I C 2634/53

SentencjaSąd Najwyższy w Warszawie w Składzie Siedmiu Sędziów rozpoznał na posiedzeniu niejawnym dnia 13 kwietnia 1953 r. przedstawione do rozstrzygnięcia Składowi Siedmiu Sędziów SN pytanie prawne wynikłe w sprawie z powództwa Janiny B. przeciwko Mieczysławowi B. o rozwód:l)czy postanowienie w przedmiocie objętym art. 431 k.p.c. może być wydane przez przewodniczącego na posiedzeniu niejawnym,2)w przypadku odpowiedzi twierdzącej - czy postanowienie przewodniczącego wymaga przedstawienia pełnemu składowi sądu wojewódzkiego na najbliższym posiedzeniu (analiza z art. 859 § 4 k.p.c.).Sąd Najwyższy postanowił uchwalić i wpisać do księgi zasad prawnych co następuje.Uzasadnienie faktyczneArt. 431 k.p.c. nie wyjaśnia, jakie normy postępowania należy stosować przy wydawaniu postanowień, przewidzianych w tym przepisie. Rozwiązywanie nasuwających się w tym zakresie zagadnień wyłącznie w oparciu o art. 416 k.p.c., który wskazywałby pomocniczo na "przepisy ogólne o postępowaniu", prowadziłoby niejednokrotnie do wyniku, nie odpowiadającego niewątpliwie tej racji prawnej, dla której art. 431 k.p.c. został powołany do życia. Toteż już w dotychczasowym orzecznictwie (orzecz. C 98/51, 1257/51, 59/53, 183/53 postanowienie z dnia 18 września 1951 r. C. 797/51 (Państwo i Prawo 1952/2 str. 326) i szereg dalszych) Sąd Najwyższy wyjaśnił, że należy tu kierować się przede wszystkim charakterem postanowień z art. 431 k.p.c., który zbliża je do tymczasowych zarządzeń, choć z nimi nie utożsamia, i że wobec tego można stosować przepisy dotyczące tych zarządzeń, lecz tylko odpowiednio, to jest: o ile nie przemawia przeciwko temu w danym zakresie odrębna istota i racja prawna omawianych postanowień.Wśród cech zbliżających te postanowienia do tymczasowych zarządzeń należy podkreślić normowanie przez nie stanu rzeczy tylko "podczas procesu" o rozwód lub unieważnienie małżeństwa, wskutek czego od istnienia takiego procesu i jego trwania uzależniona jest możność wydawania postanowień, jak i czasowy ich zasięg. Podobnie też, jak przy tymczasowych zarządzeniach, w przypadkach z art. 431 k.p.c. chodzi z natury rzeczy o powzięcie przez sąd właściwych decyzji w trybie postępowania bardziej przyśpieszonym od zwykłego.Z drugiej strony postanowienia z art. 431 k.p.c. istotnie, odróżnia od tymczasowych zarządzeń to, że są one jedynymi orzeczeniami sądowymi, jakie w tym czasie mogą być wydawane w zakresie wskazanych w tym przepisie przedmiotów rozstrzygnięć, przy czym orzeczenia te są "ostateczne" w tym znaczeniu, że nie podlegają "sprawdzeniu" w jakimkolwiek innym postępowaniu.Już na tle tych uwag ogólnych zarysowuje się odpowiedź przecząca w stosunku do pierwszego z przedstawionych pytań prawnych, skoro - w świetle tych uwag - niewątpliwie nie byłoby odpowiednie stosowanie przepisu art. 861 k.p.c., który zezwala na rozpoznawanie na posiedzeniu niejawnym wniosków o zarządzenie tymczasowe. Przy rozstrzyganiu bowiem wynikającego z pytania zagadnienia - rozprawa czy posiedzenie niejawne - wysuwa się oczywiście na plan pierwszy nie to, co zbliża postanowienia z art. 431 k.p.c. do tymczasowych zarządzeń, lecz to, co te postanowienia zasadniczo odróżnia, a mianowicie ich wyłączność, i "ostateczność", które to cechy - stosownie do systemu przyjętego w kodeksie postępowania cywilnego dla rozstrzygnięć o charakterze merytorycznym - same przez się przemawiają stanowczo za potrzebą rozprawy. Nie ma dostatecznych racji prawnych, dla których wyjątkowo postanowienia z art. 431 k.p.c., nie ulegające sprawdzeniu w jakimkolwiek innym postępowaniu sądowym, miałyby być wydane bez tej rękojmi wszechstronnego wyświetlenia, jaką zapewnia rozpoznanie sprawy na rozprawie. Ważny skądinąd postulat przyśpieszenia postępowania nie może być urzeczywistniony z ujmą dla naczelnej zasady naszego procesu, jaką jest orzekanie na podstawie ustalenia prawdziwego stanu faktycznego.Rozpoznanie sprawy na rozprawie wiąże się z udziałem w tym rozpoznaniu ławników, co stanowi też bardzo ważki argument, przemawiający za odpowiedzią przeczącą w stosunku do rozważanego pytania. Należy zwrócić uwagę na wielką wagę społeczną, jaką posiadają postanowienia z art. 431 k.p.c., orzekające o wzajemnych obowiązkach małżonków oraz o sposobie roztoczenia pieczy nad wspólnymi dziećmi, a więc o ważnych sprawach z zakresu życia rodziny, której ustawodawstwo Państwa Ludowego zapewnia szczególną i wszechstronną ochronę. Okoliczność, że omawiane postanowienia wydaje się tylko na czas procesu o rozwód lub unieważnienie małżeństwa, nie tylko nie umniejsza ich wagi, lecz raczej ją podkreśla, skoro samo wszczęcie tego rodzaju procesu z reguły sygnalizuje pewien stan patologiczny danego związku małżeńskiego, a za tym i ewentualne zagrożenie dobra dzieci i wszystko to może wywołać potrzebę postanowień szczególnie wnikliwych i starannie dostosowanych do okoliczności każdego przypadku. Podejmowanie tego rodzaju rozstrzygnięć bez udziału ławników nie dawałoby całkowitej rękojmi uwzględnienia ważkiej problematyki stosunków rodzinnych i byłoby sprzeczne z zasadą udziału czynnika społecznego, na jakiej opiera się wymiar sprawiedliwości w Państwie Ludowym.Z zasad powyższych należy na postawione pytanie odpowiedzieć, że postanowienia przewidziane w art. 431 k.p.c. wydaje się tylko na rozprawie.Konieczne jest jednak wprowadzenie pewnego zastrzeżenia, o ile chodzi o przypadki wyjątkowe, nie cierpiące zwłoki, w których wstrzymanie rozstrzygnięcia do czasu rozprawy groziłoby szkodliwymi i nie dającymi się usunąć następstwami. W takim razie postulat przyśpieszenia postępowania wysunie się tak dalece na czoło, że usprawiedliwi to z kolei sięgnięcie do przepisów o tymczasowych zarządzeniach i odpowiednie zastosowanie przepisu art. 859 § 4 k.p.c. W tego rodzaju sytuacjach należy więc przyznać przewodniczącemu prawo wydawania zarządzeń w kwestiach wymienionych w art. 431 k.p.c. z obowiązkiem jednak przedstawienia ich do rozpoznania sądowi na najbliższej rozprawie. Ostatecznie więc i w tym przypadku sprawę rozstrzygnie sąd w pełnym składzie zgodnie z wyżej przyjętą ogólną zasadą.