C 2005/49

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Oleksy; Sędziowie: dr L. Konic (sprawozdawca), S. Juński.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Benjamina M. i Juny M. o stwierdzenie praw do spadku po Szajndli i Berku małż. Sz., po rozpoznaniu skargi kasacyjnej Idela Sz. na postanowienie Sądu Okręgowego w Łodzi z dnia 20 kwietnia 1949 r., zaskarżone postanowienie Sądu Okręgowego w Łodzi uchylił i sprawę temuż Sądowi do ponownego rozpoznania odesłał.Uzasadnienie faktyczneBenjamin i Juna M. zgłosili wniosek o stwierdzenie ich praw do spadku po Berku i Szajndli małżonkach Sz. twierdząc, że Berek Sz. zmarł w dniu 22 października 1942 r., a żona jego dnia 14 października 1942 r., że pozostały po ich śmierci syn Symcha zmarł dnia 30 lipca 1944 r. i że wnioskodawcy są bratankami spadkodawczyni. Następnie wnioskodawcy wyjaśnili, że po spadkodawcach pozostało 6 dzieci: Abram, Majer, Symcha, Idel i dwoje dzieci o nieznanych imionach.Po dokonaniu ogłoszeń z wezwaniem do spadkobierców, zgłosił się syn spadkobierców Idel Sz.Sąd Grodzki wniosek oddalił, a na skutek zażalenia Idela Sz., Sąd Okręgowy w Łodzi postanowieniem z dnia 20 kwietnia 1949 r. zmienił postanowienie I instancji i stwierdził, że Idel Sz. posiada prawa do 1/7 części spadku po Berku i Szajndli małżonkach Sz. Sąd Okręgowy w swym uzasadnieniu przytoczył, że nie zostało wykonane jego postanowienie, w którym zobowiązał on Idela Sz. do wskazania imion, dat urodzenia dzieci spadkodawców oraz wyjaśnienia, w czyim posiadaniu znajduje się spadek. Złożono tylko metrykę urodzenia Idela Sz., a ponieważ dwóch synów spadkodawców miało imię Symcha, więc możliwe, że mieli oni 7 dzieci i wskutek tego spadek przypada na Idela Sz. tylko w 1/7 części.W skardze kasacyjnej Idel Sz. domaga się uchylenia lub zmiany powyższego postanowienia i stwierdzenia praw skarżącego do całości spadku po jego rodzicach, zarzucając Sądowi Okręgowemu naruszenie art. 72 pkt 4, art. 74 i 77 postępowania spadkowego:1)przez nierozważenie, że w razie niezgłoszenia się innych spadkobierców całość praw do spadku winna być stwierdzona na rzecz spadkobiercy, który się zgłosił, gdyż postępowanie toczy się na wniosek, a nie z urzędu; i2)przez uznanie, że postanowienie o stwierdzeniu praw do spadku może objąć udział tylko jednego spadkobiercy w spadku.Skarżący słusznie twierdzi, że postępowanie o stwierdzenie praw do spadku rozpoczyna się tylko na wniosek (art. 69 post. spadk.). Obowiązuje jednak i w tym postępowaniu z mocy art. 1 postępowania spadkowego ogólny przepis art. 26 § 1 k.p.n., według którego postępowanie dowodowe toczy się z urzędu. Postanowienie o stwierdzeniu praw do spadku zbyt doniosłą odgrywa rolę i zbyt poważne przywiązuje do niego ustawodawca skutki prawne (art. 47 §§ 1 i 2 prawa spadk.), aby mogło ono stwierdzać nieprawdę. Sąd Najwyższy już wyjaśniał (orzeczenie z dnia 2.X 1948 r. w sprawie C. 624/148 i in.), że Sąd w powyższym postępowaniu z urzędu powinien ustalać osoby spadkobierców.Wychodząc z powyższego założenia, należy odpowiedzieć na pytanie prawne, poruszone w skardze kasacyjnej, dotyczące postępowania o stwierdzenie praw do spadku, a mianowicie: czy w wydanym postanowieniu sąd stwierdza tylko prawa do spadku zgłaszających się spadkobierców, czy też wszystkich spadkobierców, którym spadek przypada. Odpowiedź na to pytanie daje art. 72 pkt 4 i art. 77 postępowania spadkowego. W szczególności ten ostatni postanawia, że w postanowieniu swym sąd stwierdza prawa wszystkich spadkobierców, którym spadek przypada, a nie jedynie tylko tych, którzy swe prawa zgłosili. Pierwszy zaś z tych artykułów nie przeczy art. 77 postępowania spadkowego, gdyż wprawdzie nakazuje on zawiadomić w ogłoszeniu, że w postanowieniu o stwierdzeniu praw do spadku sąd "może" pominąć tych spadkobierców, którzy w wyznaczonym terminie nie zgłosili swych praw, lecz nie nakazuje pominięcia ich. Z tego przepisu wynika więc tylko, że sąd pominie w swym postanowieniu prawa do spadku tych spadkobierców, którzy się nie zgłosili, jeśli ustali, że nie zostały one udowodnione. W razie zaś ustalenia, że są one udowodnione, sąd powinien również stwierdzić prawa spadkowe nie zgłaszających się spadkobierców. Powyższy pogląd potwierdza również art. 45 § 1 prawa spadkowego, z mocy którego postanowienie o stwierdzeniu praw do spadku sąd wydaje na wniosek osoby zainteresowanej, a więc może ono być wydane nawet na wniosek tego, kto nie jest spadkobiercą, dla umożliwienia osobie trzeciej poszukiwania swych roszczeń przeciwko spadkobiercy, a wymaganie w tym przypadku zgłoszenia przez tego ostatniego swych praw do spadku uniemożliwiałoby uzyskanie stwierdzenia jego praw przez sąd. Omawianemu poglądowi tylko pozornie przeczy art. 79 postępowania spadkowego, gdyż wobec art. 27 § 1 prawa spadkowego i wskutek tego, że postanowienie o stwierdzeniu praw do spadku powinno odpowiadać prawdziwemu stanowi rzeczy, należy art. 79 postępowania spadkowego rozumieć w ten sposób, że sąd z urzędu powinien stwierdzić prawa do spadku gminy lub Skarbu Państwa, jeżeli żaden spadkobierca nie zgłosił swych praw do spadku i jeśli sąd ustalił, że nie zostały udowodnione prawa do spadku w ogóle żadnego spadkobiercy. Mimo więc, że, jak to słusznie twierdzi skarżący, postępowanie o stwierdzenie praw do spadku wszczyna się na wniosek, lecz o ile chodzi o ustalenie osób spadkobierców i wysokości ich udziałów, toczy się ono z urzędu i w postanowieniu o stwierdzeniu praw do spadku sąd powinien uwzględnić również, udowodnione prawa spadkobierców, którzy się nie zgłosili.Z wyżej powołanych przesłanek (art. 77 post. spadk.) wynika zatem, że słuszne jest twierdzenie skarżącego, iż sąd nie może w swym postanowieniu ograniczyć się do stwierdzenia udziału w spadku tylko jednego ze spadkobierców, lecz powinien stwierdzić wysokość udziałów wszystkich spadkobierców i z tego względu zaskarżone postanowienie ulega uchyleniu z powodu naruszenia art. 77 postępowania spadkowego, gdyż Sąd Okręgowy stwierdził w nim tylko, że na skarżącego przypada w 1/7 części spadek po Berku i Szajndli małżonkach Sz., nie stwierdzając na kogo przypada ten spadek w pozostałej części.Skarżący podnosi ponadto zarzut, który z punktu widzenia prawa formalnego został już rozstrzygnięty negatywnie przez odpowiedź na wyżej postawione pytanie. Twierdzi on, że prawa do spadku w całości powinny być stwierdzone na rzecz tego, kto zgłosił swe prawa, jeśli żaden inny spadkobierca nie zgłosił się w omawianym postępowaniu. Pogląd ten nie jest słuszny, gdyż jak to wyżej wyjaśniono, sąd w swym postanowieniu stwierdza również udowodnione prawa do spadku nie zgłaszających się spadkobierców.Ponownie rozpoznając sprawę, Sąd Okręgowy powinien ustalić imiona i nazwiska dzieci Berka i Szajndli małżonków Sz. na podstawie, jeśli to okaże się możliwe, ich aktów urodzenia, których odszukanie może ułatwić wyciąg z ksiąg stałej ludności, dotyczący rodziny małżonków Sz.; miejsce zaś znajdowania się tych ksiąg może ujawnić wywiad, dotyczący ksiąg meldunkowych przedwojennych; wyciąg z ksiąg stałej ludności pozwoli też stwierdzić, ile dzieci mieli spadkodawcy. Stwierdzenie praw do spadku po małżonkach Sz. powinno obejmować wszystkie ich dzieci względnie dzieci po nieżyjących już w chwili otwarcia spadku dzieciach.