I CO 19/56

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Feliksy B. i Wandy W. przeciwko Bronisławie K., Edwardowi K. i Stanisławowi S. o unieważnienie testamentu, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym dnia 28 września 1956 r. zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Lublinie postanowieniem z dnia 15 czerwca 1956 r. do rozstrzygnięci w trybie art. 388 k.p.c."Czy jest dopuszczalne, aby w testamencie zawierającym rozporządzenia o przeznaczeniu jednemu spadkobiercy na własność nieruchomości ziemskiej i nałożeniu na niego obowiązku wypłacenia innemu spadkobiercy sumy pieniężnej - wysokość jej oznaczyć jako równowartość określonej przestrzeni gruntu według oceny w dniu zapłaty?"uchwalił następującą odpowiedź.Uzasadnienie faktyczneZ materiału sprawy, której dotyczy przedstawione przez Sąd Wojewódzki w trybie art. 388 k.p.c. zagadnienie prawne, wynika, że spadkodawca sporządzając w dniu 9 lutego 1955 r. testament przed notariuszem, zamierzał rozporządzić majątkiem swym w następujący sposób: Jednej z córek (Bronisławie) chciał przeznaczyć 3 morgi gruntu, a synowi "dom z placówką", na rzecz zaś pozostałych 2 córek (powódki Felicji i Wandy) ustanowić spłaty w sumie pieniężnej według wartości gruntu spadkowego. Na to oświadczył mu notariusz, że takiego testamentu nie można sporządzić. Notariusz składając to oświadczenie był zdania, że ustanowienie w testamencie spłat pieniężnych według wartości ziemi jest niedopuszczalne i spowodowałoby nieważność testamentu. Niezależnie od tego notariusz uważał, że obowiązujące przepisy nie pozwalają na sporządzenie "testamentu z granicami", przez co miał na myśli dokonanie w testamencie działu fizycznego nieruchomości spadkowych. Następnie notariusz wyjaśnił spadkodawcy przepisy o zachowku i po tym pouczeniu testator przeznaczył spadek w 3/4 częściach córce Bronisławie, a w 1/4 części synowi, przy czym zaznaczył, że przysługujący córkom Feliksie i Wandzie zachowek odpowiada tym spłatom, jakie zamierzał przed pouczeniem notariusza zapisać w testamencie tym córkom.Powyższy stan faktyczny nasunął Sądowi Wojewódzkiemu wątpliwości prawne w przedmiocie dopuszczalności ustanowienia w testamencie spłat powyższych według wartości gruntu. Świadczy o tym treść przedstawionego do rozstrzygnięcia zagadnienia prawnego. Sformułowanie zagadnienia jest jednak częściowo nieścisłe. Poprawne sformułowanie odpowiadające materiałowi sprawy powinno brzmieć:"Czy dopuszczalne jest rozporządzenie testamentowe obciążające spadkobiercę spadku, składającego się z nieruchomości, obowiązkiem zapłaty spadkobiercy koniecznemu sumy pieniężnej (zapisu), odpowiadającej wartości określonej części nieruchomości spadkowej w chwili wymagalności zapisu"?Tak sformułowane pytanie jest przedmiotem poniższych rozważań Sądu Najwyższego.Pogląd notariusza o nieważności rozporządzenia testamentowego o treści wyżej przytoczonej pokrywa się z poglądem wyrażonym przez Ministerstwo Sprawiedliwości w piśmie okólnym, skierowanym do notariuszy z dnia 4 grudnia 1950 r. NS 418/50/1 Not. Ministerstwo podkreśla w tym piśmie, że rozporządzenie testamentowe nakładające "obowiązek wypłacenia osobie X gotówkę w kwocie odpowiadającej w dniu płatności równowartości X centnarów żyta, lub wypłaceniu równowartości pół morgi ziemi według szacunku, jaki wypada w momencie spłaty" - uchybia przepisom art. 3 dekretu z dnia 27 lipca 1949 r. o zaciąganiu nowych i określaniu wysokości nie umorzonych zobowiązań pieniężnych (Dz. U. z 1949 r. Nr 45, poz. 332).Zakaz określenia świadczenia pieniężnego według innego niż pieniądz miernika wartości nie wchodzi w zastosowanie m.in. w tych przypadkach, gdy przepisy ustaw szczególnych taki sposób określania świadczenia pieniężnego przewidują (art. 3 lit. a dekretu).Rozstrzygnięcia wobec tego wymaga po pierwsze kwestia czy przepisy prawa spadkowego są ustawą szczególną w rozumieniu art. 3 cyt. dekretu. Z treści i celu dekretu, a przede wszystkim treści rozdziału I dekretu, zatytułowanego "zaciąganie zobowiązań pieniężnych" i zamieszczenie zakazu z art. 3 w tym rozdziale, należy dojść do wniosku, że przepisami szczególnymi są między innymi również normy zarówno obowiązujące w chwili wejścia w życie dekretu, jak i późniejsze, regulujące powstanie obowiązku świadczeń pieniężnych nie w drodze czynności prawnej między żyjącymi ("zaciągnięcia zobowiązania pieniężnego"), lecz wskutek innych zdarzeń. Rozporządzenie testamentowe nie jest z istoty swej "zaciągnięciem zobowiązania". Testator choćby nawet ustanowił w testamencie zapisy pieniężne, dokonuje w ten sposób dyspozycji swym majątkiem na wypadek śmierci. Korzysta z uznanej w naszym prawie swobody testowania. Wprawdzie wskutek zapisu powstaje dla spadkobiercy w chwili otwarcia spadku wierzytelność obciążająca spadkobiercę, której przedmiotem może być świadczenie pieniężne, ale źródłem takiego świadczenia nie jest zaciągnięcie zobowiązania pieniężnego, lecz inna, szczególna czynność prawna, jaką jest testowanie. Przepisy zatem prawa spadkowego normujące powstanie zobowiązań pieniężnych z zapisów oraz ich wykonanie, mają charakter przepisów szczególnych w rozumieniu art. 3 pow. dekretu. Taki szczególny charakter posiadają również przepisy prawa spadkowego dotyczące zachowku i spłat pieniężnych przy dziale spadku.Unormowanie świadczenia pieniężnego ustawą szczególną, jaką ma na myśli art. 3 dekretu, nie oznacza jeszcze, że zakaz ustanowiony w art. 3 nie wejdzie w zastosowanie. Zakaz ten nie obowiązuje wówczas, gdy ustawa szczególna zezwala na określenie świadczenia pieniężnego według innego niż pieniądz miernika wartości. Obowiązuje natomiast, jeżeli takiego zezwolenia brak.Drugą więc kwestią, wymagającą rozważenia, jest zagadnienie, czy odnośne normy prawa spadkowego pozwalają na ustanowienie na rzecz spadkobiercy koniecznego zapisu sumy pieniężnej określonej wartością przedmiotu spadkowego (nieruchomości spadkowej lub jej części).Punktem wyjściowym w tym względzie są przepisy o zachowku.Przepisy prawa spadkowego pozostawiają spadkodawcy w zasadzie swobodę testowania. Jednym z ograniczeń tej swobody są przepisy o zachowku (art. 145 i nast.). Spadkobierca konieczny, nie wydziedziczony skutecznie, który bądź wcale nie został powołany do spadku lub zapisu, bądź też będąc powołany do spadku lub do zapisu, otrzymuje mniej, niż wynosi jego zachowek, ma roszczenie do spadkobierców powołanych do spadku o wypłacenie mu sumy pieniężnej, stanowiącej cały jego zachowek, albo o dopłacenie mu sumy pieniężnej, potrzebnej do uzupełnienia zachowku (art. 156 § 1 pr. sp.). Sumę pieniężną stanowiącą cały zachowek oblicza się według równowartości idealnej części spadku (art. 151 pr. sp.). Zachowek w świetle tych przepisów jest wierzytelnością pieniężną, która powstaje z chwilą otwarcia spadku. Między zachowkiem, jako wierzytelnością pieniężną a wartości spadku zachodzi ścisła zależność, przy czym chodzi o wartość spadku w chwili obliczania zachowku, a chwila ta może zależnie od okoliczności daleko odbiegać od daty otwarcia spadku (art. 160 § pr. sp.).W istocie zachowku jako świadczenia pieniężnego leży wynikająca z wyraźnego przepisu ustawy (art. 160 § 1 pr. sp.) konieczność ustalenia jego wysokości na podstawie wartości poszczególnych praw spadkowych (rzeczy ruchomych nieruchomych, wierzytelności itp.). Zachowek w inny sposób obliczony być nie może, a choć mieści się w tym sposobie obliczenia impliciti odpowiednia część wartości praw spadkowych zakaz z art. 3 dekretu z dnia 27 lipca 1949 r. jest nieaktualny, skoro pozostawałby w sprzeczności z obowiązującymi przepisami o zachowku mającymi, jak już wyżej wyjaśniono, charakter przepisów szczególnych.Zakaz art. 3 dekretu z dnia 27 lipca 1949 r. nie obowiązuje również i w tym przypadku, kiedy spadkodawca pozostawia spadkobiercy koniecznemu zapis w postaci sumy pieniężnej, której wysokość ma odpowiadać wartości nieruchomości spadkowej (przedmiotu spadkowego) lub jej części. Wola spadkobiercy zmierzająca do tego, by zapis pieniężny odpowiadał co do swej wysokości wartości oznaczonej nieruchomości spadkowej w chwili wymagalności zapisu, idzie po linii tych zasad, jakie obowiązują przy obliczaniu zachowku. Zapis ten ma pokrywać prawa do zachowku (art. 153 pr. sp.) w większej lub mniejszej mierze i dlatego lepiej może ten cel spełnić, jeżeli podstawą ustalenia jego wysokości będzie wartość składowej części spadku.Tego rodzaju zapis zawiera wprawdzie w sobie świadczenie pieniężne, określone według innego niż pieniądz miernika wartości, jednakowoż dopuszczalność takiego określenia wynika z zasad prawa spadkowego o obliczaniu zachowku. Skoro prawo spadkowe nakazuje obliczenie zachowku na podstawie wartości poszczególnych praw spadkowych, to tym samym zezwala na określenie wysokości zapisu pieniężnego mającego pokrywać roszczenia z tytułu zachowku, według wartości oznaczonego przedmiotu spadkowego. Zapis tego rodzaju nie narusza art. 3 dekretu z dnia 27 lipca 1949 r. (Dz. U. z 1949 r. Nr 45, poz. 332) ani prawa spadkowego. Nieważność z art. 77 § 2 pr. sp. w tym przypadku nie zachodzi.Powyższa wykładnia nie godzi w cele dekretu wyżej powołanego. Nie było zamiarem ustawodawcy przekreślenie podstawowych założeń prawa spadkowego, które dla jak najbardziej słusznego uwzględnienia interesów spadkobierców powołanych, spadkobierców koniecznych i zapisobiorców przy rozwikłaniu ich wzajemnych roszczeń pieniężnych związanych ze spadkiem i dziedziczeniem, kieruje się aktualną wartością spadku (praw należących do spadku). Spadek jest tą wartością, z której następuje zaspokojenie roszczeń pieniężnych związanych ze spadkiem, dlatego jego wartość musi wpływać na wysokość tych roszczeń.Z tych zasad Sąd Najwyższy udzielił w związku z zagadnieniem przedstawionym przez Sąd Wojewódzki, odpowiedzi przytoczonej w sentencji niniejszej uchwały.Sąd Najwyższy zauważa, że mimo błędnego pouczenia testatora przez notariusza co do dopuszczalności zapisu według równowartości gruntu spadkowego, nie będzie zachodziła nieważność testamentu, jeżeli błąd nie był istotny w rozumieniu przepisu art. 77 i 78 pr. sp.