II CR 189/72

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia E. Mielcarek. Sędziowie: Z. Wasilkowska, W. Maruczyński (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy, po rozpoznaniu sprawy z powództwa Józefy B. przeciwko Skarbowi Państwa - Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w P. o zapłatę 13.440 zł na skutek rewizji powódki od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Łodzi z dnia 18 listopada 1971 r.,1)oddalił rewizję,2)nie obciążył powódki kosztami postępowania odwoławczego.Uzasadnienie faktycznePowódka wniosła o zasądzenie na jej rzecz od Skarbu Państwa - Prezydium PRN w P. kwoty 13.440 zł z tytułu bezprawnie zebranego siana z łąki powódki o obszarze 1,42 ha.Pozwany wniósł o oddalenie powództwa, podnosząc, że przez zebranie siana nie wyrządził powódce szkody.Sąd Wojewódzki oddalił powództwo, wychodząc z następujących ustaleń i założeń:Postanowieniem Sądu Powiatowego w Poddębicach z dnia 21.X.1969 r. Ns 343/69 przekazano na własność Skarbu Państwa gospodarstwo rolne o obszarze 26,85 ha w B. pow. P. Powódka była współwłaścicielką i współużytkowniczką tego gospodarstwa.Na skutek oddalenia rewizji uczestników postępowania powyższe postanowienie uprawomocniło się dnia 10.II.1970 r.Dnia 6.VI.1970 r. doręczono powódce odpis postanowienia Sądu rewizyjnego.W dniu 9.V.1970 r. przedstawiciele Skarbu Państwa weszli we władanie faktyczne przedmiotowego gospodarstwa, a w dniu 18.VI.1970 r. skosili i zebrali siano z łąki o obszarze 1,42 ha. Łąkę tę dotychczas użytkowała powódka wspólnie z Tadeuszem B.Aczkolwiek zebranie siana przez pozwanego nastąpiło przed upływem sześciotygodniowego terminu, przewidzianego w art. 5 ustawy z dnia 28 czerwca 1962 r. o przejmowaniu nieruchomości rolnych na własność Państwa za zaległe należności (jedn. tekst: Dz. U. z 1969 r. Nr 17, poz. 130), to jednak - zdaniem Sądu Wojewódzkiego - powódka nie może powoływać się na treść tego przepisu, skoro w terminie 6 tygodni od uprawomocnienia się postanowienia o przejęciu nieruchomości na własność Państwa nie zapłaciła zaległych podatków i należności scalonych.Uzasadnienie prawneNa skutek rewizji powódki od powyższego wyroku Sąd Najwyższy zważył, co następuje:W celu rozstrzygnięcia zasadności wniosku rewizyjnego należy przede wszystkim rozważyć, w jakim momencie nieruchomość dłużniczki przeszła na własność Skarbu Państwa:1)czy w momencie uprawomocnienia się postanowienia sądowego o przejęciu nieruchomości na własność Państwa, to jest w dniu 10.II.1970 r.,2)czy też z upływem terminu przewidzianego w art. 5 ust. 1 zd. 1 cyt. ustawy, to jest w dniu 18.VII.1970 r.Wspomniana ustawa nie zawiera w tym przedmiocie wyraźnego postanowienia. Rozstrzygnięcie można uzyskać tylko na podstawie analizy skutków prawnych uchylenia przez Sąd postanowienia o przejęciu nieruchomości, o którym mowa w art. 5 ust. 1 zd. 2 cyt. ustawy.Postanowienie to ma charakter konstytutywny i sprawia, że własność nieruchomości przechodzi z powrotem na byłego dłużnika.Podobne stanowisko zajął Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 21.II.1965 r. III CR 326/65 (OSNCP 1966, z. 6, poz. 104).Wprawdzie dotyczyło ono wykładni i zastosowania art. 3 ust. 6 ustawy z dnia 21 grudnia 1958 r. o szczególnym trybie ściągania zaległości z tytułu niektórych zobowiązań właścicieli nieruchomości wobec Państwa (Dz. U. Nr 77, poz. 398 z późn. zm.), ale wobec podobieństwa unormowań w obu ustawach instytucji powrotu prawa własności zachowuje ono aktualność również w świetle art. 5 ust. 1 ustawy z dnia 28 czerwca 1962 r.Rozwiązanie bowiem zaproponowane w pkt 2 jest nie do przyjęcia, jako związane z terminem przypadkowym.Poza tym ustawodawca musiał liczyć się z tym, że stosunkowo rzadko dłużnicy będą korzystali z uprawnienia powrotu własności, a więc zapewne nie miał zamiaru obdarowywać ich w okresie przejściowym prawem nieodpłatnego pobierania pożytków i to z reguły nie oczekując równocześnie, iż wywiążą się oni z opłat i ciężarów publicznych.Dlatego poprawna wykładnia art. 4 ust. 1 in fine cyt. ustawy prowadzi do wniosku, że własność nieruchomości przechodzi na Skarb Państwa z momentem uprawomocnienia się postanowienia sądowego o przejęciu.Z kolei należało rozstrzygnąć, jakie wobec tego jest stanowisko prawne byłego właściciela i dłużnika w okresie oczekiwania na powrót prawa własności. Należy mieć przy tym na uwadze, że właściwy do spraw rolnych organ prezydium powiatowej rady narodowej może w trybie administracyjnym wykonać postanowienie sądowe dopiero po upływie terminu tej ekspektatywy. Przesądza to o prawie użytkowania nieruchomości przez byłego dłużnika do upływu omawianego terminu.W okresie od uprawomocnienia się postanowienia sądowego o przejęciu nieruchomości na własność Państwa w trybie art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 28 czerwca 1962 r. o przejmowanie nieruchomości rolnych na własność Państwa za zaległe należności (jedn. tekst: Dz. U. z 1969 r. Nr 17, poz. 130) do upływu sześciotygodniowego terminu, o którym mowa w art. 5 ust. 1 tejże ustawy, były właściciel-dłużnik traktowany jest w odniesieniu do przejętej nieruchomości jak jej posiadacz samoistny w dobrej wierze.Będą jednak miały w stosunku do niego zastosowanie przez analogię postanowienia art. 224 § 2 k.c. W szczególności w razie niezapłacenia w powyższym terminie należności Państwa i, co za tym idzie, nieuchylenia przez Sąd postanowienia o przejęciu nieruchomości - dłużnik obowiązany jest zwrócić Państwu pobrane w tym okresie pożytki, których nie zużył, jak również uiścić wartość tych, które zużył.Skoro bowiem samoistny posiadacz z momentem powzięcia wiadomości o wytoczeniu przeciwko niemu powództwa windykacyjnego musi się liczyć z obowiązkiem zwrotu pobranych pożytków lub ich wartości, to tym bardziej można tego wymagać od posiadacza, którego prawo w postępowaniu sądowym już zostało zniweczone, a tylko od jego woli i możliwości zależy restytucja tego prawa.W rozstrzyganej sprawie powódka miała prawo w czerwcu 1970 r. skosić i zebrać siano z posiadanej łąki. Gdyby była to uczyniła, musiałaby to siano zwrócić Skarbowi Państwa wobec niespłacenia do dnia 18.VII.1970 r. zaległych należności Państwa.Natomiast funkcjonariusze Skarbu Państwa, dokonując zbioru siana z naruszeniem praw powódki, dopuścili się zawinionego czynu niedozwolonego, za który cywilnie odpowiadałby Skarb Państwa na zasadzie art. 417 k.c. Powódka jednak nie może żądać odszkodowania, gdyż nie poniosła w ostatecznym rezultacie szkody. Czyn w stosunku do niej szkodzący stał się z bezskutecznym upływem terminu zakreślonego w art. 5 cyt. ustawy czynem przynoszącym identyczną wartościowo korzyść, gdyż zwalniał ją od zwrotu siana, gdyby je sama zebrała.Tak więc zaskarżony wyrok, mimo zbytnio uproszczonego uzasadnienia, w ostatecznym wyniku odpowiada prawu i dlatego należało rewizję oddalić.