C 384/49

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia dr A. Wolter (sprawozdawca); Sędziowie: dr J. Wasilkowski, Zb. Wiszniewski.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych przeciwko Mindli W. o 83.399 zł, po rozpoznaniu skargi kasacyjnej powoda na wyrok Sądu Okręgowego w Warszawie z dnia 22 września 1949 r., zaskarżony wyrok uchylił i sprawę Sądowi Okręgowemu w Warszawie do ponownego rozpoznania odesłał.Uzasadnienie faktyczneZakład Ubezpieczeń Społecznych nabył w czasie okupacji nieruchomość "Allona" w Śródborowie, która była własnością nieznanej obecnie z miejsca pobytu pozwanej. W 1945 r. pozwanej zostało sądownie przywrócone posiadanie tej nieruchomości.W pozwie wniesionym do Sądu Grodzkiego w Otwocku powodowy Zakład domaga się zasądzenia od pozwanej kwoty 83.399 zł tytułem zwrotu kosztów remontu, dokonanych w latach 1942-1944, twierdząc, że, nabywając nieruchomość od niemieckiego zarządcy, był wprawdzie posiadaczem w złej wierze w rozumieniu art. 4 dekretu z dnia 8 marca 1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich, że jednak z mocy art. 5 cyt. dekretu - jako osoba prawna prawa publicznego - może mimo to żądać zwrotu nakładów.Kurator pozwanej wnosi o oddalenie powództwa.Sąd Grodzki wyrokiem z dnia 21 kwietnia 1949 r. powództwo oddalił, a Sąd Okręgowy w Warszawie zaskarżonym obecnie wyrokiem wyrok Sądu Grodzkiego zatwierdził. Sąd Okręgowy stanął na stanowisku, że powodowy Zakład nie może powoływać się na przepis art. 5 cytowanego dekretu, gdyż przepis ten dotyczy tylko majątku objętego przez Państwo Polskie i oddanego następnie w posiadanie osobom prawnym prawa publicznego. Inaczej trudno byłoby, zdaniem Sądu Okręgowego, wyobrazić sobie, aby osobę fizyczną uznać za działającą w złej wierze, a osobę prawną - w identycznej sytuacji - za działającą w dobrej wierze.W skardze kasacyjnej powodowy Zakład wnosi o uchylenie zaskarżonego wyroku i o odesłanie sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania zarzucając obrazę art. 5 dekretu o majątkach opuszczonych i poniemieckich.W szczególności skarżący zarzuca, iż tylko osób prywatnych dotyczy przewidziana we wspomnianym przepisie przesłanka majątków "oddanych im w posiadanie przez władze państwowe", nie zaś osób prawnych prawa publicznego.Zdaniem skarżącego ustawodawca abstrahował u osób prawnych prawa publicznego od przesłanki dobrej wiary dlatego, że instytucje takie reprezentują fundusz społeczny, który nie powinien wzbogacać osób trzecich.Uzasadnienie prawneZarzutom skargi kasacyjnej nie można odmówić słuszności.Wykładnia przepisów art. 5 dekretu z dnia 8 marca 1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich, na której Sądy niższych instancji oparły swe orzeczenia, nie może być uznana za prawidłową. Art. 4 cytowanego dekretu uznaje za posiadaczy w złej wierze te osoby, które nabyły majątek opuszczony na podstawie czynności prawnych nieważnych z mocy art. 3 tegoż dekretu, jednakże z wyłączeniem czynności prawnych przewidzianych w art. 1 ust. 2 i 3. Posiadacz w złej wierze nie może (art. 4 ust. 2) żądać zwrotu dokonanych przez siebie nakładów, choćby wzrosła przez to wartość majątku, jak również obowiązany jest do zwrotu dochodów za cały czas posiadania majątku. Jeżeli zestawić ten przepis z ogólnymi zasadami dotyczącymi sytuacji prawnej posiadacza w złej wierze (art. 312 i 314 prawa rzeczowego), to jest rzeczą oczywistą, że posiadacz w złej wierze, w rozumieniu dekretu o majątkach opuszczonych i poniemieckich, został w zakresie prawa żądania zwrotu nakładów potraktowany surowiej, skoro pozbawiono go całkowicie roszczeń o zwrot nakładów, podczas gdy według zasad ogólnych roszczenia te służą mu o tyle, o ile właściciel rzeczy wzbogaciłby się niesłusznie jego kosztem. Jest to więc dodatkowa sankcja o charakterze represyjnym przeciwko osobom, które w ten czy inny sposób, ale w każdym razie w oparciu o działalność władz okupacyjnych (art. 3 ust. 1) nabyły majątek opuszczony. Ratio legis tej sankcji na tle powszechnie znanej sytuacji w Polsce w okresie okupacji jest tak oczywista, że nie wymaga bliższego objaśnienia.Równocześnie jednak ustawodawca uznał za wskazane przewidzieć pewne wyjątki łagodzące surową sankcję w odniesieniu do niektórych grup posiadaczy. Wyjątków tych dotyczy art. 5 ust. 1 dekretu, według którego Państwo, przedsiębiorstwa i instytucje państwowe, osoby prawne prawa publicznego, instytucje spółdzielcze, społeczne i przedsiębiorstwa użyteczności publicznej, jak również posiadacze majątków oddanych im w posiadanie przez władze państwowe mogą dochodzić równowartości dokonanych przez nich nakładów do wysokości wzrostu wartości majątku w chwili zwrotu, i to po potrąceniu dochodów oraz innych korzyści osiągniętych w czasie posiadania.Analiza tego przepisu wskazuje, że posiadacze "uprzywilejowani" dzielą się na dwie kategorie: do pierwszej należą wszelkiego rodzaju osoby prawne lub instytucje, które reprezentują majątek społeczny, do drugiej osoby inne, o ile uzyskały posiadanie majątku opuszczonego za pośrednictwem polskich władz państwowych. Jest bowiem rzeczą nie ulegającą wątpliwości, że wyrazy "oddanych im w posiadanie przez władze państwowe" dotyczą tylko tej drugiej kategorii posiadaczy, gdyż odmienna wykładnia byłaby nie tylko sprzeczna z gramatycznym sformułowaniem omawianego tu przepisu. ("Państwo, przedsiębiorstwo i instytucje państwowe, osoby prawne prawa publicznego, instytucje spółdzielcze, społeczne i przedsiębiorstwa użyteczności publicznej oraz posiadacze majątków oddanych im w posiadanie przez władze państwowe"), ale nadto prowadziłaby do wniosków nie do przyjęcia, a więc np. że Państwo może żądać zwrotu nakładów o tyle tylko, o ile posiadanie majątków zostało mu oddane przez władze państwowe.Odmienne potraktowanie pierwszej kategorii podmiotów, a do nich zalicza się powodowy Zakład, jest uzasadnione społecznym charakterem ich majątku, wymagającego szczególnej ochrony, w szczególności w kierunku nie wzbogacania się innych podmiotów kosztem tego majątku. I tak daleko też tylko sięga uprzywilejowanie tych podmiotów w art. 5 cytowanego dekretu. Roszczenie bowiem o zwrot nakładów ograniczone jest, jak o tym wyżej już była mowa, do wysokości wzrostu majątku w chwili zwrotu.Nie o to więc chodzi, aby, jak to błędnie przyjął Sąd Okręgowy, w jednej i tej samej sytuacji uznać osobę prywatną za działającą w złej, a osobę prawną uprzywilejowaną za działającą w dobrej wierze, ale o to, aby chronić majątek społeczny i nie dopuścić do bogacenia się jego kosztem innych podmiotów. Gdy Sąd Okręgowy, oparłszy się na błędnej wykładni art. 5 dekretu o majątkach opuszczonych i poniemieckich, nie rozważył, czy, wskutek dokonanych przez powodowy Zakład nakładów, nastąpił wzrost wartości majątku w chwili jego zwrotu oraz czy nakłady te nie zostały pokryte dochodami i innymi korzyściami osiągniętymi w okresie posiadania majątku, należało zgodnie z art. 437 k.p.c. zaskarżony wyrok uchylić i sprawę Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania odesłać.