C 98/50

SentencjaSąd Najwyższy na posiedzeniu dnia 12 czerwca 1950 r. w sprawie Marii K. przeciwko Józefowi F. o 100.000 zł po rozpoznaniu skarg kasacyjnych obu stron i interwenienta ubocznego Władysława P. na wyrok Sądu Okręgowego w Warszawie z dnia 15 września 1949 r. zaskarżony wyrok w całości uchylił, sprawę Sądowi Okręgowemu w Warszawie do ponownego rozpoznania odesłał.Uzasadnienie faktyczneSąd Okręgowy w Warszawie zmienił wyrok Sądu Grodzkiego w Górze Kalwarii, zasądzający od Józefa F. na rzecz Marii K. sumę 100.000 zł tytułem zwrotu dochodów z gruntu z lat 1945 i 1946 i zasądził z powyższego tytułu jedynie 30.000 zł, oddalając powództwo w pozostałej części.Sąd Okręgowy uznał, że prawomocny wyrok Sądu Okręgowego w Warszawie z dnia 5 listopada 1946 r., zatwierdzający wyrok Sądu Grodzkiego w Górze Kalwarii z dnia 29 maja 1945 r. nakazujący usunięcie pozwanego ze spornego gruntu na żądanie i na rzecz powódki jako współwłaścicielki niepodzielnej nieruchomości przesądza o prawie powódki do posiadania gruntu quaestionis. Pomiędzy powódką a drugim współwłaścicielem nieruchomości, jej byłym mężem Władysławem P., nigdy nie było podziału nieruchomości do użytkowania, a Władysław P. władał gruntem samowolnie. Przedłożona przez pozwanego umowa dzierżawy gruntu quaestionis zawarta dnia 28 lipca 1945 r. z Władysławem P., nie rodzi dla pozwanego praw dzierżawcy zarówno z powyższego powodu, jak i dlatego, że pozwany przyznał, że dzierżawa gruntu quaestionis skończyła się w 1944 r. i że pozwany nie mogąc się skomunikować z P. obsiał sporny grunt oraz, że umowa została zawarta dopiero po wyroku I instancji, nakazującym eksmisję pozwanego, który posiadania gruntu quaestionis nie uzyskał; dlatego to pozostawanie pozwanego na gruncie nie może być uznane za działanie w dobrej wierze. W końcu ustalił Sąd, że w wyniku podziału nieruchomości z Wł. P. działka queastionis przypadła powódce na skutek wyroku Sądu Okręgowego w Warszawie z dnia 29 września 1948 r. VII Ca 488/47 zatwierdzającego podział dokonany przez Sąd Grodzki w Górze Kalwarii. Wysokość zasądzonej sumy uzasadnił Sąd Okręgowy tym, że przeciętny dochód z jednej morgi ziemi wynosi 1 i 1/2 q żyta, a pozwany użytkował 5 morgów ziemi przez 2 lata, tak, iż czysty dochód wynosi równowartość 15 q żyta po 2.000 zł za 1 q żyta. Niedopuszczenie dowodu ze świadków powołanych przez pozwanego Władysława P. który w II instancji przystąpił do sprawy jako interwenient uboczny po stronie pozwanego, uzasadnił Sąd tym, że dowody te mogły być złożone w I instancji.Powyższy wyrok zaskarżyły skargami kasacyjnymi obie strony i interwenient uboczny, przy czym pozwany i interwenient uboczny wnosili o uchylenie zaskarżonego wyroku w części zasądzającej roszczenie powódki, powódka zaś w części oddalającej część powództwa.Pozwany i interwenient uboczny żalą się:1)na obrazę art. 71, 73, 78, 351 i 404 k.p.c. przez odmowę przeprowadzenia powołanych przez interwenienta ubocznego dowodów ze świadków na okoliczność, że pomiędzy powódką a Władysławem P. istniał faktyczny podział użytkowania wspólnej nieruchomości, do której wchodzi grunt quaestionis oraz przez ustalenie, że nie było podziału użytkowania, bez uwzględnienia tych dowodów;2)na obrazę art. 594k. Nap. i art. 28 i 296 Pr. rzecz, oraz art. 351 i 404 k.p.c. przez uznanie, że orzeczona na żądanie powódki - współwłaścicielki eksmisja pozwanego przesądza o prawie powódki do posiadania gruntu quaestionis.Pozwany żali się nadto:.5)na obrazę art. 9 k.z. i art. 351 k.p.c. przez nieuznanie za skuteczną zapłaty przez pozwanego za użytkowanie gruntu quaestionis w latach 1945 i 1946 do rąk jednego ze współwłaścicieli, a to tego, który mu grunt wydzierżawił, dokonaną przed wytoczeniem powództwa, co wynika z pokwitowania Wł. P. na karcie 157;6)na obrazę art. 5, 11 i 24 dekretu z dnia 27 lipca 1949 r. (Dz. U. z 1949 r. Nr 45, poz. 332) przez dopuszczenie do przerachowania roszczenia powódki, która swą należność za rok 1945 oceniał w pozwie na 2.000 zł;.Powódka natomiast żali się:10)na obrazę art. 250 § 1 k.p.c. przez to, że Sąd mając zgodnie z żądaniem powódki i wobec uznanego przez siebie braku dobrej wiary pozwanego zasądzić płody z gruntu quaestionis za 2 lata z potrąceniem nakładów czyli zbiory netto zasądził ustalony przez siebie "przeciętny dochód" z gruntu quaestionis;11)na obrazę art. 351 k.p.c. przez niewyjaśnienie, dlaczego Sąd uznał 1,5 q żyta za przeciętny dochód z 1 morgi ziemi, podczas gdy zdaniem skarżącej jest notorycznym, że od 1,5 - 2 q żyta wynosi czynsz dzierżawny z 1 morga ziemi, tak iż Sąd wyraźnie a bez uzasadnienia utożsamił czysty zysk z czynszem dzierżawnym;12)na obrazę art. 250 § 1 i 304 § 1 k.p.c. przez nierozważenie opinii biegłego L. złożonej w I instancji i zaniechanie przeprowadzenia dowodów z biegłego dla obliczenia ilości płodów osiąganych przez rolnika z ziemi, pomimo że w tej kwestii potrzebne są wiadomości specjalne.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Współwłaściciele nieruchomości, jak doświadczenie uczy, często dzielą pomiędzy siebie nieruchomości do użytkowania. Umowa taka nie była pod rządem Kodeksu Nap. niedopuszczalna, a obecnie sankcjonuje ją przepis art. 98 Prawa rzeczowego. Jeżeli czego innego nie umówiono, umowa o podział do użytkowania nie wyłącza prawa stron żądania każdego czasu zniesienia współwłasności i odwrotnie, jednak należy uznać, że jeśli czego innego nie umówiono, umowa o podział do użytkowania wiąże strony do czasu zniesienia współwłasności. W tym stanie rzeczy najistotniejszym momentem w sprawie była okoliczność, czy pomiędzy powódką a interwenientem ubocznym nastąpił podział do użytkowania. Jeśliby bowiem rzeczywiście tak było i grunt użytkowany przez pozwanego należał do części interwenienta ubocznego, to do czasu zniesienia współwłasności nieruchomości powódka byłaby z mocy umowy obowiązaną wobec interwenienta ubocznego do niedochodzenia swych praw z współwłasności gruntu quaestionis wynikających ani w stosunku do interwenienta, ani w stosunku do osób prawa jego reprezentujących, do których należy pozwany. Wprawdzie Sąd Okręgowy w sprawie Ca 97/45 zajął odmienne stanowisko i uznał wydzierżawienie gruntu przez jednego ze współwłaścicieli za niedopuszczalne w każdym przypadku, jednakowoż wyrok ten ma powagę rzeczy osądzonej tylko co do eksmisji pozwanego z gruntu, albowiem o to tylko w poprzedniej sprawie chodziło.Gdy w ten sposób dowody ofiarowane w celu stwierdzenia okoliczności podziału gruntu do użytkowania pomiędzy powódką a interwenientem ubocznym były w sprawie decydujące, a ustalony przez Sąd Okręgowy fakt dzierżawienia gruntu quaestionis przez pozwanego do 1944 r. wskazywał, że podział do użytkowania mógł istnieć, nie miał Sąd Okręgowy podstaw do zastosowania przepisu art. 404 k.p.c., który ma na celu zapobieganie prowadzenia dowodów niepotrzebnych, ale nie może tamować dojścia do prawdy materialnej. Tym samym podstawy kasacyjne streszczone powyżej pod 1) i 2) należy uznać za usprawiedliwione i wyrok w części zasądzającej powództwo podlega uchyleniu na zasadzie art. 437 k.p.c. bez potrzeby rozważenia dalszych zarzutów pogwałcenia przepisów postępowania.Natomiast zarzuty naruszenia prawa materialnego streszczone wyżej pod 5) i 6) należy uznać tylko częściowo za usprawiedliwione. Jeżeliby bowiem okazało się. że podziału do użytkowania nie było, to roszczenie do pozwanego za użytkowanie, bez tytułu mieliby oboje współwłaściciele. Wobec zaś podzielności podmiotu świadczenia wierzytelność dzieli się pomiędzy wierzycieli (art. 3 k.z.). Powódka zatem mogłaby żądać tylko połowy pożytków z gruntu. Ze względu na przepisy dekretu z dnia 27 lipca 1949 r. (Dz. U. z 1949 r. Nr 45, poz. 332) wartość pożytków należałoby obliczyć według cen z lat 1945 i 1946, tj. z czasu, kiedy powinny by być zwrócone.O ile chodzi poza tym o sposób obliczenia należności, nie można odmówić usprawiedliwienia podstawom skargi kasacyjnej powódki wyżej pod 10), 11) i 12) streszczonym. Zwrotowi podlega nie abstrakcyjny dochód z gruntu, ale rzeczywisty zbiór z danego roku w naturze lub wartość jego z potrąceniem nakładów. Oczywiście, jeżeli nie jest możliwe ustalenie, co zebrano, możliwa jest ocena przez biegłych, co przypuszczalnie mogło być zebrane w danym roku. Do tego potrzebna jest wiedza co do jakości gruntu i warunków klimatycznych danego roku, tak iż z reguły nie da się obejść bez wysłuchania biegłych z najbliższej okolicy gruntu. W tym stanie rzeczy całkowite pominięcie dowodu z biegłych i przyjęcie za podstawę zwrotu pożytków - zdaje się - przeciętnego czynszu dzierżawnego, uzasadnia uchylenie wyroku na zasadzie art. 437 k.p.c. także i w części oddalającej powództwo.