Ł C 649/1950

Skład orzekającyPrzewodniczący: p.o. Prezes W. Święcicki.Sędziowie: A. Baziński (sprawozdawca), T. Kurkowski.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Weroniki C. o stwierdzenie praw do spadku po Wacławie-Bronisławie C., po rozpoznaniu skargi kasacyjnej Weroniki C. na postanowienie Sądu Okręgowego w Częstochowie z dnia 24 stycznia 1950 r.,skargę kasacyjną oddalił.Uzasadnienie faktyczneWeronika C. zgłosiła w Sądzie Grodzkim w Częstochowie wniosek o stwierdzenie praw do spadku po Wacławie-Bronisławie C., zmarłym bezpotomnie w C. dnia (...)., podając we wniosku, że prawa te przysługują Weronice C. w 1/4 części, Edwardowi-Konradowi C. w 1/4 części i Helenie C. w 1/2 części spadku.Na posiedzeniu z dnia 12 marca 1949 r. Helena C. oświadczyła, że Wacław C. pozostawił pisemny testament, znajdujący się w jej ręku, i testament ten następnie przedstawiła. Ma on następujące brzmienie: "W razie śmierci mojej część w majątku w C. przy ul. (...), przychodzący mnie synowi Wacławowi C. po ojcach Franciszku i Weronice C., przepisuję przed śmiercią na żonę moją Helenę C., która jest wyłącznie jedną upoważnioną do odziedziczenia części przypadającej mnie. Wacław C. C. 10 sierpnia 1940 r.".Sąd Grodzki postanowieniem z dnia 4 października 1949 r. postanowił: "stwierdzić prawa Heleny C. do całości spadku po jej zmarłym w dniu (...) w C. mężu Wacławie C. z tytułu dziedziczenia testamentowego; żądanie wniosku odnośnie stwierdzenia praw do spadku na rzecz Weroniki C. i Edwarda C. oddalić". Sąd Grodzki przyjął, że testament Wacława C. jest ważny, gdyż spadkodawca mógł rozporządzać całym majątkiem, jaki pozostawi w chwili śmierci, a więc również majątkiem przyszłym w stosunku do momentu sporządzenia testamentu. Zdaniem Sądu testament jest skuteczny co do majątku przypadającego na testatora po jego ojcu, gdyż ojciec umarł przed testatorem, natomiast testament nie może rodzić skutków w stosunku do części nieruchomości, której właścicielką jest matka testatora, gdyż matka ta jeszcze żyje. Konrad C. nie dziedziczy, a Weronice C. służy tylko roszczenie o zachowek.Wskutek zażalenia Weroniki C. i Edwarda Konrada C. Sąd Okręgowy zatwierdził postanowienie Sądu Grodzkiego. Sąd Okręgowy podzielił ustalenia faktyczne i prawne zapatrywanie Sądu Grodzkiego. Zdaniem Sądu Okręgowego, powołane przez żalącą się Weronikę C. przepisy art. 791 k.c. Nap. i art. 167 Pr. spadk. nie mają w sprawie zastosowania; Weronika C. ma do spadkobiercy testamentowego tylko roszczenie o wartość zachowku, Sąd Grodzki przeto słusznie nie wymienił jej w postanowieniu o stwierdzeniu praw do spadku.Skargę kasacyjną wniosła tylko Weronika C, żądając uchylenia postanowienia Sądu Okręgowego i odesłania sprawy do ponownego rozpoznania.Skarżąca zarzuca, że Sąd naruszył przepisy art. 45, art. 145 i art. 151 Pr. spadk. oraz art. 76 dekr. o post. spadk. przez to, że w postanowieniu o stwierdzeniu praw do spadku nie uwzględnił jej prawa do zachowku. Skarżąca wywodzi, że w myśl art. 45 § 1 Prawa spadk. sąd stwierdza prawa do spadku "spadkobierców", a w myśl art. 145 i 151 Pr. spadk. matka będzie zawsze "spadkobiercą koniecznym", choćby jej przysługiwało tylko prawo do zachowku. Zarzut ten jest nie uzasadniony. Według art. 77 dekr. o post. spadk. w postanowieniu o stwierdzeniu praw do spadku sąd wymienia wszystkich spadkobierców, którym spadek przypada, oraz wysokość ich udziałów. Spadkobierca konieczny nie jest spadkobiercą "któremu spadek przypada", ani też nie bierze udziału w spadku w pewnej wysokości. W myśl art. 156 Pr. spadk. spadkobierca konieczny ma tylko roszczenie do spadkobierców powołanych do spadku o wypłacenie mu sumy pieniężnej stanowiącej cały jego zachowek albo o dopłacenie mu sumy pieniężnej potrzebnej do uzupełnienia zachowku. Spadkobierca konieczny nie ma więc roszczenia o spadek lub jego część, nie jest on "spadkobiercą powołanym do spadku", lecz ma roszczenie o wierzytelność pieniężną, do którego to roszczenia stosować należy zasadniczo przepisy o zobowiązaniach. Roszczenie o zachowek należy do długów spadku (art. 2 § 1 i art. 52 § 1 Pr. spadk.). Dlatego w postanowieniu o stwierdzeniu praw do spadku sąd nie tylko nie ma obowiązku, ale nawet nie ma prawa wymieniać uprawnionego do zachowku jako spadkobiercy, któremu spadek przypada (art. 77 dekr. post. spadk.).Skarżąca twierdzi, że testament złożony przez zainteresowaną na rozprawie "nie jest testamentem, a zapisem dotyczącym części majątku. Sąd, stwierdzając wyłącznie prawa spadkowe zainteresowanej, dopuścił się obrazy art. 77 dekr. o post. spadk.", gdyż nie wymienił wszystkich spadkobierców i wysokości ich udziałów w spadku. Zarzut ten jest również nie uzasadniony. Według art. XVIII Przep. wprow. prawo spadkowe w sprawach spadkowych stosuje się prawo obowiązujące w chwili śmierci spadkodawcy, o ile przepisy dalsze nie stanowią inaczej. Przepis zaś art. XIX postanawia, że do testamentów i do ich odwołania stosuje się, jeżeli chodzi o ocenę zdolności osób, formy i wad woli, prawo obowiązujące w chwili złożenia tych oświadczeń woli. Z przepisu tego jest widoczne, że jeżeli chodzi o ocenę innych okoliczności poza zdolnością osób składających testamentowe oświadczenie woli, poza formą testamentu i poza wadami woli spadkodawcy - do spadków otwartych po wejściu w życie Prawa spadkowego - mają zastosowanie przepisy tego prawa. Spadkodawca Wacław C. zmarł dnia 29 czerwca 1948 r., a więc po wejściu w życie Prawa spadkowego. Co do zdolności spadkodawcy do sporządzenia testamentu i co do formy tego testamentu nie podniesiono w toku postępowania żadnych zarzutów, nie podniesiono ich też w skardze kasacyjnej. Nie było również twierdzenia, że oświadczenie woli spadkodawcy dotknięte było jakąś wadą. Nie było więc podstawy do kwestionowania ważności testamentu, o ile chodziło o zdolność spadkodawcy do testowania, o formę testamentu i o ewentualne wady woli, co do których to kwestii mogły mieć zastosowanie przepisy k.c. Nap. O ile zaś chodzi o tłumaczenie testamentu, miały zastosowanie przepisy Prawa spadkowego. Sąd Okręgowy musiał mieć na uwadze, że na posiedzeniu w dniu 4 października 1949 r. przed Sądem Grodzkim wszyscy uczestnicy oświadczyli zgodnie, iż Wacław C. nie pozostawił żadnego majątku nieruchomego poza prawami do nieruchomości po swoim ojcu, że również rodzice spadkodawcy nie posiadali żadnej innej nieruchomości prócz tej, o której spadkodawca wspomina w swoim testamencie. W tych oświadczeniach uczestników Sąd Okręgowy miał podstawę do przyjęcia, że spadkodawca przeznaczył swojej żonie prawa majątkowe, które wyczerpują prawie cały spadek, nie było bowiem w sprawie twierdzenia, że po spadkodawcy pozostały w spadku inne jeszcze rzeczy i prawa, które przedstawiałyby taką wartość, iż wchodziłyby w rachubę jako odrębny majątek spadkowy. Uczestnicy nie żądali sporządzenia spisu inwentarza majątku pozostałego po spadkodawcy ani sami nie przedstawili takiego spisu. Wszystko to mogło Sąd utwierdzać w przekonaniu, że te prawa majątkowe, które spadkodawca przeznaczył swej żonie, wyczerpują prawie cały spadek i że do oceny praw spadkowych ma zastosowanie przepis art. 103 Pr. spadk. w tym kierunku, że Helena C. została powołana do całego spadku jako spadkobierczyni testamentowa. Twierdzenie skarżącej, jakoby w testamencie był ustanowiony tylko zapis na rzecz Heleny C., jest w świetle tych rozważań nie usprawiedliwione.Skarżąca zarzuca następnie, że Sąd Okręgowy "niesłusznie potraktował testament pozostawiony przez Wacława C. jako testament ważny". Skarżąca wywodzi, że "w istocie rzeczy zapis został sporządzony przez Wacława C. w dniu 10 sierpnia 1940 r. i mocą tego zapisu zostały przepisane prawa spadkowe po Franciszku i Weronice małż. C. Franciszek C. zmarł dnia 18 października 1942 r., a Weronika C. jest wnioskodawczynią w sprawie niniejszej". Zdaniem skarżącego testator zbył spadek po osobach żyjących, co jest oczywiście sprzeczne z art. 791 k.c. Nap. - Również ten zarzut nie może odnieść skutku. Z ustaleń zaskarżonego postanowienia wynika, że Wacław C. nie zawarł żadnej umowy o zrzeczeniu się spadku po żyjących jego rodzicach ani też nie pozbył się swych ewentualnych praw, jakie mogły mu przypaść do spadku po rodzicach. W testamencie Wacław O. wyraził jedynie wolę, w jaki sposób na przypadek swej śmierci rozporządza prawami, które mogą mu przypaść w przyszłości i mieć charakter majątku spadkowego. Skuteczność tego oświadczenia woli zależna była od stanu rzeczy, jaki istniał w chwili śmierci spadkodawcy, czyli w chwili otwarcia spadku. Testator mógł w testamencie rozporządzać prawami lub rzeczami, które mu nie przysługiwały w chwili sporządzenia testamentu. Jeżeli jednak przed śmiercią uzyskał te prawa lub rzeczy i jeżeli weszły one w skład pozostałego po nim majątku spadkowego, rozporządzenie nimi mogło być skuteczne i testament nie stał się nieważny dlatego, że w chwili sporządzenia go testator tymi prawami lub rzeczami nie dysponował. Ojciec Wacława C. zmarł przed nim. Wacław C. uzyskał zatem prawa spadkowe po ojcu. Oświadczenie Wacława C. w testamencie, że jego prawa spadkowe po ojcu mają przypaść żonie testatora, stało się skuteczne, skoro w chwili śmierci testatora prawa te istniały i wchodziły w skład pozostałego po nim spadku. Natomiast w chwili śmierci Wacława C. żyła jego matka, jej majątek nie wszedł w skład spadku pozostałego po nim, a tym samym rozporządzenie tym majątkiem w testamencie było bezskuteczne. Przez to jednak testament nie stał się nieważny, gdyż na ważność testamentu nie ma wpływu okoliczność, że pewne jego postanowienia nie mogą być zrealizowane i są bezskuteczne.Sąd Okręgowy nie miał podstawy do zastosowania art. XIX Przepisów wprowadzających prawo spadkowe w taki sposób, jaki przedstawiono w kasacji, mianowicie, że w sprawie miał zastosowanie przepis art. 791 k.c. Nap. w tym kierunku, iż należało przyjąć, jakoby Wacław C. zbył spadek po osobach żyjących i że takie rozporządzenie było nieważne. Jak już wyjaśniono, przepis art. 791 k.c. Nap. nie miał w sprawie zastosowania, gdyż stosować w niej należało prawo obowiązujące w chwili śmierci spadkodawcy, a więc Prawo spadkowe (art. XVIII Przep. wprow. pr. spadk.). Postanowień art. 791 k.c. Nap. i art. XIX Przep. wprow. pr. spadk. nie mógł więc Sąd naruszyć, i odnośny zarzut kasacyjny jest bezzasadny. Wreszcie ponieważ Wacław C. nie zbył spadku po swoich rodzicach, lecz wyraził jedynie swą wolę, w jaki sposób na wypadek swej śmierci rozporządza majątkiem, który według jego mniemania będzie mu przysługiwał w chwili jego śmierci, takie zaś rozporządzenie było dopuszczalne, nie może być mowy o jakimś uchybieniu przez Sąd zasadom art. 95 Prawa spadkowego, czy też art. 5 Przep. og. pr. cyw., co skarżący zarzuca.Wszystkie zarzuty kasacyjne okazały się nie usprawiedliwione, wobec czego na zasadzie art. 436 k.p.c. skargę kasacyjną oddalono.