I CR 1938/54

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Ignatowicz. Sędziowie: W. Święcicki, A. Meszorer (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Skarbu Państwa przeciwko Piotrowi K. o eksmisję i odszkodowanie, po rozpoznaniu rewizji pozwanego od wyroku Sądu Wojewódzkiego dla województwa warszawskiego z dnia 29 maja 1954 r., w części nakazującej eksmisję Piotra K. z budynków i gruntu o obszarze 3 ha zaskarżony wyrok uchylił i w tym zakresie pozew odrzucił, w części zasądzającej od Piotra K. odszkodowanie za użytkowanie budynków i gruntu wyrok uchylił i sprawę w tym zakresie Sądowi Wojewódzkiemu dla województwa warszawskiego w Warszawie do ponownego rozpoznania przekazał.Uzasadnienie faktyczneSąd Wojewódzki dla województwa warszawskiego nakazał eksmisję Piotra K. wraz z osobami prawa jego reprezentującymi z budynków oraz gruntu o obszarze 3 ha zwanych "Gajówką" a położonych w uroczysku "Cietrzew" Oddział 8 c w majątku "Cietrzew", zasądził od Piotra K. na rzecz Skarbu Państwa 3.009 zł tytułem odszkodowania za użytkowanie budynków i gruntu za okres od dnia 1 października 1944 r. do dnia 31 grudnia 1952 r. o 8% od dnia 30 sierpnia 1947 r. oraz odrzucił pozew wzajemny. Sąd Wojewódzki uznał, że sporny grunt stanowi część majątku "Cietrzew" i został wraz z tym majątkiem przejęty na własność Państwa na podstawie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Pozwany jako użytkujący własność państwową obowiązany jest do zwrotu uzyskanej korzyści w myśl art. 123 k.z., przy czym wysokości dochodzonej z tego tytułu należności pozwany nie kwestionował. Powództwo wzajemne jako odnoszące się do zwrotu wartości budynków przejętych wraz z gruntem na podstawie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej jest wyłączone spod orzecznictwa sądów powszechnych, wobec czego pozew wzajemny podlega odrzuceniu ze względu na niedopuszczalność drogi sądowej.W rewizji pozwany wnosi o zmianę zaskarżonego wyroku i oddalenie powództwa głównego lub o uchylenie wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Z pisma procesowego, wskazującego wartość przedmiotu zaskarżenia, wynika, że rewizja dotyczy jedynie części wyroku orzekającego o powództwie głównym.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Zarzut pominięcia przez Sąd Wojewódzki okoliczności, że poprzednik pozwanego nabył sporną parcelę od właściciela majątku "Cietrzew" N., jest chybiony, skoro Sąd Wojewódzki na podstawie szeregu świadczących o tym zeznań ustalił zgodnie z wymaganiami art. 242 § 1 k.p.c. w sposób niewadliwy, że poprzednik pozwanego a następnie sam pozwany byli jedynie dzierżycielami, administrującymi mieniem w imieniu właściciela majątku, przy czym odmienne zeznanie świadka Sąd Wojewódzki uznał za niewiarogodne, jako sprzeczne z zeznaniami innych świadków. Taka ocena materiału zebranego w sprawie mieściła się niewątpliwie w granicach zastrzeżonych Sądowi w przepisie art. 242 § 1 k.p.c. i nie wykazuje żadnej nieprawidłowości.Bezpodstawnie rewizja zarzuca, że Sąd Wojewódzki bez dostatecznych dowodów przyjął, iż sporny grunt został przejęty przez Państwo na podstawie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej wraz z całością majątku "Cietrzew". Okoliczność ta jest stwierdzona dokumentem urzędowym w postaci pisma Prezydium Powiatowej Rady Narodowej z dnia 16 marca 1954 r., które to pismo wskazuje, że majątki "Cietrzew" i "Poręby Leśne" zostały bez żadnych wyłączeń przejęte na podstawie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Z drugiej strony żona pozwanego Feliksa K., jak to stwierdza pismo Powiatowego Urzędu Ziemskiego z dnia 10 stycznia 1947 r., prosiła ten Urząd o przydzielenie jej na własność jako wchodzącego w skład majątku "Cietrzew" gospodarstwa znajdującego się w posiadaniu jej rodziny, przy czym Powiatowy Urząd Ziemski podnosi, że majątek "Cietrzew" przekazany został w całości, a zatem bez wyłączeń, Administracji Lasów Państwowych. Fakt przejęcia majątku "Cietrzew" na podstawie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej bez żadnych wyłączeń został zatem wykazany, a także zostało wykazane, że pozwany lub jego żona dotychczas nie uzyskali prawa własności wchodzącej w skład tego majątku działki, będącej przedmiotem niniejszego procesu.Co do roszczenia strony powodowej o nakazanie eksmisji pozwanego trafnie zarzuca rewizja, że powództwo w tym zakresie, jeżeli Skarb Państwa stał się właścicielem działki na podstawie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, a pozwany wywodzi swe prawo do posiadania gruntu od właściciela, jak na to wskazuje treść pozwu, podlega odrzuceniu, gdyż całość stosunków wywołanych przeprowadzeniem reformy rolnej stanowi przedmiot działalności władz administracyjnych i powinna być pozostawiona działalności tych organów.Jak podniósł Sąd Najwyższy w uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 13 października 1951 r. (OSN z 1953 r. poz. 1) rozporządzenie w sprawie wykonania dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej z dnia 1 marca 1945 r. (Dz. U. Nr 10, poz. 51) traktuje całość stosunków wywołanych przeprowadzeniem reformy rolnej jako przedmiot działalności władz administracyjnych, a czynności tych władz pomyślane są jako akcja planowa realizująca w sposób uporządkowany wielki cel przewidziany w dekrecie o przeprowadzeniu reformy rolnej, przy czym akcja ta może dać wyniki dodatnie tylko wówczas, gdy będzie pozostawała wyłącznie w ręku powołanych do tego organów.W tym stanie rzeczy rozstrzyganie w sprawach związanych z wykonaniem reformy rolnej, w szczególności o eksmisji osoby wywodzącej swe prawa od właściciela nieruchomości, nie należy do drogi sądowej. Podobnie nie należy do drogi sądowej rozstrzyganie o wniosku Piotra K. lub jego żony Feliksy K. o nadanie im działki na własność, skoro decydowanie w tym przedmiocie zarówno gdy chodzi o uwłaszczenie dzierżawców, jak i uwłaszczenie posiadaczy nieruchomości z innych tytułów, należy do właściwości prezydiów powiatowych rad narodowych zgodnie z art. 4 i 11 dekretu z dnia 18 kwietnia 1955 r. o uwłaszczaniu i o uregulowaniu innych spraw związanych z reformą rolną i osadnictwem rolnym (Dz. U. Nr 18, poz. 107).Tak więc nakazanie eksmisji, które stanowiłoby w istocie faktyczne wprowadzenie Państwa w posiadanie nieruchomości przejętej na podstawie reformy rolnej, nie należy do drogi sądowej.Orzekanie o roszczeniu Państwa jako właściciela przejętej nieruchomości o odszkodowanie za umowne lub bezumowne użytkowanie - za czas po przejęciu na cele reformy rolnej - tejże nieruchomości przez osobę trzecią nie jest wyłączone spod orzecznictwa sądowego, dochodzenie bowiem przez Skarb Państwa takiego roszczenia nie stanowi aktu wykonywania przejęcia nieruchomości na podstawie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, lecz jest formą poszukiwania przez Państwo jako wierzyciela należnej mu wierzytelności pieniężnej lub w stosownych wypadkach niepieniężnej.Jednakże przy ustaleniu wysokości odszkodowania za użytkowanie budynków i gruntów Sąd Wojewódzki nie uwzględnił przepisów dekretu z dnia 27 lipca 1949 r. o zaciąganiu nowych i określaniu wysokości nie umorzonych zobowiązań pieniężnych (Dz. U. Nr 45, poz. 332), zasądzając według jednolitej wysokości odszkodowanie za czas od dnia 1 października 1944 r. do dnia 6 sierpnia 1949 r. jako daty wejścia w życie wspomnianego dekretu. To naruszenie prawa materialnego Sąd Najwyższy wziął z urzędu pod rozwagę na zasadzie art. 380 § 1 pkt 3 k.p.c.Poza tym skoro Sąd Wojewódzki oparł zasądzenie odszkodowania na przepisie art. 123 k.z., powinien był w sposób niewadliwy ustalić, od jakiej daty można uważać pozwanego za uzyskującego niesłusznie korzyść z majątku innej osoby. Należy mieć na względzie, że Sąd Wojewódzki ustalił, iż poprzednik pozwanego a następnie sam pozwany administrowali mieniem w imieniu właściciela, który mienie to opuścił jeszcze w 1914 r., brak zaś w aktach sprawy jakichkolwiek danych wskazujących na obowiązek pozwanego uiszczenia temu właścicielowi jakichkolwiek kwot w związku z użytkowaniem spornego gruntu. Przy trwającym od kilkudziesięciu lat takim ukształtowaniu stosunku do gruntu poprzednika pozwanego a następnie pozwanego nie zachodzą dostateczne podstawy do przyjęcia, że pozwany natychmiast już z chwilą wejścia w życie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej powinien być automatycznie uznany za posiadacza w złej wierze, uzyskującego niesłuszne korzyści.W tych warunkach powinien Sąd Wojewódzki ustalić w sposób niewadliwy datę, od której może się należeć stronie powodowej odszkodowanie, tj. moment, z jakim można uznać pozwanego za będącego w złej wierze; dopiero od tej daty Sąd powinien obliczyć należną z tytułu odszkodowania kwotę, przy czym w razie niemożności ustalenia innej daty jako początku okresu, za który należy się odszkodowanie za użytkowanie, Sąd Wojewódzki będzie mógł przyjąć, że odszkodowanie należy się dopiero za czas od daty złożenia przez żonę pozwanego podania o przydzielenie jej na własność spornego gruntu.Z tych względów na zasadzie art. 387 k.p.c. należało zaskarżony wyrok w części nakazującej eksmisję wobec niedopuszczalności drogi sądowej uchylić i pozew w tym zakresie odrzucić, natomiast na podstawie art. 384 k.p.c. zaskarżony wyrok w części dotyczącej zasądzenia odszkodowania ulega uchyleniu, a sprawa w tym zakresie przekazaniu do ponownego rozpoznania.