I CR 248/56

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia S. Gross. Sędziowie: R. Czarnecki, Z. Masłowski (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Bolesława D. przeciwko Okręgowi Lasów Państwowych w L. - Przedsiębiorstwu Państwowemu Wyodrębnionemu o zaległą rentę po rozpoznaniu rewizji obu stron od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Lublinie z dnia 13 stycznia 1956 r.,uchylił zaskarżony wyrok w części uwzględniającej powództwo i w tym zakresie sprawę Sądowi Wojewódzkiemu w Lublinie do ponownego rozpoznania przekazał; w pozostałej części rewizję powoda oddalił.Uzasadnienie faktycznePowód żądał zasądzenia od Okręgu Lasów Państwowych - Przedsiębiorstwa Państwowego Wyodrębnionego w L. sumy 28.845 zł 96 gr z odsetkami wyjaśniając, że jako pracownik b. Ordynacji Z. i członek "Stowarzyszenia Kasy Przezorności i Pomocy Urzędników Ordynacji Z." nabył prawo do zaopatrzenia emerytalnego, niezależnie od renty starczej pobieranej z ZUS-u na podstawie rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 24 listopada 1927 r. (Dz. U. Nr 106, poz. 911). Zarząd Ordynacji do chwili przejęcia jej przez Państwo wypłacał powodowi przysługujące mu zaopatrzenie emerytalne w wysokości 400 zł miesięcznie, następnie zaś czyniła to zaliczkowo Dyrekcja Lasów Państwowych począwszy od dnia 1 listopada 1946 r. aż do dnia 1 lipca 1953 r., kiedy to wstrzymała wypłatę po zajęciu stanowiska, że nie wolno pobierać dwóch zaopatrzeń. Ponieważ od dnia 1 marca 1945 r. do 1 lipca 1954 r., a więc za 100 miesięcy, licząc po 400 zł miesięcznie, przypada powodowi 40.000 zł, a na poczet tej kwoty otrzymał od Dyrekcji Lasów 11.154 zł 4 gr, przeto domaga się on zasądzenia 28.845 zł 96 gr.Pozwany powództwa nie uznał i wnosił o odrzucenie pozwu bądź o jego oddalenie, gdyż wypłacane powodowi kwoty na poczet zaopatrzenia stanowią dostateczny ekwiwalent jego uprawnień, powołał się na 5-letnie przedawnienie i podkreślił, że w żadnym wypadku przyznana powodowi przez Sąd renta wraz z rentą z ZUS-u nie może przewyższać górnej stawki wypłacanej emerytom państwowym.Sąd Wojewódzki uwzględnił powództwo do wysokości 14.363 zł, a dalsze roszczenia powoda oddalił, przytaczając następujące uzasadnienie:Należność powoda z tytułu jego udziału w Stowarzyszeniu Kasy Przezorności jest należnością prywatnoprawną i jako taka może ona być dochodzona przed sądem powszechnym od właściwych urzędów, które przejęły obowiązki dawnego pracodawcy. Dopiero od dnia 1 lipca 1954 r., tj. od daty wejścia w życie dekretu o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin, stała się ona należnością publicznoprawną.Dekret z dnia 12 grudnia 1944 r. (Dz. U. Nr 16, poz. 82) o przejęciu lasów na własność Skarbu Państwa stanowi w art. 4, że nieważne są jedynie wszelkie umowy dotyczące użytkowania przejmowanych obiektów.Powód dochodzi swej należności na podstawie zobowiązania Maurycego Z., zawartego w akcie notarialnym z 1926 r., wobec czego przepis ustępu drugiego art. 4 cyt. dekretu nie ma w tym wypadku zastosowania.Uprawnienia powoda wynikające z tytułu pracy w b. Ordynacji Z. i należenia do Kasy Przezorności były w zasadzie przez Skarb Państwa uznawane i powód do dnia 10 marca 1954 r. otrzymywał zaliczkowo zasiłki w różnych wysokościach, niezależnie od renty starczej pobieranej z ZUS-u.Wysokość należnej powodowi renty określił Sąd Wojewódzki - na podstawie przepisu art. 13 dekretu z dn. 6 sierpnia 1949 r. (Dz. U. Nr 45, poz. 332) - na 400 zł miesięcznie, uwzględniając stan majątkowy powoda, przeciętne koszty utrzymania pracownika umysłowego, cel świadczenia oraz fakt pobierania przez powoda renty z ZUS-u w wysokości 160 zł miesięcznie. Obliczając w ten sposób należność powoda za okres nie przedawniony od dnia 14 stycznia 1950 r. do dnia 1 lipca 1954 r., to jest do daty wejścia w życie dekretu o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym, na kwotę 21.400 zł, Sąd Wojewódzki zmniejszył tę kwotę o otrzymaną w tym okresie przez powoda sumę 7.037,17 zł i otrzymał w ten sposób sumę zasądzoną (21.400 - 7.037,17 = 14.363 zł).Wyrok powyższy zaskarżyły rewizją obie strony.Pozwany w swej rewizji wniósł o uchylenie wyroku w części uwzględniającej powództwo i o odrzucenie pozwu lub o przekazanie sprawy Sądowi Wojewódzkiemu do ponownego rozpoznania.Rewizja powoda zawiera wniosek o zmianę zaskarżonego wyroku przez zasądzenie odsetek zwłoki od daty wymagalności każdej zaległej raty renty oraz przez zasądzenie dalszej kwoty 14.482,96 zł.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Rewizja pozwanego przede wszystkim zwalcza pogląd Sądu Wojewódzkiego co do istnienia cywilnego obowiązku Skarbu Państwa płacenia powodowi renty oraz co do dopuszczalności drogi sądowej do jej dochodzenia.Skarżący ma rację twierdząc, że przepisy dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej (tekst jednolity: Dz. U. z 1945 r. Nr 3, poz. 13), na podstawie których Państwo polskie przejęło majątki ordynacji Maurycego Z., nie przewidują przejęcia przez Skarb Państwa prywatnoprawnych zobowiązań byłych właścicieli przejętych majątków. Jedyny wyjątek stanowi art. 18 dekretu, zapowiadający uregulowanie w drodze odrębnego aktu normatywnego odpowiedzialności Skarbu Państwa za zadłużenie hipoteczne. Akt taki jednak dotychczas się nie ukazał.Uprawnienia swoje do renty opiera powód na zarządzeniu Ministra Leśnictwa z dnia 3 września i 4 września 1946 r. (znak II osob. 0242/46), polecającym podległym organom wypłacanie zaopatrzeń emerytom - byłym pracownikom lasów prywatnych przejętych przez Państwo.Powstaje zagadnienie, czy powyższe zarządzenie może być źródłem cywilnoprawnego obowiązku Państwa wobec obywateli.Na tle stosunków prawnych Polski Ludowej znane są wypadki, gdy właściwe organy Państwa przyjmują na siebie wobec pewnych kategorii czy grup obywateli szczególne obowiązki w zakresie prawa cywilnego. Tak np. pismo okólne Prezesa Rady Ministrów z dnia 15 maja 1952 r. ("Monitor Polski" Nr A-44, poz. 631) nakłada na kierowników urzędów i instytucji państwowych oraz przedsiębiorstw uspołecznionych obowiązki wynagrodzenia aresztowanych pracowników w sposób dla nich korzystniejszy od sposobu wynagrodzenia przewidzianego w obowiązujących przepisach prawa pracy. Oceniając skutki prawne pisma okólnego, Sąd Najwyższy w orzeczeniu z dnia 29.VII.1952 r., sygn. C 737/52 (OSN, zesz. 1 z 1954 r., poz. 3) zajął stanowisko, że pismo to stanowi przyjęcie przez Państwo zobowiązania w stosunku do pracowników i stwarza dla nich prawo podmiotowe do świadczeń w piśmie tym przewidzianych. Pismo okólne należy więc traktować jako źródło zobowiązania Skarbu Państwa wobec pracowników.Analogiczna sytuacja powstała na tle wymienionego wyżej zarządzenia Ministra Leśnictwa z dnia 3 i 4 września 1946 r. Zarządzenie to przyznaje emerytom - byłym pracownikom lasów prywatnych przejętych przez Państwo zaopatrzenie tymczasowe do czasu ustawowego uregulowania sprawy zaopatrzeń emerytalnych. Zarządzenie powyższe wydane przez Ministra w zakresie powierzonego mu resortu nie może być, jak twierdzi skarżący, uważane za akt wyłącznie charytatywny, którego wykonanie zależy od uznania władzy. Taki charakter aktu musiałby wynikać z jego treści, co jednak, w wypadku niniejszym nie ma miejsca. Każdy akt wydany przez organ Państwa wywołuje skutki prawne w zakresie tych stosunków prawnych, których dotyczy. Jeśli akt wydany został w dziedzinie regulowanej przepisami prawa administracyjnego, wywiera skutki w dziedzinie tego prawa. Jeśli zaś akt został wydany w zakresie stosunków Państwa nie regulowanych przepisami prawa administracyjnego w najszerszym znaczeniu tego słowa, lecz w zakresie stosunków cywilnoprawnych, to może odnieść skutek również w sferze cywilnoprawnych obowiązków Państwa.Omawiane zarządzenie Ministerstwa Leśnictwa nie ma oparcia w ustawie. Dotyczy ono zaopatrzeń b. pracowników prywatnych właścicieli przejętych przez Państwo lasów, opartych na umowie cywilnej i nie regulowanych (w 1946 r.) przepisami prawa o ubezpieczeniu społecznym, nie może więc odnieść skutku w zakresie tego prawa. Nie dotyczy również żadnej innej dziedziny stosunków prawnych regulowanej przepisami prawa administracyjnego. Niemniej jednak daje pewnej grupie obywateli, b. pracownikom prywatnych właścicieli lasów przejętych przez Państwo, uprawnienia do zaopatrzenia emerytalnego w zamian za utracone takież zaopatrzenie oparte na prywatnej umowie z b. właścicielami lasów. Regulując więc stosunek Państwa do obywateli w zakresie cywilnoprawnym nie objętym przepisami administracyjnymi, może być źródłem jedynie prywatnoprawnych zobowiązań Państwa wobec obywateli, dając tym ostatnim prawa podmiotowe do przyznanego im zaopatrzenia. Do dochodzenia zaś roszczeń przeciwko Skarbowi Państwa opartych na tytule cywilnoprawnym właściwa jest - na zasadzie art. 2 k.p.c. - wyłącznie droga sądowa, wbrew odmiennemu zapatrywaniu skarżącego, zarzut więc rewizji w tym przedmiocie jest nietrafny.Przyjmując, że zarządzenie Ministra Leśnictwa było źródłem powstania zobowiązania Państwa do wypłacania b. pracownikom prywatnych lasów przejętych następnie przez Państwo zaopatrzenia emerytalnego, należy zająć stanowisko, że zobowiązanie Państwa trwa dopóty, dopóki zarządzenie nie zostanie w tym samym trybie uchylone bądź też dopóki sprawa tych zobowiązań Państwa nie zostanie uregulowana w drodze ustawowej.Ponieważ w sprawie brak jest twierdzenia, by zarządzenie Ministra Leśnictwa zostało uchylone, należy przyjąć, że ustanowione w nim zobowiązanie Państwa wygasło dopiero z dniem 1 lipca 1954 r., tj. z dniem wejścia w życie dekretu z dnia 25 czerwca 1954 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 30, poz. 116). Dekret ten w art. 93 uchylił moc prawną tytułów do świadczeń o charakterze rentowym z tytułu pracy, wypłacanych dotychczas przez uspołecznione zakłady pracy na podstawie przepisów prawnych albo wskutek przejęcia zakładów pracy na własność lub pod zarząd Państwa, i przekazał wypłatę tych świadczeń Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych od dnia 1 lipca 1954 r., niezależnie od innych świadczeń, zmieniając w ten sposób prywatnoprawny tytuł świadczeń emerytalnych na tytuł publicznoprawny, oparty na przepisach normujących system obowiązkowego ubezpieczenia pracowników i ich rodzin.Wbrew więc zapatrywaniu skarżącego trafnie przyjął Sąd Wojewódzki w zaskarżanym wyroku istnienie cywilnoprawnego obowiązku Państwa do płacenia powodowi renty do dnia 1 lipca 1954 r., i zarzut rewizji pozwanego również w tym zakresie jest chybiony.Trafnie natomiast skarżący zarzuca Sądowi Wojewódzkiemu naruszenie przepisu art. 13 dekretu z dnia 27.VII.1949 r. o zaciąganiu nowych i określaniu wysokości nie umorzonych zobowiązań pieniężnych (Dz. U. Nr 45, poz. 332) przez niewłaściwe jego zastosowanie.W orzeczeniu z dnia 19.III.-3.IV.1952 r., sygn. C. 96/52 (OSN, zesz. III z 1953 r., poz. 68) Sąd Najwyższy uznał, że przepis art. 13 nie ma zastosowania do emerytur o charakterze cywilnoprawnym, gdy wynikają one ze zbiorowego stosunku pracy, w którym pracodawcą jest Państwo lub przedsiębiorstwo czy instytucja państwowa, przy czym w uzasadnieniu tego poglądu przytoczył, że przyjęcie odmiennej zasady doprowadziłoby do niezgodnego z planową gospodarką różnorodnego określania emerytur przez sądy.Podzielając powyższy pogląd, Sąd Najwyższy w składzie obecnym jest zdania, że ten sam wzgląd przemawia za niestosowaniem art. 13 dekretu do zaopatrzeń opartych na zarządzeniu Ministra Leśnictwa. Ponadto należy jeszcze zauważyć, że przepis art. 13 dekretu zgodnie ze swym brzmieniem (ust. 1) ma zastosowanie do rent dożywotnich ustalonych - przed dniem wejścia w życie dekretu - w drodze umowy, wyroku lub ugody sądowej, prawo zaś do zaopatrzenia emerytalnego przysługujące powodowi nie wynika z żadnego z wymienionych źródeł, lecz opiera się na zarządzeniu Ministra i nie mieści się w ramach zakreślonych przez art. 13 dekretu.Ponieważ uchybienie powyższe pociąga za sobą wadliwe obliczenie wysokości roszczeń powoda i zachodzi konieczność dokonania nowych ustaleń, zaskarżony wyrok w części uwzględniającej powództwo nie może być utrzymany i z mocy art. 384 k.p.c. podlega uchyleniu.Rozważając kwestię wysokości dochodzonej renty przy ponownym rozpoznaniu sprawy, Sąd Wojewódzki powinien wziąć za podstawę zarządzenie Ministra Leśnictwa z dnia 3 i 4 września 1946 r. oraz późniejsze decyzje podległych mu organów w przedmiocie zaszeregowania powoda do grupy uposażenia (pismo Rejonu Lasów Państwowych z dnia 15 marca 1950 r.) oraz zaliczenia lat pracy (pismo z dnia 25 kwietnia 1951 r.).Skoro bowiem zarządzenie Ministra Leśnictwa przyznaje powodowi zaopatrzenie na warunkach określonych w ustawie z dnia 11 grudnia 1923 r. o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszów państwowych wraz z późniejszymi zmianami oraz w dekrecie z dnia 29 września 1945 r. o dodatku przejściowym do zaopatrzeń emerytalnych (Dz. U. Nr 43, poz. 239), to powód może dochodzić zaopatrzenia w wysokości przewidzianej i stosowanej wobec funkcjonariuszów państwowych w okresie objętym zaskarżonym wyrokiem, z tym zastrzeżeniem, że z należnego zaopatrzenia nie podlega potrąceniu otrzymywana przez powoda renta z tytułu ubezpieczenia społecznego. Brak bowiem podstawy do tego, by ta ostatnia renta, oparta na tytule publicznoprawnym, miała być zaliczona na poczet zaopatrzenia wynikającego ze stosunku cywilnoprawnego.Jeśli chodzi o rewizję powoda, to chybiony jest pierwszy zarzut błędnego zastosowania do roszczeń powoda 5-letniego przedawnienia z art. 275 k.z.Określenie w zarządzeniu Ministra i w późniejszych pismach zaopatrzenia jako tymczasowego i zaliczkowego rozumieć należy, zgodnie z wyraźną treścią tych pism, w ten sposób, że jeśli sprawa zaopatrzeń zostanie uregulowana w drodze ustawowej, to ostateczna wysokość zaopatrzenia zostanie dostosowana do wymagań ustawy. W żadnym razie nie można w treści tych pism dopatrzyć się zobowiązania do późniejszego podwyższenia wysokości zaopatrzenia.W tych warunkach wypłacenie zaopatrzenia w wysokości przyznanej nie mogło mieć, wbrew zapatrywaniu skarżącego, wpływu na bieg przedawnienia względem dalszych roszczeń powoda. Powołana w rewizji teza, że uznanie wierzytelności co do zasady przerywa bieg przedawnienia co do całej jej wysokości, nie może mieć w niniejszym wypadku zastosowania, skoro dłużnik wyraźnie określił wysokość uznanego długu i tym samym negował dalej idące roszczenie, uzależniając je od późniejszego uregulowania ustawowego, które nie nastąpiło.Trafny jest natomiast następny zarzut dotyczący odsetek.W myśl art. 240 k.z. w związku z art. 243 k.z. odsetki zwłoki należą się od dnia wymagalności długu. Ponieważ zaopatrzenie płatne było miesięcznie, przeto odsetki zwłoki w wysokości 8% biegną od daty płatności każdej zaległej raty miesięcznej.Z powyższych przyczyn należało wyrok w części nie uwzględniającej odsetek zwłoki uchylić, a w pozostałej części rewizję powoda z mocy art. 383 k.p.c. oddalić.