WaC 339/49

SentencjaSąd Najwyższy na posiedzeniu jawnym dnia 17 marca 1950 r. w sprawie z powództwa Pelagii Z. przeciwko Janowi P. o eksmisję z placu, po rozpoznaniu skargi kasacyjnej powódki na postanowienie Sądu Okręgowego w Warszawie z dnia 11 lipca 1949 r. VII Ca 640/49, zaskarżone postanowienie uchyla i sprawę Sądowi Okręgowemu w Warszawie do ponownego rozpoznania odsyła, kaucję kasacyjną skarżącej zwrócić postanawia.Uzasadnienie faktycznePowódka Pelagia Z., twierdząc, że jest właścicielką placu o powierzchni około 40 prętów w Radzyminie i działki nr rej. pom. 54/56 i że pozwany Jan P. posiada plac ten bezprawnie i bez tytułu oraz że na placu tym pozwany zaczął budowę stodoły, wnosi w pozwie o nakazanie eksmisji pozwanego z osobami prawa jego reprezentującymi i usunięcia budowli i sadzeń z wymienionego wyżej placu i oddanie placu tego w jej posiadanie. Powódka oświadcza w pozwie, że gdyby Sąd przyjął, że pozwany jest posiadaczem w dobrej wierze, czemu przeczy, lub że budowy usunąć się nie da, gotowa jest zatrzymać na własność budowy i sadzenia uskutecznione na placu za zwrotem ustalonej przez Sąd wartości materiałów i ceny roboty.Sąd Grodzki w Radzyminie wyrokiem z dnia 8 marca 1949 r. orzekł zgodnie z żądaniem pozwu. Na skutek skargi apelacyjnej Sąd Okręgowy w Warszawie postanowieniem z dnia 11 lipca 1949 r. wyrok Sądu Grodzkiego zmienił i pozew odrzucił. Sąd Okręgowy, biorąc pod uwagę, że pomiędzy stronami toczyła się już sprawa o eksmisję pozwanego z placu quaestionis, wszczęta w 1934 r., której akta zostały częściowo odtworzone postanowieniem Sądu Grodzkiego w Radzyminie z dnia 8 marca 1946 r. w sprawie Co 82/45, uznał za uzasadniony podniesiony przez pozwanego zarzut powagi rzeczy osądzonej. W wymienionej sprawie C 725/34 Sąd Okręgowy jako instancja odwoławcza pozew oddalił, przy czym powołane wyżej postanowienie z dnia 8 marca 1946 r. o odtworzeniu akt odtwarza między innymi jedno zdanie z uzasadnienia wyroku Sądu Okręgowego, podając mianowicie, że przyczyną oddalenia pozwu było, iż "powódka dopiero w apelacji oświadczyła, z którego z uprawnień z art. 555 k.c. zamierza skorzystać, co powinno było mieścić się już w pozwie". Okoliczność ta, zdaniem Sądu Okręgowego nie zmienia faktu, iż odtworzony prawomocny wyrok ma z mocy art. 382 k.p.c. powagę rzeczy osądzonej co do przedmiotu rozstrzygnięcia, tj. co do eksmisji pozwanego ze spornego gruntu. Sąd Okręgowy uznał za niesłuszny pogląd strony powodowej, że zarzut powagi rzeczy osądzonej odpada z tej przyczyny, że powództwo w sprawie C 725/34 zostało oddalone w II instancji "z powodów formalnych". Sąd Okręgowy uznał, że jedno zdanie z motywów odtworzonego wyroku nie daje żadnej pewności, czy przytoczony motyw był jedynym, na którym Sąd Okręgowy w tamtej sprawie oparł swój wyrok. Ponadto przepisy k.p.c. nie dają podstawy do rozróżnienia skutków, o ile chodzi o powagę rzeczy osądzonej, wyroku oddalającego powództwo z przyczyn natury formalnej lub na podstawie przepisów prawa materialnego.Powyższe postanowienia Sądu Okręgowego zaskarża powódka, której pełnomocnik w skardze kasacyjnej zarzuca pogwałcenie przepisów art. 382 i 236 k.p.c.Uzasadnienie prawneRozpoznając skargę kasacyjną Sąd Najwyższy zważył, co następuje:Błędny jest pogląd Sądu Okręgowego, który odrzucając pozew przyjął, że oddalenie pozwu w sprawie z 1934 r. z powodu niedokonania przez powódkę wyboru uprawnień z art. 555 k.c. jest obojętne dla kwestii prawomocności wyroku oddalającego powództwo, który ma powagę rzeczy osądzonej co do przedmiotu rozstrzygnięcia, tj. co do żądania eksmisji pozwanego. W myśl art. 382 k.p.c. o powadze rzeczy osądzonej decyduje - poza identycznością stron - nie tylko identyczność przedmiotu rozstrzygnięcia, lecz również identyczność podstawy sporu. Dlatego też przy badaniu kwestii, czy wyrok zapadły w sprawie nr C 725/34 ma powagę rzeczy osądzonej dla sprawy niniejszej, należy mieć na uwadze nie tylko przedmiot sporu i rozstrzygnięcia, którym w obu sprawach jest żądanie eksmisji pozwanego, lecz również podstawę sporu. Ustalenie podstawy sporu najczęściej nie da się dokonać na podstawie samej tylko sentencji wyroku. Wymaga ono badania treści powództwa oraz treści uzasadnienia wyroku. Jakkolwiek powagę rzeczy osądzonej posiada tylko orzeczenie zawarte w sentencji wyroku (por. orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 7 stycznia 1936 r. C I 1127/35 Zbiór Orzeczeń SN 1936/IX poz. 418), to jednak w nauce prawa procesowego i w judykaturze niesporne jest, że dla wyjaśnienia lub wykładni "rei iudicatae" służy pomocniczo uzasadnienie wyroku. Niektórzy autorzy wyrażają nawet pogląd, że motywy wyroku nabierają - w całości lub części - łącznie z sentencją wyroku powagi rzeczy osądzonej, w takim zakresie, w jakim określają elementy rozstrzygnięcia (por. J. J. Litauer, Komentarz do k.p.c. uw. 6 pod art. 382). Nie przesądzając tej kwestii, w każdym razie przyjąć należy, że jeżeli sentencja wyroku sama w sobie nie zawiera jasnego orzeczenia wszystkich elementów wyroku wskazanych w art. 382 k.p.c., to dla jej dokładnego wyjaśnienia służy pomocniczo uzasadnienie wyroku. Uzasadnienie wyroku nie może więc być obojętne dla kwestii powagi rzeczy osądzonej, przy której ustaleniu nie można ograniczać się tylko do samej sentencji wyroku.Jak wyjaśnił Sąd Najwyższy w orzeczeniu z dnia 30 kwietnia 1938 r. (C III 43/38 Zbiór Orzeczeń SN 1939/II poz. 93), przy badaniu istnienia powagi rzeczy osądzonej należy zbadać i ustalić na jakiej podstawie faktycznej i prawnej opierał się poprzedni wyrok, jak również na jakich twierdzeniach opiera się nowe powództwo, gdyż dopiero po zestawieniu tych danych można ocenić, czy zachodzi powaga rzeczy osądzonej.Niesłusznie przeto Sąd Okręgowy uznał za obojętną kwestię powodów oddalenia powództwa w sprawie nr C 725/34, gdyż ta kwestia ma decydujące znaczenie dla oceny jednego z elementów powagi rzeczy osądzonej, tj. podstawy sporu.Jeżeli przyjąć, że powództwo w sprawie z 1934 r. zostało oddalone, jak głosi odtworzony w sprawie nr Co 82/45 fragment uzasadnienia wyroku Sądu Okręgowego: "ponieważ powódka dopiero w apelacji oświadczyła, z którego z uprawnień z art. 555 k.c. zamierza skorzystać, co powinno było już mieścić się w pozwie", to w takim uzasadnieniu oddalenia powództwa mieści się pogląd, że powództwo było przedwczesne, wobec niedokonania przez powódkę uprzednio lub najpóźniej w pozwie wyboru uprawnień z art. 555 k.c. Rzecz jasna, niedokonanie takiego wyboru w pozwie lub przed jego wytoczeniem może mieć wpływ na kwestię wymagalności roszczenia, nie pozbawia jednak powódki jej materialno-prawnych uprawnień i może ona - stosownie do właściwych przepisów prawa materialnego - uprawnienia te skutecznie realizować. Nie wdając się w ocenę zasadności stanowiska Sądu Okręgowego w sprawie nr C 725/34, co przekraczałoby ramy sprawy niniejszej, należy stwierdzić, że o ile tylko zachodzą warunki przewidziane przez przepisy prawa materialnego, powódka mogła - pomimo oddalenia powództwa w sprawie z 1934 r. - dokonać wyboru uprawnień przysługujących jej z mocy art. 555 k.c. O ile zaś niedokonanie wyboru tych uprawnień było właśnie przyczyną oddalenia powództwa w tamtej sprawie, może wytoczyć nowe powództwo, oparte - obok podstaw przytoczonych w powództwie ze sprawy nr C 725/34 - na tej dodatkowej podstawie, że zgłasza gotowość zatrzymania za zwrotem ustalonej przez Sąd wartości zabudowań wzniesionych na spornym gruncie przez pozwanego.W orzeczeniu z dnia 22 lutego 1949 r. Wa C 226/48 (Demokratyczny Przegląd Prawniczy 1949/8-9 str. 82) Sąd Najwyższy wypowiedział pogląd, że w razie oddalenia powództwa z powodu przedwczesności ponowne żądanie tego samego przedmiotu sporu może być skutecznie zgłoszone przez stronę, gdy zaistnieją nowe okoliczności faktyczne, które wpłyną na wymagalność żądania i gdy tym samym żądanie to traci cechę przedwczesności. Zgodnie z tym stanowiskiem należy przyjąć, że o ile oddalenie powództwa w sprawie nr C 725/34 opierało się na uznaniu roszczenia powódki za niewymagalne wobec braku oświadczenia jej w kwestii przejęcia budynków wzniesionych przez pozwanego, to z chwilą złożenia przez nią takiego oświadczenia roszczenie jej straciło cechę przedwczesności. Słusznie wywodzi skarżący, że powództwo w sprawie niniejszej jest szersze od powództwa w sprawie z 1934 r. o oświadczenie w przedmiocie przejęcia budynków, co świadczy o tym, że podstawa sporu w sprawie niniejszej jest inna niż w sprawie z 1934 r.Sąd Okręgowy, nie biorąc powyższych okoliczności pod uwagę i odrzucając pozew w oparciu o samą tylko sentencję wyroku z 1934 r., dopuścił się obrazy art. 382, art. 213 i art. 409 k.p.c.Co się tyczy zawartej w uzasadnieniu wyroku Sądu Okręgowego wzmianki, że nie ma pewności, iż odtworzony w sprawie nr Co 82/45 fragment uzasadnienia wyroku oddalającego powództwo w sprawie nr C 725/34 był jedynym motywem, na którym Sąd Okręgowy w tamtej sprawie oparł swój wyrok, to zauważyć należy, że wątpliwości wynikające z braku części nie dających się odtworzyć zaginionych akt mogą wywierać wpływ tylko w kierunku umożliwienia ponownego wytoczenia sprawy, nie zaś w kierunku tamowania możliwości jej wytoczenia. Wypływa to jasno z art. 4789 k.p.c., który jest wyrazem intencji ustawodawcy w tej mierze.Gdyby zatem były wątpliwości, czy odtworzone uzasadnienie wyroku Sądu Okręgowego w sprawie z 1934 r. jest pełne, czy też nie, to wątpliwości te tym bardziej uzasadniałyby - zgodnie z art. 4789 k.p.c. - możliwość ponownego wytoczenia powództwa przez powódkę.Z tych względów zaskarżone postanowienie ulega uchyleniu.