C 798/51

Skład orzekającyPrzewodniczący: Zastępca Pierwszego Prezesa K. Bzowski, P.o. Prezes W. Święcicki; Sędziowie: M. Lisiewski, dr A. Hołowczak, dr B. Dobrzański, M. Grudziński, dr S. Szer, dr J. Marowski, dr J. Jodłowski (sprawozdawca), S. Gronowski, Z. Wiszniewski, S. Gross, J. Kamiński.SentencjaSąd Najwyższy w obecności Ministra Sprawiedliwości H. Świątkowskiego i Wiceprokuratora Generalnej Prokuratury R.P. A. Meszorera rozpoznał w trybie art. 24 § 1 prawa o ustroju sądów powszechnych wniosek Ministra Sprawiedliwości o ustalenie przez Sąd Najwyższy wytycznych wymiaru sprawiedliwości i praktyki sądowej w przedmiocie stosowania art. 30 kodeksu rodzinnego.Po wysłuchaniu sprawozdania sędziego sprawozdawcy i wniosków Wiceprokuratora Generalnej Prokuratury R.P., Sąd Najwyższy ustalił następujące wytyczne wymiaru sprawiedliwości i praktyki sądowej w zakresie stosowania art. 30 kodeksu rodzinnego:I. Punktem wyjściowym rozważań związanych z orzecznictwem w sprawach o rozwód jest realizowana przez Państwo Ludowe zasada ochrony i umocnienia rodziny, która znalazła wyraz w projekcie Konstytucji Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. Podstawą rodziny jest małżeństwo, stąd też postępowanie małżonka powodujące zerwanie małżeństwa z reguły spotkać się powinno z negatywną oceną sądu. Taka postawa sądu przyczyni się do wychowania obywateli w duchu socjalistycznej moralności, która wymaga poważnego stosunku małżonków do założonej przez siebie rodziny, zapewniającego trwałość ich związku. W społeczeństwie socjalistycznym dzięki pełnej równości ekonomicznej i równouprawnieniu mężczyzny i kobiety oraz dzięki wychowaniu człowieka w nowej świadomości społecznej kształtuje się nowy stosunek do obowiązków rodzinnych. Warunki te, gwarantujące zawarcie małżeństwa na podstawie swobodnego doboru, bez wpływu ubocznych czynników majątkowych, sprawiają, że zasada trwałości małżeństwa przestaje być fikcją, jak to jest w społeczeństwie burżuazyjnym, lecz staje zasadą rzeczywistą.Zasada trwałości małżeństwa nie może być jednak utożsamiana z formalną nierozerwalnością węzła małżeńskiego, która ma źródło w nakazach dogmatu religijnego. Oceniając ujemnie zrywanie węzłów rodzinnych Państwo Ludowe nie może zarazem zamykać oczu na społeczną szkodliwość martwych związków małżeńskich i dlatego odrzuca zasadę formalnej nierozerwalności węzła małżeńskiego. Trwałość małżeństwa musi być osiągana poprzez świadomość społeczną małżonków oraz wynikający z niej poważny i odpowiedzialny stosunek do obowiązków względem rodziny.Jeśli związek małżeński z ważnej przyczyny znajduje się w stanie trwałego i zupełnego rozkładu, jeśli małżonkowie nie wykonują obowiązków wspólnego pożycia, wierności, wzajemnej pomocy oraz współdziałania dla dobra rodziny, którą przez swój związek założyli (art. 14 kod. rodz.) i skutkiem tego małżeństwo nie spełnia swych funkcyj społecznych, prawo Polski Ludowej nie rezygnując bynajmniej z ujemnej oceny społecznej tego zjawiska dopuszcza możliwość rozwodu.Rozwód jest więc złem koniecznym, wprowadzonym w imię interesu społecznego dla eliminacji innego zła społecznego, jakim byłoby utrzymywanie formalnego węzła małżeńskiego, gdy zanikła wspólnota małżeństwa, gdy małżeństwo faktycznie nie istnieje i nie ma szans na dalsze jego funkcjonowanie.II. Odpowiadająca powyższym założeniom zasada ogólna wyrażona w art. 29 § 1 kod. rodz., że każdy z małżonków może żądać rozwiązania małżeństwa przez rozwód, jeżeli nastąpił z ważnych powodów zupełny i trwały rozkład pożycia, nie jest jednak zasadą w każdym przypadku miarodajną i jedyną. W pewnych sytuacjach obowiązywać będą - i to właśnie w imię interesu społecznego - zasady odwrotne, prowadzące do uznania niedopuszczalności orzeczenia rozwodu pomimo istnienia normalnych jego przesłanek, to jest powstałego z ważnych powodów zupełnego i trwałego rozkładu pożycia. Jedna z tych zasad obowiązująca bez żadnego wyjątku jest wyrażona w art. 29 § 2 kod. rodz. stanowiącym, że rozwód nie jest dopuszczalny, gdyby wskutek niego miało ucierpieć dobro małoletnich dzieci, a więc to dobro, które w społecznej skali wartości zajmuje hierarchicznie nadrzędne stanowisko i jest przedmiotem szczególnej ochrony w ustawodawstwie Państwa Ludowego.Drugą zasadę, odmienną w stosunku do ogólnej dyspozycji art. 29 § 1 kod. rodz., lecz obowiązującą tylko z pewnymi wyjątkami, wyraża art. 30 § 1 kod. rodz. stanowiąc, że z reguły "rozwód nie może być orzeczony, jeżeli żąda go małżonek wyłącznie winny rozkładu pożycia (...)." Ta zasada wyłania się siłą konieczności z poczynionych poprzednio rozważań nad interesem Państwa Ludowego w utrzymaniu trwałości małżeństwa i nad związaną z tym ujemną społeczną oceną przypadków naruszenia tej trwałości. Ustawa musi przeciwdziałać niebezpieczeństwu samowolnego zrywania związków małżeńskich, które w tego rodzaju sytuacji zarysowuje się szczególnie ostro, musi działać wychowawczo i w roli hamulca w stosunku do takich małżonków, których wyrobienie społeczne i postawa moralna nie powstrzymałyby od aspołecznego, lekkomyślnego traktowania obowiązków wynikających z zawartego związku małżeńskiego. Równocześnie ustawa zabraniając z reguły udzielania rozwodu na żądanie małżonka, który wyłączną swą winą spowodował rozkład pożycia, daje wyraz potępieniu takiego postępowania.III. Zasada niedopuszczalności orzeczenia rozwodu na żądanie małżonka wyłącznie winnego rozkładu pożycia nie może jednak obowiązywać bez żadnych wyjątków. W pierwszym rzędzie uzasadniony jest swego rodzaju wyjątek wprowadzony dla przypadków, w których drugi małżonek wyraża zgodę na rozwód. Wytwarza się bowiem wówczas w istocie rzeczy taka sytuacja, jak gdyby również i pozwany małżonek żądał orzeczenia rozwodu. To stanowisko małżonka niewinnego bierze ustawa pod uwagę i ono właśnie na tle zupełnego i trwałego rozkładu małżeństwa wywołanego przez ważne powody decyduje o tym, że rozwód może być orzeczony, o ile tylko dobro małoletnich dzieci nie stoi temu na przeszkodzie.IV. W związku z zagadnieniem zgody na rozwód i ujawnioną w tej materii rozbieżnością orzecznictwa zachodzi potrzeba udzielenia wyjaśnień dotyczących: a) znaczenia, jakie przypisywać należy zgodzie na rozwód, b) różnicy zachodzącej między tą zgodą a uznaniem żądania pozwu o rozwód oraz zasad stosowania art. 430 k.p.c.Ad a). Niektóre sądy błędnie przypisują decydujące znaczenie dla orzeczenia rozwodu żądanego przez małżonka wyłącznie winnego rozkładu samej zgodzie na rozwód wyrażonej przez stronę pozwaną. Zgoda jest tylko jedną z przesłanek orzeczenia, poza tym bowiem muszą być spełnione wszystkie inne przesłanki z art. 29 kod. rodz. dotyczące zupełnego i trwałego rozkładu pożycia, ważnych jego powodów oraz dobra małoletnich dzieci.We wszystkich zatem przypadkach zgody na rozwód sąd poszukując prawdy materialnej nie tylko powinien ustalić motywy tej zgody oraz wyjaśnić, czy strona powzięła swą decyzję z rozwagą i swobodnie, ale nadto obowiązany jest stwierdzić istnienie wyżej wskazanych przesłanek rozwodu z art. 29 kod. rodz. Zgoda na rozwód musi istnieć w momencie wyrokowania; nie wystarcza wyrażenie zgody na rozwód w toku procesu, gdy następnie zgoda ta została cofnięta.Ad b). Art. 30 § 1 kod. rodz. ma na względzie zgodę pozwanego na rozwód w samej zasadzie. Z przepisu tego nie wynika natomiast, aby zgoda ta musiała obejmować również zgodę na orzeczenie o winie rozwodu w myśl żądania pozwu i aby musiała łączyć się z przyznaniem faktów wskazanych przez powoda jako ważne przyczyny trwałego i zupełnego rozkładu. Zgoda pozwanego na rozwód, o której mowa w art. 30 § 1 kod. rodz., nie jest więc bynajmniej równoznaczna z uznaniem powództwa w rozumieniu art. 430 k.p.c.Płynie stąd konsekwencja, że zastosowanie art. 430 k.p.c. o dopuszczalności ograniczenia postępowania dowodowego do przesłuchania stron może mieć miejsce tylko wówczas, gdy pozwany nie tylko wyraża zgodę na orzeczenie rozwodu, lecz również zgadza się na rozstrzygnięcie o winie w sposób żądany przez powoda oraz przyznaje fakty podane przez niego jako przyczyny rozkładu pożycia, czyli uznaje żądanie pozwu. W przypadkach natomiast, gdy wyrażenie zgody na rozwód nie łączy się z uznaniem powództwa, sąd nie ma uprawnień przewidzianych w art. 430 k.p.c., lecz obowiązany jest stosować ogólne zasady postępowania dowodowego.Sąd Najwyższy zwraca uwagę, że art. 430 k.p.c. stosuje się wyłącznie w przypadku, gdy uznanie pozwu znajduje uzasadnienie w okolicznościach sprawy (art. 218 § 2 k.p.c.). Również w tej sytuacji sąd w sprawie rozwodowej nie jest jednak władny poprzestać na uznaniu pozwu, jak to może uczynić w innych sprawach, lecz obowiązany jest w każdym razie przeprowadzić dowód z przesłuchania stron. Jeżeli w wyniku tego dowodu sąd poweźmie wątpliwości co do istnienia przesłanek rozwodu z art. 29 kod. rodz. lub co do powodów, które skłoniły stronę pozwaną do uznania pozwu, obowiązany jest przeprowadzić dalsze postępowanie dowodowe w zakresie, jaki okaże się potrzebny.Wskazane wyżej wytyczne postępowania w przypadkach zgody na rozwód i zalecenie ostrożności w stosowaniu art. 430 k.p.c. mają na celu przeciwdziałanie lekkomyślnym decyzjom stron mogącym przy niedostatecznej czujności sądów doprowadzić do orzeczenia rozwodu na podstawie zgody strony mimo braku przewidzianych przez prawo przesłanek.V. Poza zgodą pozwanego, drugi istotny wyjątek od zasady niedopuszczalności rozwodu na żądanie małżonka wyłącznie winnego zawiera art. 30 § 2 kod. rodz. Stanowi on, że sąd mając na względzie interes społeczny może orzec rozwód również na żądanie małżonka wyłącznie winnego w przypadkach wyjątkowych, gdy małżonkowie pozostają w długotrwałym rozłączeniu.Przy stosowaniu tego przepisu należy mieć na uwadze, co następuje:Wyrażając w art. 30 § 1 kod. rodz. zasadę, że rozwód nie może być orzeczony na żądanie małżonka wyłącznie winnego, ustawodawca kierował się potrzebą przeciwdziałania naruszenia zasad socjalistycznej moralności. Zakaz orzekania rozwodu ustanowiony w art. 30 § 1 kod. rodz. płynie nie z troski o utrzymanie związku małżeńskiego, który jest już faktycznie martwy i zadań swych nie spełnia, lecz podyktowany został względami społecznymi wymagającymi przeciwstawiania się samowolnemu zrywaniu małżeństw i uzasadniającymi ujemną ocenę postępowania małżonka wyłącznie winnego rozkładu pożycia.Gdy więc okoliczności konkretnej sprawy wskazują, że przesłanki, którymi kierował się ustawodawca wprowadzając zakaz rozwodu na żądanie małżonka wyłącznie winnego, nie występują, wówczas na podstawie art. 30 § 2 kod. rodz. w razie długotrwałego rozłączenia małżonków, które stanowi konieczny warunek zastosowania tego przepisu, dopuszczalne jest odstąpienie od zasady wyrażonej w art. 30 § 1 kod rodz. W takim bowiem przypadku, z uwagi na brak podstaw do przeciwstawiania się likwidacji małżeństwa faktycznie nie istniejącego i nie spełniającego swych zadań, interes społeczny przemawia wyjątkowo za rozwiązaniem małżeństwa pomimo wyłącznej winy małżonka żądającego rozwodu; pamiętać należy o tym, że w rozwiązaniu takich faktycznie nie istniejących małżeństw ustawodawca wyraźnie upatrywał interes społeczny (art. 29 § 1 kod. rodz.).Rzecz oczywista, że nie może być mowy o jakimkolwiek skatalogowaniu takich szczególnych sytuacji, które mimo istnienia winy rozkładu małżeństwa po stronie powoda pozwoliłyby sądowi na orzeczenie rozwodu wbrew sprzeciwowi małżonka niewinnego. Decydować o tym będą wszystkie dotyczące każdego z małżonków z osobna i ich wzajemnego stosunku okoliczności konkretnej sprawy, które rozważone w swym całokształcie uzasadniają ostateczny wniosek, że rozwiązanie małżeństwa nie będzie sprzeczne z moralnością socjalistyczną. Dla przykładu: poczucie moralne mas pracujących może znaleźć usprawiedliwienie dla małżonka, który związał się z osobą trzecią w okresie długotrwałej, nie zawinionej przez siebie rozłąki małżonków; nie będzie się ono również przeciwstawiać rozwiązaniu małżeństwa, gdy małżonek niewinny spowodowania rozkładu pożycia wszedł w czasie rozłączenia w trwały związek z inną osobą albo usiłuje za swą zgodę na rozwód uzyskać nie usprawiedliwione korzyści. Przy ocenie przesłanek zastosowania art. 30 § 2 kod. rodz. może mieć zwłaszcza znaczenie okoliczność, że rozłączenie małżonków jest szczególnie długotrwałe; gdy bowiem żądanie rozwodu rozpoznawane jest po upływie kilkunastu lat od czasu zerwania pożycia małżonków, z reguły nie jest uzasadniona obawa, że orzeczenie rozwodu mogłoby stać się zachętą do samowolnego zrywania związków małżeńskich, jak również że rozwód spotkać się może z ujemną oceną mas pracujących.Na tle powyższych rozważań za niewłaściwą należy uznać praktykę tych sądów, które możność orzeczenia rozwodu z wyłącznej winy powoda uzależniają od istnienia rzadko spotykanych okoliczności faktycznych. Sformułowanie art. 30 § 2 kod. rodz. "w przypadkach wyjątkowych" wyraża jedynie myśl, że orzeczenie rozwodu na żądanie małżonka wyłącznie winnego, bez zgody drugiego małżonka, tylko wyjątkowo może być zgodne z interesem społecznym. Nie stanowi ono obok interesu społecznego i długotrwałego rozłączenia trzeciej samodzielnej przesłanki, lecz jest wskazówką interpretacyjną zobowiązującą do oględnego stosowania przepisu.VI. Zagadnienie stosowania art. 30 § 2 kod. rodz. wysuwane było przez praktykę sądów w ciągu dotychczasowego okresu mocy obowiązującej tego przepisu wyłącznie niemal pod kątem widzenia wpływu, jaki ma założenie przez małżonka wyłącznie winnego rozkładu nowego faktycznego związku na możność orzeczenia rozwodu w myśl wspomnianego przepisu.Analizując to zjawisko Sąd Najwyższy doszedł do wniosku, że nadawanie w szeregu orzeczeń szczególnego, decydującego znaczenia faktowi nowego związku jest wyrazem poszukiwania przez sądy określonej konkretnej przesłanki uzasadniającej samoistnie pozytywne stosowanie art. 30 § 2 kod. rodz.Tendencja taka jest jednak oczywiście niesłuszna. Wniosek o dopuszczalności rozwodu powzięty być może bowiem jedynie w oparciu o rozważanie przedstawione wyżej w ust. V, jeśli ocena całokształtu okoliczności sprawy upoważnia do przyjęcia, że względy, którymi kierował się ustawodawca wprowadzając zakaz rozwodu na żądanie małżonka wyłącznie winnego, w danym przypadku nie istnieją.Dlatego też nowy związek faktyczny traktować należy tylko jako jeden z elementów całokształtu okoliczności sprawy podlegających ocenie przy rozstrzyganiu o dopuszczalności rozwodu na podstawie art. 30 § 2 kod. rodz. Nie można mu natomiast przypisywać znaczenia przesłanki decydującej o pozytywnym lub negatywnym zastosowaniu tego przepisu. Odmiennie przedstawia się zagadnienie, gdy owocem nowego związku małżonka wyłącznie winnego rozkładu pożycia są dzieci. Rozwód stwarza możliwość ściślejszego zespolenia tego faktycznego związku, jego umocnienia przez następne zawarcie małżeństwa. Za rozwodem przemawia wtedy dobro dzieci, które wymaga, by wychowywały się one w trwale istniejącej rodzinie. Nie umniejsza tego fakt, że ustawodawca Polski Ludowej zrealizował w pełni zasady zrównania praw dzieci tzw. pozamałżeńskich z dziećmi z małżeństwa, niewątpliwie bowiem czynnikiem cementującym rodzinę i gwarantującym najlepiej jej trwałość jest małżeństwo rodziców. Dobro dzieci jest więc tym szczególnie doniosłym w skali społecznej czynnikiem, który może przeważyć nad wszelkimi zastrzeżeniami przeciwko orzeczeniu rozwodu na żądanie małżonka wyłącznie winnego i uzasadnić przyjęcie, że w rozumieniu art. 30 § 2 kod. rodz. orzeczenie takie wyjątkowo zgodne będzie z interesem społecznym.Także jednak w przypadkach istnienia dzieci z nowego związku przestrzec należy sądy przed mechanicznym udzieleniem rozwodu w oparciu o art. 30 § 2 kod. rodz. Sąd rozważając powyższe zagadnienie powinien przez dokładną analizę wszystkich okoliczności sprawy zmierzać do uzyskania oceny społecznej wartości nowego związku i dojść do przekonania, że po orzeczeniu rozwodu małżonek-powód zawrze rokujący trwałość związek małżeński z osobą, z którą pozostaje w związku faktycznym, i że w tej rodzinie dziecko zapewnione będzie miało dodatnie warunki życia i rozwoju, jakie z reguły daje dziecku trwale istniejąca rodzina.Sąd Najwyższy stwierdza, że wadliwa jest praktyka tych sądów, które w przypadku istnienia dzieci z małżeństwa i dzieci z drugiego związku zestawiają interesy obu tych grup dzieci dla oceny, któremu z tych interesów dać przewagę. Wzgląd na dobro małoletnich dzieci z małżeństwa jest jedną z zasadniczych przesłanek rozwodu z mocy art. 29 kod rodz., toteż jeśli dobro to sprzeciwia się rozwodowi, rozwodu orzec nie wolno.Należy zauważyć, że, jak to niejednokrotnie już Sąd Najwyższy podkreślał, wniosek w tym przedmiocie sąd obowiązany jest w każdym przypadku należycie uzasadnić w sposób umożliwiający kontrolę słuszności jego stanowiska.VII. Ustalenie, jak długi okres rozłączenia małżonków pozwala uznać je za długotrwałe w rozumieniu art. 30 § 2 kod. rodz., oprzeć należy w każdym przypadku na ocenie konkretnych okoliczności sprawy dotyczących w szczególności czasu wspólnego pożycia małżonków, ich trybu życia, wieku itp. Doświadczenie życiowe uzasadnia wniosek, że takim okresem będzie w zasadzie okres pięcioletni. Okres ten należy traktować jako orientacyjny, dopuszczający ewentualne jego przedłużenie zależnie od wyników postępowania dowodowego. Przyjęcie okresu krótszego niż pięcioletni może mieć miejsce wyjątkowo i jedynie wówczas, gdy szczególne okoliczności sprawy na to pozwalają. Ocena, czy przesłanka długotrwałości rozłączenia w danych warunkach zachodzi, pozostawiona jest sądowi orzekającemu, który ma obowiązek uzasadnić w sposób umożliwiający kontrolę jego stanowiska przez sąd rewizyjny, dlaczego uznaje, że rozłączenie jest lub nie jest długotrwałe.VIII. Niektóre sądy przyjęły praktykę, że rozwód może być orzeczony na zasadzie art. 30 kod. rodz. tylko wtedy, gdy strona powodowa oparła swe żądanie na twierdzeniu, iż w sposób przedstawiony w pozwie sama zawiniła rozkładowi pożycia.Stanowisko to jest błędne. Sąd nie jest związany powodami rozkładu wskazanymi przez powoda. Jeżeli stwierdzi stan zupełnego i trwałego rozkładu z innych przyczyn niż wskazane przez powoda, a uzna przyczyny te za ważne, może orzec rozwód, o ile zachodzą poza tym wszystkie inne przesłanki warunkujące orzeczenie rozwodu. Jeśli sąd w wyniku postępowania dowodowego dojdzie do wniosku, iż rozkład wywołały inne fakty niż wskazane przez powoda i oceni, że fakty te przedstawiają się jako ważne przyczyny rozkładu zawinione przez powoda, może orzec rozwód z mocy art. 30 kod. rodz., o ile zachodzą przesłanki z § 1 lub § 2 tego przepisu.Do orzeczenia rozwodu na podstawie art. 30 (zarówno § 1 jak i § 2) kod. rodz. nie jest więc konieczne, aby powód wnosił o orzeczenie rozwodu ze swej wyłącznej winy. Sąd w każdym przypadku, gdy stwierdzi, że istnieje pierwsza, zasadnicza podstawa orzeczenia rozwodu - stan trwałego i zupełnego rozkładu, powinien ustalić, jakie są powody tego rozkładu i czy są one ważne. Jeśli stwierdzi, że przyczyny rozkładu są zawinione wyłącznie przez powoda, powinien z urzędu rozważyć, czy zachodzą przesłanki do orzeczenia rozwodu przewidziane w art. 30 kod. rodz.Sąd Najwyższy uważa za konieczne podkreślić, że zagadnienia prawne występujące przed sądami w sprawach o rozwód wkraczają bezpośrednio w sferę zjawisk moralnych. Nakaz prawa o ustroju sądów powszechnych (art. 3), aby sądy Polski Ludowej działalnością swą wychowywały obywateli, nabiera więc w tych sprawach szczególnego znaczenia. Prawidłowe orzecznictwo oparte na niniejszych wytycznych powinno stać się wkładem sądów do walki o przyśpieszenie i pogłębienie procesu kształtowania nowej, socjalistycznej postawy moralnej obywateli.