CRN 27/72

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Stanisławy i Mariana małż. M. przeciwko Jadwidze R. o zapłatę, na skutek rewizji nadzwyczajnej Prokuratora Generalnego PRL od wyroku Sądu Powiatowego w Grodzisku Maz. z dnia 5 lipca 1966 r., zaskarżony wyrok uchylił i sprawę przekazał Sądowi Powiatowemu w Grodzisku Mazowieckim do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneW pozwie wniesionym do Sądu Powiatowego w Grodzisku Mazowieckim w dniu 10 czerwca 1966 r. Stanisława M., a następnie także jej mąż Marian, domagali się zasądzenia kwoty 31.000 zł od Jadwigi R. na tej podstawie, że w listopadzie 1965 r. pozwana przyrzekła im m.in. sprzedać lokal składający się z pokoju, kuchni, komórki, przedpokoju - znajdujący się w M. - za kwotę 48.000 zł. Na poczet tej kwoty powodowie wpłacili pozwanej w grudniu 1965 r. dochodzoną pozwem kwotę 31.000 zł. Transakcja nie doszła do skutku, bowiem lokal objęty umową położony jest w budynku podlegającym publicznej gospodarce lokalami, w związku z czym żądanie zwrotu kwoty 31.000 zł jest uzasadnione (k. 12 i 13).Pozwana przyznała, że otrzymała od powodów kwotę 31.000 zł w trzech ratach (k. 21).Sąd Powiatowy w Grodzisku Mazowieckim, nie zaskarżonym przez strony wyrokiem z dnia 5 lipca 1966 r., powództwo uwzględnił.Wyrok ten zaskarżył Prokurator Generalny rewizją nadzwyczajną wniesioną w dniu 31 stycznia 1972 r.W rewizji nadzwyczajnej zaznaczono, że dopuszczenie się przestępstwa przez pozwaną potwierdzone zostało treścią prawomocnego wyroku, wydanego w dniu 8 listopada 1966 r. w sprawie k.p. 549/66 Sądu Powiatowego w Grodzisku Mazowieckim, którym Jadwiga R. skazana została za to, że w grudniu 1965 r. na podstawie zawartej ze Stanisławą M. umowy odstąpiła jej podlegający publicznej gospodarce lokalami lokal mieszkalny za kwotę 48.000 zł, tj. za czyn przewidziany w art. 80 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 stycznia 1959 r.W rewizji nadzwyczajnej zamieszczona też została informacja, że w sprawie C 192/71 Sądu Powiatowego w Grodzisku Mazowieckim na skutek powództwa prokuratora wydany został prawomocny już wyrok, zasądzający na rzecz Skarbu Państwa kwotę 31.000 zł zasądzoną od Jadwigi R. w niniejszej sprawie, przy czym w tejże sprawie ustalono, iż pozwana nie zwróciła powodom kwoty 31.000 zł.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Rewizja nadzwyczajna trafnie zarzuca, że ponieważ z okoliczności sprawy mogło wynikać świadome dokonanie przez obydwie strony czynności prawnej zabronionej przepisami prawa, a więc takiej, która może ewentualnie podpadać pod dyspozycję art. 412 k.c., to sąd powiatowy powinien był z urzędu zawiadomić prokuratora o toczącym się postępowaniu (art. 197 k.p.c.). Zaniedbując tę czynność sąd powiatowy naruszył wymienione przepisy.Zbyt daleko idzie jednak twierdzenie rewizji nadzwyczajnej, że materiał zebrany w sprawie przesądzał sprawę jednoznacznie w tym kierunku, że wypłacona przez powodów pozwanej suma uległa przepadkowi na podstawie art. 412 k.c. W rzeczywistości kwestia ta nadal nie jest wyjaśniona i wymaga dodatkowych ustaleń i dodatkowej oceny materiału dowodowego.Rozstrzygnięcie sprawy w kierunku sugerowanym przez rewizję nadzwyczajną zależy od oceny, jaki charakter miała umowa, jaką strony ze sobą zawarły, w częściowym wykonaniu której powodowie wpłacili pozwanej kwotę 31.000 zł. Umowa ta może bowiem mieć dwojaki charakter. Albo jest to umowa - jak sugeruje rewizja nadzwyczajna i jak to przyjął sąd karny - o odstępne za lokal podlegający publicznej gospodarce lokalami, albo też jest zwykłą umową sprzedaży.Gdyby przedmiotem umowy było opisane odstępne, stanowisko rewizji nadzwyczajnej, że świadczenie powodów podlegałoby przepadkowi z mocy art. 412 k.c., byłoby prawidłowe, przepisy bowiem zakazujące tego rodzaju handel lokalami mieszkalnymi stoją na straży tak ważkiego interesu społecznego, że naruszenie ich należy uznać za działanie niegodziwe w rozumieniu Wytycznych Pełnego Składu Izby Cywilnej SN z dnia 19 grudnia 1972 r. III CZP 57/71 (OSNCP 1973/3 poz. 37).Nie można by tak ocenić czynności prawnej stron, gdyby ich intencją była sprzedaż części nieruchomości, udziału w niej lub samego lokalu. Okoliczność, że taka umowa (w szczególności sprzedaż lokalu) byłaby w świetle obowiązującego ustawodawstwa nieważna, nie uzasadniałaby oczywiście zakwalifikowania tej czynności jako podpadającej pod przepis art. 412 k.c. Naruszenie bowiem przepisów statuujących w naszym ustawodawstwie zasadę superficies solo cedit oraz przepisów z tą zasadą związanych (np. przepisów o odrębnej własności lokali) w żadnym razie nie mogłoby prowadzić do uznania odnośnej czynności pozwanej za niegodziwą w wyżej wskazanym znaczeniu.Problem powyższy wymaga wyjaśnienia. Na razie można zauważyć, że pewne materiały znajdujące się w aktach obydwu spraw mogą wskazywać, że intencją stron było zawarcie umowy sprzedaży. W szczególności należy podkreślić, że pozwana (zbywająca lokal) nie jest zwykłym najemcą (bo wówczas sprawa byłaby oczywista), lecz właścicielką (lub współwłaścicielką) domu, co mogło u powodów wyrobić przekonanie, że nabywają własność. Po drugie w umowie stron (k. 22 akt z powództwa prokuratora) mówi się wyraźnie o sprzedaży przez właścicielkę lokalu wraz z "placykiem". Po trzecie w piśmie pozwanej do powodów (k. 14 niniejszej sprawy) także jest mowa o sprzedaży mieszkania z placem oraz o trudnościach natury prawnej w przeprowadzeniu podziału, dlatego w szczególności pozwana żąda podwyższenia umówionej ceny, bo sprzedana część placu musi być większa, inaczej bowiem domu wraz z placem nie będzie można podzielić. Te materiały wraz z innymi dowodami, jakie sąd powiatowy przeprowadził, będą stanowiły podstawę do oceny charakteru transakcji, jaką strony zawarły.W związku z powyższym należy podkreślić, że skazujący wyrok nie stoi na przeszkodzie takiej ocenie, bo osobą skazaną była tylko pozwana, wyrok ten nie wiąże więc powodów, którzy mogą swych twierdzeń dowodzić w sprawie niniejszej (art. 11 k.p.c.). Tym więcej oczywiście nie wiąże powodów wyrok, jaki zapadł w sprawie z powództwa prokuratora przeciwko pozwanej (art. 366 k.p.c.).W sprawie powinien oczywiście brać udział prokurator (art. 197 k.p.c.), który będzie mógł zająć takie stanowisko, jakie nasuną mu wyniki postępowania dowodowego.Rewizja nadzwyczajna trafnie wreszcie podkreśla, że istnienie dwóch prawomocnych wyroków wyżej opisanych, rozstrzygających diametralnie różnie o roszczeniu wynikającym z tego samego stanu faktycznego, narusza powagę wymiaru sprawiedliwości. Dlatego upływ terminu określonego w art. 421 k.p.c. nie stoi na przeszkodzie jej uwzględnieniu.Z zasad powyższych Sąd Najwyższy orzekł z mocy art. 388 w zw. z art. 423 k.p.c. jak w sentencji.