktyczne, które wpłyną na wymagalność żądania, i gdy tym samym żądanie to straci cechę przedwczesności. Zgodnie z tym stanowiskiem należy przyjąć, że o ile oddalenie powództwa w sprawie C. 725/34 opierało się na uznaniu roszczenia powódki za niewymagalne wobec braku oświadczenia jej w kwestii przejęcia budynków wzniesionych przez pozwanego, to z chwilą złożenia przez nią takiego oświadczenia roszczenie jej straciło cechę przedwczesności. Słusznie wywodzi skarżący, że powództwo w sprawie niniejszej jest szersze od powództwa w sprawie z 1934 r. o oświadczenie w przedmiocie przejęcia budynków, co świadczy o tym, że podstawa sporu w sprawie niniejszej jest inna niż w sprawie z 1934 r.Sąd Okręgowy, nie biorąc powyższych okoliczności pod uwagę i odrzucając pozew w oparciu o samą tylko sentencję wyroku z 1934 r., dopuścił się obrazy art. 382 i 409 k.p.c.Co się tyczy zawartej w uzasadnieniu wyroku Sądu Okręgowego wzmianki, że nie ma pewności, iż odtworzony w sprawie Co. 82/45 fragment uzasadnienia wyroku oddalającego powództwo w sprawie C. 725/34 był jedynym motywem, na którym Sąd Okręgowy w tamtej sprawie oparł swój wyrok, to zauważyć należy, że wątpliwości wynikające wskutek braku zaginionych części akt mogą wywierać wpływ tylko w kierunku umożliwienia wytoczenia nowej sprawy, nie zaś w kierunku tamowania jej wytoczenia. Wypływa to jasno z art. 4789) k.p.c., który jest wyrazem intencji ustawodawcy w tej mierze (...).